Muratbay Nızanov Tańlamalı shıǵarmaları

Anamnıń jalǵız sińlisi bar, sonıń Bóribay degen balası

bar, bólemiz, o, bóriden ketsin sadaǵa! Maǵan salsa Qoyanbay qoyar edim atın. Anam soǵan bermekshi. Tuwısqanımnıń kewli bar, deydi.

—Meniń kewlim ne?! Perzentińniń kewlinen tuwısqanıńnıń kewli abzal ma?! — deymen.

—Aytqanıńa júredi! Óziń biyleyseń, óziń tósleyseń,

—dep aldarqatqısı keledi meni.

—Kerek emes maǵan onday erkek! Maǵan tepsingende

temir úzetuǵın jigit kerek! Men kúyewimnen aybınıp jasaǵandı jaqsı kóremen, — dedim apama.. — Óziń qanday ediń? Aǵam sırttan «úhe» dep kirip kelgende iship atırǵan shayıńa shaqalıp qalayın deytuǵın ediń!

— Onıń nesin árman eteseń?

—Jaman ba? wkemizdiń qatallıǵınan ballarıń tártipli ósti. Oqımıslı boldı. Zákiwan bolmadı, awzıńa as saldı.

Qullası, anam meniń «kesgellem sol Bóribayǵa barmayman» degen juwabımdı esitkennen keyin qan basımı kóterilip, awırıp qaldı. Jumıstan ruqsat sorap, anamdı qúttim.

—Jaqsı ma endi?

—Jaqsı.

—Kempir apam bizlerdiń qolımızda ósti, anamnıń

anası. Sol hár saparı enesin maqtaytuǵın edi. «Beyishiy hayal edi» — deydi ol haqqında gáp ketkende. Álbette, ol gápti de ózi baslaydı. Bolmasa, biz bilmeymiz-ǵo onıń enesi kim bolǵanın. Qızına sabaq bolsın dep ayta ma, bizlerdi esitip óssin deyme, áytewir, Biypatpanıń tuqımı haqqında gáp bolsa aylandırıp enesine toqtaydı.

— Enesi qanday adam bolǵan eken?

—Enesi báhárdiń kúnleri sıydam tut shıbıqtan bir baw orıp, qabıǵın sıyırıp, keptirip diywalǵa súyep qoyadı eken.

—Nege?

—Kisim qáhári kelgende ursın, tuttan basqa shıbıq

sınıp qaladı, jáne qayaqtan shıbıq izlep júremen, deydi eken.

Men kúlip jiberdim.

41

—Íras, — dedi ol kúlmesten. — Kúyewiniń shıbıǵı tiygen jer dozaq otına kúymesmish! Sonı kúnde oshaq basında aytıp otırǵanǵa ma, aǵam kempirden tartınbas, ashıwına tiyse apamnıń «shańın qaǵıp» turatuǵın edi. Aǵamnıń shappatı da áneyi emes, rápiydaday! «Edigeniń nusqası» deytuǵın edi kóshemizdiń adamları. Iri deneli, beti qotır-qotırlaw-ám edi. Batırlar, palwanlar onsha sıydam bolıp kelmeydi, deydi-ǵo.

—Naǵız feodal shańaraqta ósipseń-dá! — dedim kúlip.

—Feodallıq emes, shańaraqta bir adam húkimdarlıq

etiw kerek. Demokratiya jámiyetke jarasadı, úyge emes.

—Onda sen de tut shıbıq tayarlap qoyadı ekenseń ǵo?

—Men esitkenimdi ayttım. Házir zaman basqa. Bári

bir nashar adam kimnendur aybınıp, kimgedur esap berip jasawı kerek. Juwapkersizlik hayallardı hár túrli jolǵa saladı.

—Sóytip, qashan turmısqa shıǵatuǵın boldıń? — dedim izin házilge alıp.

—Qudanıń buyırǵan kúni.

—Ol qashan?

—Bilmedim. Búgin azanda úyden shıǵıp atırsam, bala

kótergen bir lolı hayal keldi. «Pal ashaman» dep bilegimnen uslap jibermedi.

—Ashtırdıń ba?

—Ashtırdım, qızıq ushın. «Seniń jaqsı kórip júrgen

bir adamıń bar, — dedi lolı, — biraq, ol saǵan úylenbeydi.

Ekinshi birewge turmısqa shıǵasań, ol seni jaqsı kóredi, sen de onı barıp-barıp jaqsı kórip qalasań, lekin, ara-

ń ızda perzent bolmaydı, ajırasıp ketesiz. Úshinshi adam seni jaqsı kórmeydi, biraq, sen onı jaqsı kóreseń. Onnan eki ul, úsh qızlı bolasań», — dedi.

Lolıǵa arjaǵın ayttırmay, qolına bir som bastım da ketip qaldım.

—házir jaqsı kórip júrgen adamıń kim?

—Bilmedim. Áytewir, sen emes.

Avtoklabtan kelgenimizshe aramızda basqa gáp-sóz bolmadı. Gúlshiyrada kewlim bar ma, joq pa, onı da bilmey qaldım. Negedur meni kewilsizlik biylep aldı.

42

—«Bilmedim, áytewir sen emes!» — Usı eki awız sóz miyimde qatıp qaldı.

Bar ıqlasım altınshı palatadaǵı qosıqshı qızda bolsa da, Gúlshiyranıń meni jaqsı kórmewi batayın dedi.

—Qapa boldıń ba? — dedi Gúlshiyra palataǵa jaqınla-

ǵanımızda meniń únsiz qalǵanıma kewlimdi almaqshı bolǵanday.

—Yaǵaw.

—Bilemen, qapa boldıń. — Soń qulaǵıma áste sıbır-

ladı. — Bári bir de sende nashardı ózine tartıp turatuǵın bir sıyqır bar. Qanday sıyqır ekenin bilmeymen. Lekin, sol sıyqırǵa kem-kem gipnozlanıp baratırǵandayman.

Ol bir nazqaras qıldı da, postqa qaray ketti.

7

«Pıshıqtıń juwırǵanı topanxanaǵa deyin» degendey, Gulyanıń qabaq salıp júriwi de úsh-tórt kúnnen arıǵa barmadı. Bayaǵı házil-dálkegin dawam etti.

—Háy, erkekler, ukolǵa-a! — deydi shanshıw bólmesine kiyatırıp.

—Sál sıpayılap aytsań bolmay ma? — deydi hayallar-

dıń biri oǵan. — Óziń sup-sulıw kelinshekseń?

—Qızban! — deydi Gulya kúlip. — Erkek degenniń nesi ayıp? Orıslar «Mujchinı» deydi-ǵo! Erkek súmek salǵanlardıń bári ketedi sonda.

Soń meni kórip qaladı-da!

—Ne qıldıń? — deydi hayallardı qoya berip.

—Neni?

Ol hayallar shıǵıp ketkennen keyin bayaǵı sawalımnıń juwabın aytadı.

—Altınshı palatanı.

—Ornında.

—Tanıstıń ba?

—i-im! Atın-ám bilmeymen kerek deseń.

—Atı Nigar! Endi boldı ma? Qalǵan jaǵın kelisti-

reseń be? Keshte sırtqa ushırasıwǵa shaqır. Qushaqla! Súy!

Bileseń be, qızdıń lábinen birinshi posa alǵan adam pútkil ómir boyı esinde qaladı?

43

—Sende ol baxıtqa kim miyasar bolǵan?

—há, bále-e! Sumsań ya? Seni men juwas dep júrsem.

—Kúyewiń bolsa aytqannıń nesi ayıp?

—imenno, kúyewim emes-tá birinshi posa alǵan!

Qullası, ol meni jelkemnen iyterip kirgizip jibergendey etip ya shanshıw bólmesinen, ya posttan sol altınshı palataǵa qaray baǵdarlap jiberer edi. Maǵan jaǵadı bul háreketi. Men sol kózime ısıq palatanıń esiginen názer salıp ótemen. Sol názer salıwlardıń birinde bolmasa birinde Nigar menen názerimiz duslasıp qaladı. Men mehir menen onıń kózlerine tigilemen. Mánili mıyıq tartaman. Ol bolsa uyalıp ketip perdeni jabadı.

Bılayıraq barıp izime burılaman. Ol perdeni q ı ya ashıp tuw sırtımnan qarap turǵan boladı. Maǵan bunnan artıq qanday baxıt kerek? Bunnan artıǵı kóp boladı. Ol palatasındaǵılardan tartınbay qalay qaradı eken? Yaki palatada bir ózi me eken? Yaq, bir ózi emes! Bir ózi bolsa Gulya meni iyterip ishke kirgizip jiberiwden qaytpaydı. Oǵan Nigar menen meniń til tabısqanım júdá bir zárúr istey kelip jan kúydiredi. Eger tamashaǵa islenip atırǵan bolmasa...

Gúlshiyra óz náwbetshiliginde meni kózden tasa qılǵısı kelmeydi.

—Qayaqqa?! — deydi palatadan shıǵıp baratırsam posttan dawıslap. Oǵan meniń qayaqqa barǵanım kerek emes, lekin, bilip-ám qoyǵandı shep kórmeydi.

—Ruqsat bolsa taza hawadan jutıp qaytajaqpan? — dey-

men oǵan házillesip.

— Ruqsat. Lekin, jol boyı ján-jaqqa alańlay berme! —

Demek, ol meniń altınshı palataǵa bir burılıp qaramay

ótpeytuǵınımdı sezgen. Meyli, sezse seze bersin. Men ol ádetimdi tárk ete almayman. Eger jelkemde aybalta kóterip tursa da! Altınshı palatada maǵan qaramıqtay qara kózleri jawdırap qarap turǵan perishte bar. Men ol qaraslardı hesh nársege almastıra almayman. Nabada, perde kóterilmese hár nárseni bahanalap úsh-tórt márte ótemen. Kerek bolsa, on márte! Júz márte! Perde kóterilmese kewil xoshım bolmaydı. Nigar ketip qalǵan, ya oǵan bir nárse bolǵan, yaki

44

jónli-jónsiz tigile berip biyzar etkenmen... Keyingi oy meniń ishki oy-sezimlerimdi aley-túley etip jiberer edi.

Bir kúni Gúlshiyranıń náwbetshiliginde tústen keyin apam keldi. Hámmeni uyqıǵa jatqaratuǵın waqıt bolıp qalǵanlıqtan ol ákelgen awqattı tórtewmizge bólip quydı da sumkasın jıynastırdı. Apamdı dárwazaǵa deyin gúzetip salıw ushın birge shıqtım.

Qapınıń awzında bir jas kelinshektiń izine erip baratırǵan Nigarǵa kózim tústi.

—Balam, qala ber, — dedi apam esikke barǵanda.

—Qalaman-ǵo.

Nigar hám onıń qasındaǵı kelinshek dárwaza aldında biraz sóylesip turdı. Apam áste jeńimnen tarttı.

—Uwızday nashar eken ya, balam?

—Kishkentay-ǵo, — dedim uyalıp.

—Qayaqtıń kishkentayı?! Ana qızdı (£Ziniń ¯LKEn ºıZın

aéTıP aTıð) uzatqanımızda bunnan da jas edi.

Apam Nigar esitip qalar degendey sıbırlandı:

— Kózińdi ashıńqırap júr balam, sen teńiler balalı bolıp atır.

Nigar kelinshek penen xoshlasıp izge qayttı.

— Al, balam bara-ǵo, dukturıń baqırıp júrer, — dedi

de apam dárwazaǵa betledi. Bilemen, ol meni qız benen sóylesip qalsın degen mánide asıǵıp atır. Apam meniń ishki sırımdı oqıp alǵanday, ana kúngi gápin tákirarlamadı, yaǵnıy, «awırıp-sızları bar»lıǵı haqqında

gáp qozǵamadı. Onıń «qala berin» tıńlamay, dárwazaǵa deyin kelgenimnen bir nárse sezse, itimal.

Dúnyada boydaq meniń bir ózimdey hámme meniń tilegimde — Gulya da, apam da! Gúlshiyranıń qanday oyda ekenin bilmeymen. «Áytewir, sen emesseń» dedi-ǵo. Máyli, bolmayaq qoyayın! Men onıń ákesi qusap betim bıdım-bıdım, júzim qotır emes. Ashıwım kelmek túwe, jelkeme minse de tut shıbıq penen ura almayman. Onday tárbiyada óspegenmen.

wste Nigardıń izine erdim.

—wjapań ba? — dedim qaptallasıp.

Ol úndemey qaldı.

—Esitpey qaldıńız ba?

—Yaq. Jeńgem-ǵo.

45

—Atıńız kim? — Bilip tursam da soradım.

—Onı neǵılasız? — dedi ol iybenip.

—At soraǵan ayıp ba?

—Yaǵaw. Men ózim... Uyalaman.

—Atıńızdı aytıwdan ba?

Ol maqullap bas iyzedi.

—Sonday-aq ersi me?

—Yaq, ersi emes, sonda da uyalaman.

—Aytaǵoysa, júdá ersi bolsa laqap qoyıp alarmız.

Ol áste mıyıq tarttı.

—Niga-ar, — dedi soń ólpeń dawıs penen.

—Niga-ar! — Men bul isimge kóterińki lapız berip

ayttım. — Qanday shıraylı at-á! Nigar! Nigarım!

— Ánekey, siz-ám meniń atımnıń ústinen kúlip atır-

sız.

—Nigarım, desem, kúlgen bola ma?

—Men siziń Nigarıńız emespen-ǵo.

—Kimniń Nigarısız?

—Ata-anamnıń! — dedi qıya baqqan názer menen. Bul nazlı qaraslar meniń júregimde dáslepki úmit se-

zimlerin oyatqanday boldı.

—Ana skameykada bir zaman otırayıq.

—Men bir kórgen adam menen birge otıra bermeymen-dá!

—Nege bir kórgen? Kók perdeniń artınan qırıq már-

tebe kóristik-ǵo.

Nigar kúlip jiberdi.

Emlewxananıń esigine deyin qırq-eliw adım-aq qaldı. Ara quwısıp baratırǵan sayın men tıpırshılay basladım.

«házir ishke kirip ketedi. Onnan keyin jáne perde artınan sıǵalawdan basqa hesh nárse qıla almaysań. Sóyle, Mámbetnazar, tiliń bar ma?!»

—Ne dediń, Nigar?

—Neni

—Bir zaman otırayıq dep edim.

—Qoyıń, gáp-sóz bolarmız, kúpá-kúndiz.

—Onda keshqurın ...

—Keshqurın qorqaman.

—Ózim qasıńda bolaman. Hesh kimdi, hesh nárseni

jolatpayman átirapıńa! Maqul ma?!

46

Ol qıya baǵıp, bir mıyıq tarttı da, esik aldındaǵı tekshelerden tez-tez atlap, ishke kirip ketti.

ishten Gúlshiranıń álle nárselerdi aytıp baqırıp atırǵanı esitilip turdı. Men onıń sırtqa shıǵıp, birge kiyatırǵanımdı bilip qoymaw ushın, jaydı bir aylandım.

— Neǵıp júrseń?!

Dálizge kiriwden-aq Gúlshira meni ashıwlı kútip aldı.

—Ne?! — dedim túsinbegensip.

—Qayaqta júrseń?!

—«Tixiy chas»tan aldın... azǵantay «kiris-shıǵıs» jumısları menen...

—Joqbosh! Tappaytuǵın gápiń joq.

Palatanıń esigin qıya ashıp turıp, postqa qarap irkilip turdım. Gúlshira qanday da bir jazıwlar menen bánt edi. Bir waqları basın kóterip, maǵan kózi tústi de, mırs etip kúlip jiberdi.

—Ruqsat pa?

—Bar, bar... Ruqsat.

Gúlshiranıń ashıwı da, qızǵanıshı da tarqaǵanday boldı. Bálkim, qızǵanıshı ishinde saqlanıp qalǵan shıǵar, házirshe biraq hámmesi jayında.

Sol kúni keshke deyin úlken úmit penen Nigardıń ushırasıwǵa shıǵıwın kúttim. Ol maǵan shıǵaman dep sóz bermese de, mirátimdi inkar etpegeni kewlimde úmit ushqınların oyattı. Ol birinshi márte maǵan arnayı naz qaras qıldı, mıyıq tartıp, kewlime ǵulǵıla salıp ketti.

Tún qanday jaqsı máhál! Kúni menen sharshaǵan janlı tábi yat harǵın dem aladı . Átirap jım-jırt bolıp, qulaǵıńnıń dógereginde kólegeylep júrgen súyir shıbınnıń ızıldısı, qayaqtadur ayaq astında bólip-bólip

shırıldaǵan shegirtkelerdiń sesti t úngi máhálge sán beredi. Keshki salqın hawadan toyıp-toyıp jutıp, janıń ráhátlenedi. Ásirese, usındayda ıntıǵıp kútken adamıń janıńda bolsa, tún tınıshlıǵında sen onıń júrek dúrsil-

disin pútkil deneń qulaqqa aylanıp tıńlasań, soń...

iyinler iyinge tiyse, tártipsiz barmaqlar súyriktey sawsaqlardı sıypalasa... O-o, men házir... sanawlı demlerden keyin usınday baxıtqa miyasar bolaman. Men ıshqıdan biyhush bolaman! Láblerin shamaldan basqa tiri bende

47

súymegen ol qızdan tuńǵısh posa alaman. Tartınshaqlıq etpeymen. Jigit sózim! Men onı birinshi ushırasıwdaaq aqıl -oyı n bántlep alaman . K itaplardan oqıǵan

hám qıyalıma túyip qoyǵan sulıw sózlerimdi tek oǵan baǵıshlayman. Nigarǵa arnayman hámmesin!

Qudaǵa shúkir, kún battı. Aspan jiyegindegi quyashtıń qırmızı shapaǵı da kem-kem qarańǵılıq qoynına kirdi. Názerimdi emlewxananıń shıǵar awzındaǵı jarma qapıdan úzbesten dárwaza betten biymáni aylanıp, tora ńǵıl astındaǵı skameykaǵa otırdım.

wtirap jım-jırt. Esheyinde shıyıq-shıyıq, tınım tappaytuǵın esikti birew shegelep taslaǵanday, sılt etpeydi. Qıyalım Nigarda, kózim esikte. Tusımızdaǵı asfalt

joldan hár waq-hár waq mashinalar ótedi. Olarǵa alań bolıp, Nigardıń shıǵıp kiyatırǵanın abaylamay qalaman ba, dep joldaǵı mashinalardı báledey kóremen. Degen menen, olardıń párwayı pálek. Maǵan qasarısqanday úlken kuzovlı mashinalar kóp jerge deyin soldır-gúldir etip, ótip bolmaydı.

Áne, esik ashıldı. Ornımnan turıp ketkenimdi bilmey qaldım. Lekin, tasıp turǵan kewlim sol zamatı-aq suw sepkendey basıldı. Bul — shelek tógiwge shıqqan sanitarka eken.

Meniń kózlerim bir noqatqa qadalıp qalǵan. Qulaǵım bir ǵana dawısqa túriledi. Qıyalap túsken mashinalardıń farınıń jaqtısın kózim kórgisi, olardıń asfalt joldı

dirildetip ótken dawısların qulaǵım esitkisi kelmes edi. Usılayınsha neshe saat otırǵanımdı bilmeymen. Izli-

izinen palatalardıń svetleri óshe basladı. Náwbetshi sanitarka menen Gúlshiyra sırtqa shıqtı. Demek, búgingi ańlıspaq tamam.

Men naylaj ishke betledim. Gúlshiyra maǵan ájeplenip bir qaradı da, qolında shıyırıp uslap júrgen gazetası menen jelkeme bir urıp qoydı.

Sol kúni óreli tańdı kirpik qaqpay atırdım. Uyqısı kelmey, ishi pisip atırǵan palatalaslarım menen sóylespedim. Sorawlarına juwap bermedim. Uyqılap qalǵan boldım. Qıyalımda bir sawal: Nigar nege shıqpadı? Uyaldı ma? Yaki, kimdur jibermey qaldı ma? Birazdan keyin ol

48

sawallarıma qarsı sawal payda boldı. Ol shıǵaman dep pe edi? Ushırasıwǵa qayıl bolıp pa edi? Yaq. Hesh nárse aytqan joq. Tek mıyıq tarttı, bolǵanı. «Kúlse juwaptıń

qonǵanı emes», másele pispegen. Men ele onıń kewlin jawlap ala almadım. Táńirdiń tańı atsa onıń bileginen tutıp turıp sóylesemen. Kerek bolsa, palatasına baraman. Esikti qıya ashıp, shaqırıp alaman. Shıǵadı xabarlasıwǵa. Shıqpawǵa qasındaǵılardan uyaladı.

Lekin, adam jeke qalǵanda márt boladı eken. Qarańǵıda batırsınadı eken kisi. Tań atıp, jaqtı túsip edi, uyat

júzime tepti. Túni menengi oylarım shilpárshe boldı. Lekin, altınshı palatanı uzaq-jaqınnan baqlawdı kánde qılmadım. Kózim sol tárepte boldı. Qulaǵım sol tárepke túrildi. Onı eki márte ǵana kórdim, alısıraqtan. Men jaqınlayman degenshe palatasına kirip ketti. Palatasına bara almadım. Batılım jetpedi.

Sol bir áwmetsiz kún jılǵa tatıp zorǵa ótti. Erteńine keshte de sol torańǵıl astındaǵı aǵash skameykada otırıp, birazǵa deyin shegirtkelerdiń shırıldısın tıńlap qayttım. Óz-ózimnen túńilip kettim sonda. «Tań atsa boldı.

Doktorǵa aytaman «men sawaldım» deymen. Ruqsat berse de, bermese de qaytıp ketemen. Barıp sabaqqa aralasaman. Oqıwshılar dúnyasınıń táshwishi menen Nigardı áste-áste oyımnan shıǵara baslayman. Gúlshiyranı da eslemeymen. Olardı pútkilley umıtıw ushın úyleniwdiń talabına kirisemen. Apam «pálensheniń qızı bar» dese, barıp qaytaman. Bas-kózine qaramay úylenemen. Anama unasa boldı. Barıp-barıp jaqsı kórip ketiwim múmkin».

Túni menengi sheshiwshi qáwlilerden azanda suwǵa shayılǵan kóbiktey, namıw-nıshan qalmas edi. Arsız kózlerim jáne sol altınshı palatanıń esigin baqlawdan jalıqpaydı.

Úshinshi kúni tús aldında Nigardı ushırattım. Ol esiktiń awzındaǵı teris aywannıń astında bir qız benen sóylesip tur edi. Men áste qasınan ótip kettim. Ol meni elestirmedi. Yaki, kórmey qaldı ma... Sırtta bir zaman kerekli-kereksiz aylandım da, jáne onıń qasınan óttim. Ol bul rette de maǵan názer salmadı. Lekin, onıń meni

kórgenin, kórse de kórmegenge salıp turǵanın ishley sezer edim.

Nigar dostın dárwazaǵa deyin gúzetip saldı. Endi qaytardaǵı qısqa joldı bosqa jibermewim kerek. Buǵan júrek ettim. Hesh kim kózime kórinbedi.

—Nigar, nege shıqpadıńız? — dedim qaptallasıp.

—Qashan? — dedi ol hesh nárse bilmegendey.

—Jeńgeńizdi shıǵarıp salǵan kúni.

—Men sizge shıǵaman dedim be?

—Tilińiz aytpaǵan menen, kózińiz aytqanday edi.

—Kózim ótirikshi-ǵo.

—Yaǵaw, kóz hesh waqta aldamaydı.

—Ne aytajaq edińiz?

—Pinhamı payıtta aytpaqshıman!

—Ol qanday boladı pinhamı payıt degen?

—Nigar, — Men onı irkip, aldın keskesledim. — Eger

búgin shıqpasańız...

—Júrip ayta beriń, uyat boladı.

—Eger búgin shıqpasańız, palatańa tup-tuwrı kirip

baraman.

—Tártipsiz ekensiz-ǵo! — dedi kúlimsirep.

—Siz-ǵo, meni tártipsizlikke baslayın dep turǵan.

Nigar úndemey qaldı.

—Shıǵasız ba?

—Qáydem.

—Qáydemdi qoy, shıǵaman dep ayt.

—Men ushırasıwǵa shıǵıp kórmedim.

—Onda ekewmizdiki de tuńǵısh ushırasıwımız boladı.

—Siz ne, usı waqıtqa deyin hesh kim menen sóylespe-

dińiz be?

—Yaq, hesh kim menen!

—Aldamań!

—Shın sózim, aldamayman.

Ol úndemey qaldı.

—Keshqurın kútemen, — dedim jáne bir dálil aytıp salıwınan gúdiklenip.

Ol iynin qıstı da, bir qıya baǵıp, kúlimsirewi menen ishke kirip ketti. Onıń usı retki qarası meni úmitlendirgendey boldı.

50