Muratbay Nızanov Tańlamalı shıǵarmaları

—Háy, bul ne shawqım?! Házir doktorǵa aytıp soqta-

ńızdı jıynatıp aldıraman. — Bul, esikten shıra kóterip kelgen Gúlshiyranıń dawısı edi. Jigitler bir zaman

tınıshlanıp qaldı.

—Qáne, jıynań, jıynań! — Gúlshiyra jol boyı palatadaǵılarǵa tártip beriw menen qolındaǵı shıranı meniń tumbamnıń ústine qoydı.

—Oyandıń ba, wlip dáw! — dedi ol meniń uyqı aralas

shala ashılıp turǵan kózlerime qarap.

—Awa, — dep áste ǵana maqulladım.

—Qattıraq sóylese, jigit qusap!

—Qızǵa qarap qattı sóylewge bola ma?! — Palatadaǵı-

lardıń biri meniń tárepimdi alǵan boldı.

—háy, Jiyenǵaliy! Bul jigit sennen gáp úyrenbeydi.

Ashılısıp, úyrenip alsın. Qáne, qolıńdı tut! — Gúlshiyra meniń alaqanıma bir tabletka saldı.

—Bir urtlam suw beriń, dári iship alsın!

Jiyenǵaliy yarım kesaday suwıǵan shay usındı.

—iship jiber. Mezgilinen bir saat ótip ketti. Baǵana ishiwiń kerek edi. Kelsem, mańqıyıp uyqılap atırsań.

Oyatıwǵa kózim qıymadı.

—Bizler-ám oyatıwǵa kózimiz qıymay, qırǵawıl tóselgen palawdı ózlerimiz jep qoydıq.

Palatadaǵılar qosıla kúldi.

—Qáytip? — dedi Jiyenǵaliydiń qasındaǵı jas ballardıń biri.

—Ne qılasız qáytip ekenin?! Awqattan basqa da jolları bar.

Gúlshiyra tóbemde turıp tórt tabletka ishkizdi. Soń shıranı kóterip, júzime taqap, nazlı jımıydı. Betime morjanıń háwiri urıp ózimdi sál keyin aldım.

— Toqta, toqta, — dedi Gúlshiyra shıranı ele de jaqınlatıp. Soń shep qolınıń suq barmaǵı menen murnımnıń shep qaptalın sıypaladı.

11

—Murnıńnıń ústinde qal bar-ǵo! Tuwma qal ma?

—Tuwma qal.

—Júzinde qalı bar jigittiń kelinshegi sulıw boladı,

—dedi soń nazlı kúlip.

—Íras pa?

—Íras. Lekin, seniń kelinshegiń sulıw emes-tá.

Ol keyingi gápti aytqanda qanday da bir liykin menen kúlimsirep, shırasın kóterip shıǵıp ketti.

—hayalıńdı tanıy ma? — dedi Jiyenǵaliy maǵan qaray burılıp. Soń sálemlesiw ushın qol sozdı. Keyin arǵı krovattaǵı eki bala da kelip sálemlesti.

—Hayalım joq.

—Úylenbediń be?

—Yaq.

—Búyerde bir gáp ba-ar, — dedi ballardıń birewi. — Ol

«seniń kelinshegiń sulıw emes» dep siziń hayalıńızdıń ornına ózin qoyıp ayttı.

—Ózi ne, sulıw emes pe?

—Qayaǵı sulıw! Murnı qolabaday! Judırıǵı shoqmar-

day.

—Áy, ballar, «pıshıq boyı jetpey sasıq» deydi degen. Ol sen qusaǵanlardı mise tutayın dep júrgen joq, qaǵıp jiberse bóksesi menen urıp jıǵadı. Boydı qara, sındı qara, kóldiń jılqısınday! — Jiyenǵaliy olardı qaytarıp tasladı.

—Ayaqların aytpaysań ba? — dedi baǵanaǵı bala ele de bos kelmey. — Bir tepkende attı óltiredi.

—Ashıwı kelse bayın-ám óltirip qoyatuǵın shıǵar onda.

—Quday saqlaǵay! Men ózim úyleneǵoysam, qoltıǵımnan

biyik keletuǵın nashardı almayman.

—Wáy, palapanlar-á-áy, sizlerge nasharǵa min taǵıwdı kim qoyıptı. Hayal qansha dáw bola bersin, erkektiń aldında mayısqaq shıbıqtay boladı.

—Tap usı Gúlshiyrań mayıspaydı!

—Jora, atıń kim? — dedi Jiyenǵaliy warsaqı gápke

noqat qoyıp. — Meniń atım Jiyenǵaliy. Jasım jigirma beste. On birishi awıldan keldim. Dúkánshıman.

— Qatar ekenbiz. Atım Mámbetnazar. Baslawısh klass muǵallimimen.

12

—Mına ekewi palapan, — dedi Jiyenǵaliy qasındaǵı balalardı kórsetip. — Ala penjekli Aman degen, anawsı

Oraqbay. Ekewi de ókpesin «remontlatıp» atır. Kelgen waqıtlarında erkeletip bir-eki awız házil aytaǵoyıp edim, endi meniń menen jezdesindey oynaydı.

—Ele de jezde bolaǵoysa, — dedi Oraqbay kúlip.

—Úydegi kisheńdi ne qılaman?

Usı waqıtları jarq etip svet jandı.

—O-o! — dep dawıslap qoya berdi Aman. — Palataǵa Gúlshiyra kirip kelgendey boldı-ǵo.

—Gúlshiyra kelgen menen jay jarıq bola ma? Ol qara-

ǵo!

—Onsha qara emes-áy, buwday reń!

—Tandırdan jańa shıqqan biyday nanday-á!

—Pax-pax!

Esik ashıldı.

—Naza-ar! — dedi Gúlshiyra qapıdan qıyalap bas suǵıp.

—Bul jerde Nazar degen adam joq, basqa palataǵa kirip

qalǵan joqsań ba? — dedi Jiyenǵaliy.

—Aqıldan adasqan shıǵarman, júdá! — Soń maǵan qarap basın iyzedi. — Júr, seni toydırıp qaytaman.

—Yaǵaw, ash emespen!

—Júr, júr! Qızday naz ete berme!

Men qasımdaǵı jigitlerden qısınsam da, naylaj penjegimdi jelbigey salıp, palatadan shıqtım. Shıqsam Gúlshiyranıń qolında úlken domalaq jıltır qutı bar eken.

—Avtoklabqa1 barıp qaytamız, — dedi ol qolındaǵı qutını kórsetip. — Shpric qaynatamız.

Avtoklab onsha uzaq emes eken. Barǵansha ya ol, ya men hesh nárse dep awız ashpadıq. Qutını awızda bir miyirbiyke

qabıllap aldı.

—Aylanıp kelesiz be? — dedi Gúlshiyraǵa.

—Yaq, kútip otıramız, — dedi Gúlshiyra. — Aylanıp

kelemen dep júrgende jigitimdi joytıp alarman.

Qız sırlı pishinde kúldi de, esikti japtı.

1Avtoklab — bir mártelik shpriclar shıqpastan burınǵı shiyshe shpricler sterilizaciya etiletuǵın oraylastırılǵan orın.

13

Biz avtoklabtıń art betine qoyılǵan aǵash skameykaǵa otırdıq. Bul jerge uzaqtan emeski sáwle túser, onı da adam boyınan asıp ketken orısı sipse samal menen terbetilip tez-tez jawıp turar edi.

Otırmız. Ya onda, ya mende ún joq.

—Taqan jediń be? — dedi bir waqta Gúlshiyra kúlip.

—Yaq.

—Onda nege úndemeyseń?

—Uyalıp otırman.

—Kimnen?

—Jańaǵı qızdan.

— Mennen shıǵar desem... — dep sál bultıyǵan boldı.

—Onnan ne dep uyalasań?

—Jigitim dep jiberdiń-ǵo oǵan.

—Jigitim bolǵıń kelmey me?

—...qáydem.

—Baǵanaǵı doktor keyin baqırmadı ma? — dedim keyin basqa gáp awzıma túspey.

—Áset aǵa ma? Onıń bismillası-ǵo, «jigit tawıp beremen, bayǵa berip jiberemen».

—Lekin, siz... qattıraq qaytarıp tasladıńız.

—«Sálemine qaray aligi»... Biraq, onday gáplerdi

elestirmeydi ol. Ózi orıs tábiyatlı adam. «Áset orıs» degen laqabı bar. Qattı sawatlı doktor. Lekin, mańlayǵa sıymaytuǵın túri bar.

—He?

—Ketip qalajaq.

—Qayaqqa?

—Bir jaqlarǵa! hayalı lolı ma, parsiy millet pe, bil-

meymen. Eki gápiniń birinde «Ásetti ob ketaman», — deydi.

—hayalı áketemen degenge kete bere me?

—Qorqadı. Ól dep qorqadı hayalınan. Hayalın kórseń

edi, qorıqsa górge, sonday sulıw-aw! Tap hind qızlarına usaydı.

—Hind qızları sulıw bola ma?

—Endi ne? Ritanı kórmeyseń be, Raj Kapurdıń súyik-

lisi.

14

Men úndemey qaldım. Írasın aytsam, men Ritanı hesh sulıw dep qıyalıma keltirmegenmen. Onıń abırayın kóterip turǵan filmniń jaqsılıǵı edi.

—He, jaman kóreseń be, Ritanı? — dedi Gúlshiyra ma-

ǵan qaray burılıp.

—Yaq. — Ol qıyalıma kelgen pikirdi bilip qoyǵanday seskenip, shalt juwap berdim.

—Onda nege úndemey qaldıń?

—Birewlerdi Ritaǵa uqsattım.

—Kimdi-i? — Gúlshiyra qızıqsınıp qaldı. — Men ta-

nıyman ba?

— Tanıysań.

—Kim ol? Qayaqta isleydi? Aytaǵoyshı, ıntıqtıra bermey.

—Usı dógerekte.

—Jańaǵı qız ba?

Men mırs etip kúldim.

—Aytpasań túrgep ketemen.

—Onda Ritanı joytıp aladı ekenmen-dá!

Gúlshiyra bir máwrit túsinbey turdı da, soń shaqalaq atıp kúlip jiberdi. Qattı shad bolıp kúldi ol. Ózin quwanısh qushaǵında kórip kúldi. Qısınıspadan ańsat shıǵıp alǵanıma boyım jep-jeńil boldı.

—Meniń qáyerim usaydı Ritaǵa?

—Kóp jerińiz.

—Máselen?

—Máselen, shash pardozıńız, murnıńızdıń uzın hám súykimliligi...

—Uzın murın súykimli bola ma?

—Qaydam, maǵan solay seziledi.

—Jáne?

—Jáne, lábińizdiń qalıń hám uzınlıǵı.

Gúlshiyra kúlgen awzın jıyıp aldı.

—Gúlshiyra-a! — dedi avtoklabtan baǵanaǵı qız shıǵıp.

—Boldı, alıp ketiń.

Gúlshiyra ornınan atıp turıp, esikke bardı da, qayna-

ǵan shpricler salınǵan qutını aldı.

—Ana jigitke bersesh, — dedi qız.

—Yaq, ózim kóteremen. Bul jigit kesel!

15

Bul mennen ashıwın alıw ushın aytılǵan sóz edi.

—Nege qapa boldıń? — dedim onıń únsiz kiyatırǵanına shıdamay.

—hesh, ózim.

—hesh óziń emes! Ayt, meniń gúnam ne?!

Ol bir zaman únsiz qaldı. Soń:

—Sen meniń lábimniń qalıńlıǵına, awzımnıń úlkenligine kúldiń! — dedi.

—Aqırı, xalıqta «awzı úlken aslı boladı» degen gáp bar ǵoy. Bunıń nesi jaman?

—Awzımdı asqa toltırǵanday bir erkek tabılıp qalar! Qız balanı qapa etip alǵanıma ishley qattı qınjılıp

kettim.

—Men siziń Ritaǵa usaǵan táreplerińizdi ayttım-ǵo,

—dedim ilajı barınsha kewlin almaqshı bolıp.

—Onday bolsa men búginnen baslap Ritaǵa usamayman! Ritanı jaman kóremen!

—Onda men de jaman kóremen. Barmaǵıńdı ákel jara-

samız! — dedim ózimniń shunatay barmaǵımdı sozıp. Ol pırq etip kúlip jiberdi.

—Kishkentay bala boldıń-aw!... — Sonıń menen ara jumsarǵanday boldı.

Ol palatanıń awzına kelgende qulaǵıma bir nárse sıbırladı. Men maqullap bas iyzedim.

—Qalay, jora, Gúlshiyra toydırdı ma? — dedi Jiyen-

ǵaliy men esikten kiriwden.

Qalǵan ballar da qarap qalmadı.

—Júzine qan juwırıptı-ǵo, toyǵan bolsa kerek.

—Awqatqa ma, posaǵa ma?

—Posaǵa-dá! Gúlshiyranıń dalada asıp qoyǵan qazanı

bar ma?

Olar ózleri sawal berip, jáne men ushın ózleri juwap berer edi.

Men bahana, biraz waqıtqa deyin gáp Gúlshiyra haqqında ketti.

— Waqtı jetip, pisip turǵan nashar, — dedi Jiyenǵaliy oǵan baha berip. — Esikke jarasadı. Boy deseń boy, sın deseń sın.

16

—Menińshe oǵan judırıǵı toqpaqtay, jawırını qaqpaqtay jigit kerek, — dedi Aman. — Ol anaw-mınaw pájmúrde erkegińdi pisent etpeydi!

—Way, tashenek-áy, biledi ya?! — dedi Jiyenǵaliy kúlip.

—haqıyqatında da, ol ǵaybar, aybatlı erkeklerdi jaqsı

kóretuǵın nasharǵa usaydı. Qolların qısqanda sıqırlap ketse awırsınbaydı, ház etedi... Qáydem endi, saǵan ıqlası ketip turǵanday. Lekin, kewlińe kelmesin, sen ol nashardıń diydindegi jigit emesseń, sıpayı kórineseń.

Birazdan keyin sanitarka esikten úńildi.

—Sizdi doktor shaqırıp atır, — dedi maǵan.

—Qoldan qolǵa tiymeytuǵın áshirepi kesel boldıń-aw!

—dedi palatadaǵılar kúlip.

Doktordıń bólmesine iymenip kirip barsam, ortaǵa jurnal jayatuǵın stol qoyılǵan. Stol ústinde tawıq salınǵan palaw. Qara shay demlengen.

—Otır, házir Gúlshiyra keledi, — dep atır sanitarka.

—Doktor joq pa?

—Doktor — Gúlshiyra! — dep kúldi sanitarka. Sonıń

arasınsha Gúlshiyra da kirip keldi.

—Sánem, altınshı palatadaǵı qızdıń sistemasına qarap turshı,— dedi sanitarkaǵa. — Awqattan payıńdı qoyaman.

—Qáne, miyman, awqattan al! — dedi maǵan sıylı qonaq kútip atırǵan úy iyesine uqsap.

—Dáslep Ritadan bolsın!

—Ritanı jaman kóremen dedim-ǵo, sizge!

—O-o, keshirersiz! Endi qaytalanbaydı.

—Baǵana seni ózim toydıraman degenim esińde me?

—Esimde. Lekin, men awqat penen dep oylamappan.

—hi-im! — dep naz benen kúldi ol. — Dámeń Qultaydıń

dámesindey-á! Túyege jantaq kerek bolsa moynın sozadı. házirshe palawdan ala ber.

Júregim dız-z etip ketti. Tula boyımdı bir quwanısh sezimi biylep alǵanday boldı hám ol sol zamatı-aq ókinishke aylandı. Ózimniń shunatay barmaq ayqastırıwdan arıǵa óte almaǵan natıqlıǵıma renjidim.

Bunnan keyin gápimiz quwıspadı. Ekewmiz bir-birimiz- den uyalıp, sızılıp palaw jep otırdıq. Gúlshiyra qansha

shoq minezli bolsa da, dasturqan ústinde qız balalarǵa tán iybe saqladı. Sonıń arasında-aq biraz waqıt ótip ketken bolsa kerek. Sanitarka qaytıp keldi.

—Neǵıldı?

—Qasındaǵı ájapası aldı sistemasın. Doktor eken-ǵo.

—Erteń shaǵım etip júrmese boldı-ǵo. Men jigitimdi

jalǵız taslap ketiwge kózim qıymadı.

—Bekem bol.

—wlbette, bekem bolaman!

Ara sál jeńillesti. Úshinshi adam meni tartınshaqlıqtan qutqarǵanday boldı.

Oyın kúlki menen palaw da, qara shay da sińip ketti.

—Baǵanaǵını umıtpaysań-ǵo ya? — dedi Gúlshiyra shı-

ǵıp baratırǵanımda.

—Umıtpayman.

—Azanda aytıp bereseń!

—Kórsem.

Ol baǵana qulaǵıma «maykińdi teris awdarıp kiyip jat» dep sıbırlaǵan edi. Lekin, men olay islemedim. Tún boyı ol haqqında tús te kórmedim. Gúlshiyraǵa erteń azanda aytıp bergendey gápim de joq edi.

3

Azanda ornımızdan turar-turmastan sanitarkalarǵa pırlas tiydi. Aynalardı, qapılardı ashıp tasladı.

— Tóseklerińizdi jıynań, turıń!

Biri ketse, biri keledi. Biri ketse, biri keledi.

—Kese-sháynegińizdi de jıynamaǵansız. Há, usı erkek ballar jatqan jer... Qashan kórseń ıbırsıp atadı.

—Almash, shıq, doktor kiyatır.

Sanitarka qolındaǵı siyle menen meniń tumbochkamnıń

ústin bir sıyırdı da, juwırıp shıǵıp ketti. Izinshe palataǵa Áset aǵa kirdi.

—Qalaysızlar?

—Jaqsı.

Ol Oraqbaydıń qasına kelip otırdı.

—Seniń jaǵdayıń qalay?

—Attay, aǵa!

—Qashan adamday bolasań?

18

— Ózińiz «ele attay bolıp keteseń» dedińiz-ǵo.

—há, seni me... Júzińdi esikke qaratıp artıńnan bir tebetuǵın waqıt bolıp qalıptı.

—Onda búgin shıǵaman ba?

—Asıqpa. Aman ekewińizdiń qosıǵıńızdı bir aytamız.

Ol Jiyenǵaliy menen Amanǵa ujıbatlı hesh nárse aytpadı, házillespedi de.

—A-al, muǵallim jora, seniń awhalıń qalay? — dedi biziń krovattıń ernegine otırıp. — Bóteke ornında ma?

—Bilmeymen. Doktordan qorqa ma, qayaqta turǵanı da bilinbey qaldı.

—Há, solay bolsın. Qáne, dústómenińe jat. Endi berman awdarıl. — Ol meniń búyirime úsh barmaǵın qoyıp, ekinshi qolınıń suq barmaǵı menen qattı-qattı urıp kórdi.

—Awıra ma?

—Awa.

—Demek, bótekeń bar. Awırıw da bar. Ol bir buyıntıqta

jasırınıyıp jatırıptı mennen qorqıp. Onı táwbege keltiriwimiz kerek.

Doktor obxod islep bolıp shıǵıp ketti. Azanǵı shay halqastan keyin krovatqa qıysayıp edim, uyqılap ketippen.

—Ukolǵa-a! — dep dálizden baqırıp ótken dawıstan oyandım. Saatıma qarasam, kún túske shamalap qalıptı.

Kózimdi uwqalawım menen shanshıwxanaǵa bardım. Ukol salıp turǵan miyirbiyke ádewir sarı qarıń bolıp qalǵan

jası úlken hayal eken.

—Him, jańa turıp atırsań ba? — dedi tańlanıp.

Meniń ornıma sol jerde ukolǵa paydalanılǵan paxtalar, láttege aylanǵan vintlerdiń qaldıqların jıynap júrgen sanitarka juwap berdi.

— Ózi, tazadan kelgen biytaplar úsh kúnge deyin tınbay uyqılaydı.

—Sharshaǵanı shıǵıp atadı-dá! Jumısta júrgende biz-ám bilmeymiz. Keshte tósekke qıysayıwımız benen awzımızdan suwımız aǵıp qaladı-ǵo. Tap bir «Qızketken»niń qazıwınan kelgendey.

Sanitarkanıń baǵanaǵı gápi ıras eken. Tústen keyingi

«tixiy chas»qa jatqannan, qarańǵı túsip, svet janǵanda bir oyandım.

19

— Jora, bir ashılısıp sóylespedik-ám, — dedi meniń turǵanımdı kórip Jiyenǵaliy. — Azanda uyqı, túste uyqı, keshte uyqı...

— Ele úlgeremiz-ǵo. Doktor bir-eki ay emleneseń dep atır.

Jigitler izinen kelgen awqattı maǵan qaratıp ashpay otır eken. Ortaǵa alıp jep aldıq.

—Al, endigi másele ne? — dedim men az da bolsa gápke aralaspaqshı bolıp.

—«Quday bergen tınıshlıq, eki beslik, bir úshlik»

dep jatıwdan basqa ne talap bar! — Amannıń juwabı tayın eken.

—Muǵallim bolsań ájaǵa, anekdot aytıp berse, — dedi

Oraqbay maǵan. — Biraq, qızlar haqqında bolsın.

—Men anekdot bilmeymen-aw!..

—Ha-aw, onda ballarǵa qalay sabaq bereseń? Bir-eki

anekdot aytıp berseń 45 minut demde óteǵoyadı. Biziń

ádebiyat muǵallim sabaqtı bárha anekdottan baslaydı. Kúlekúle ishegimiz awıradı.

—Men aytıp bereyin be anekdottı? — dedi Aman bir túrgelip otırıp.

—Ayt, ayt.

—Toǵızınshını ma, ya jetinshini me?

—Áy-áy, qoy bala, — dedi J iyenǵaliy baqırıp.

—Aytıp atırǵanıńda Aysara kirip qalsa «tıshqan tesigi

mıń teńge» bolar. Sizlerge hesh gáp, bizler Mámbetnazar ekewmiz uyalamız.

Shaması, nomerlep qoyǵan anekdotları uyat sózge qurıl-

ǵan bolsa kerek.

—Saxiev kim? — Esikten sanitarka kirip keldi.

—Men.

—Má, azanda analiz tapsırasız, úlkeni-kishisi. Ritası

túspegir keshe aytıwdı umıtıp ketken.

—Ritası kim? — dedi Jiyenǵaliy.

—Gúlshiyra-dá! Ózin Ritaman dep keriledi-ǵo júdá!

—Endi ol Ritaman dep kerilmeydi. Ritanı jek kóre-

tuǵın boldı, — dedim men.

20