Muratbay Nızanov Tańlamalı shıǵarmaları

—Sonda erterek ákelmeyseń be? Birewlerge bes-altı kilo un berip-aq túsirtip alar edim.

—Áne, unıńdı ana balaǵa ber, kóterisedi bir jaǵın.

—Shofyor joqarıda turıp Quwattı kórsetti.

—Qáne?— dep dúkánshı qızdıń kózi jarq ete qaldı.

Izinshe Quwattıń ele súyegi qatpaǵan bala ekenin kórip iyni túsip ketti.

—Óziń túsirip bere ǵoysa, on kilo bereyin. Yarım saatta bolasań-ǵo.

—Unıń kerek emes, azannan beri júz qalta un túsirdim,

óleyin dep turman.

Aqshagúl áste barıp mashinaǵa úńildi.

—Neshe qalta edi?— dedi soń.

—Otız qalta-aw,— dedi dúkánshı qız oǵan úmitlenip

qarap. — haw, Aqshagúl apa, siz be, jaqsı boldı-ǵo, járdem bershi.

Aqshagúl kisige járdem beriwden taymaydı. Lekin, qurı járdemniń ornına... Jańa aytqan on kilo unın bereǵoysa. Dúkánshıǵa sonı aytqısı kelip oqtalıp-oqtalıp turdı da, ar-namıs basımlıq etti, ayta almadı.

—Qáne, bir tákewel kóriń,— dedi shofyor bir qalta undı ernekke jaqınlatıp. Aqshagúl qapshıqtıń túp betinen eki mushına tórt barmaǵın tereńirek batırıp jiberip, bekkem usladı. Awız betin dúkánshı qız. Olar qapshıqtı mashınnan tartıp alǵanı sol, qapshıq gúrp etip jerge tústi. Dúkánshı qızdıń qolınan shıǵıp ketken edi.

—Tandırshıqqay, ustamayman,— dedi dúkánshı qız jılamsırap. — Qaytıp-aq áket. Tırnaǵımdı qoparıp keteyin dedi-ǵo.

Aqshagúl endi onıń jerdegi qapshıqtı qaytıp uslamaytuǵının bildi. Ol qaltanıń túbinen bir qaptalǵa tartıńqırap qoydı da, mashinaǵa jawırının tuttı.

—Meniń arqama salaǵoyıń!

—Qoy, kishe, mayırılıp qalarsız,—dedi shofyor qolaysızlanıp.

—Sala ber. Awılda alpıs kilolıq qanardı atızdıń ana basınan mına basına arqalap barǵanda da mertilmedik.

haqıyqatında da, Aqshagúl on bes-on altıǵa shıqqanda birden ósip, irilenip ketti. Onıń ústine paxta tergish

331

boldı. Azanda hayallar úyin jayǵastırıp atızǵa kelemen degenshe bir qanardı tiklep qoyadı.

—Áne, Aqshagúldi qarań, shappattay qız. Sizlerdiń azannan keshke tergenińizdi shıq keppey-aq tárezige ákelip turadı,—dep Ájibay brigad túste hayallardı jıynap bir zaman waz oqıydı. Aqshagúl qısınıp ketedi sonda. Ózin tergish dep maqtaǵanına ishinen quwanǵanı menen hayallardıń bılay shıǵıp ǵarǵaytuǵının biledi.

—Urǵashı seniń! Shappattay bolıp qay bala-shaǵasına jetpey atır eken, — dep tońqıldasadı esheklerine minip atırıp. Bunı olar Aqshagúlge esittirmey aytadı. Esitti-

rip aytıwǵa onnan emes, qudaydan qorqadı. Aqshagúldiń tórtinshi klasstı pitkergen jılı anasınan jetim qalǵanı

awıldaǵılardıń hámmesine awır qayǵı boldı. Ásirese, shappattay náresteniń sonshelli qayǵırıwǵa aqılı jetip, eki márte talıp qalǵanın kórgende, úlken adamlardıń kóbisi hushınan ketip qalayın dep dedi. Sonı kórgen awıldıń erkegi-hayalı bunıń betine kelip, qattı qayırım gáp aytpaydı. Jetimdi jılatıp alıwdan qorqadı. Kóz ja-

sına qalǵısı kelmeydi.

Adamdı jetimlik demde eseytedi eken. Ol jılap-jılap, soń-soń kókiregi qatıp qaldı. Bel buwıp úy jumısına kiristi. Ájaǵalarınıń kostyumların, hátte paltoların juwadı. Ol waqıtta hámmesi qoldan juwıladı. Ol sıǵıwǵa kúshi jetpey qalǵanda paltolardıń jeńin terekke baylap alıp, bir jaǵın eki qollap tawlap sıǵatuǵın edi. Úlkenlerdiń juwǵan kiri bir saatta kepse, bunıki bir mezgilde kebedi. Nede bolsa, kisige jalınbaydı.

Gúzde jumısı burınǵıdan bes-beter gújip ketedi. Ákesi esiktiń aldındaǵı qıytaqlardıń birewine tarı, birewine júweri, birewine gúnji egetuǵın edi. Tarı menen júwerini

á jaǵaları eshek qos penen aydap beredi. Bul solardı qa-

ǵıp, qoǵınan ayırıp alsa boldı. Al, gúnji tikkeley bir

óziniń qara miyneti. Astına alasha jayıp, bir-eki kún úyshiklep qoyadı. Boldıq shımshıq sonıń jawı. Jáne, sobıqları shashılıp ketpey turıp úyshiklemeseń, hámmesi atızda tógilip qaladı. Eki ájaǵası Jańabergen menen Uzaqbay bir mezgil orıp-orıp ketedi de, úyshiklewin Aqshagúlge qaldıradı. Inisi Qudaybergen erinsheklew. Qala

332

berdi, Aqshagúldiń ózi de onı ayaydı. Joq jerden jeńil jumıs tawıp berip, soǵan jiberip qoyadı da, ózi taw qoparatuǵın kúshi barday, mudamı awır jaǵında júredi.

Írasında da, kúnde shınıqqan qol shımırı bilekke aylanadı eken. Bir saparı, segizinshi klass waqtında eliw bes kilo shıǵatuǵın qanardı eshekke bir ózi arttı. Ashıw menen kúshi tasqınlap ketip arttı. Bılayınsha qolınan kelmeytuǵın edi. Saat on birlerdiń waqtında qanarın toltırıp, awzın baylap tur edi, tabelshi Sársenbay kele ketti. Ol bir márte úylenip hayal jibergen ózi de duzı kemlew jeńiltek jigit edi.

—Sársenbay aǵa, eshekke artısıp jiberesiz be? — dedi

Aqshagúl qanarın kórsetip.

—Siz aytqanda jan bar ma! — Sársenbay shırp ete qal-

dı. Aqshagúl onıń mına juwqıldaǵan ádetine jini kelse de, sır bildirmey, shette baylawlı turǵan eshegin ákeldi.

—Qáne, qoldasamız ba? — Sársenbay qanardıń artınan oń qolın usındı. Aqshagúl de qolın sozdı. Onıń alaqanınıń erkek adamnıń qolında qısımlanıwı birinshi márte

edi. Sársenbaydıń qap-qattı, úp-úlken qolları onıń jumsaq alaqanınıń názik sawsaqların bilezikliginen berman qarpıp aldı.

—Qáne, Aqsha, bir-eki, úsh ... — Qanar jerden kóterildi. Biraq, qápelimde Sársenbay qolın jazdırıp jiberdi

de, «heh-iy» dep qanar kótergen qolı menen Aqshagúldiń dirildegen kókiregin bir qısıp alıp jazdırdı.

Aqshagúldiń tula bedeni dir-dir qaltıradı. Asıǵısta awzına sóz túspedi. Súrnigip barıp jerden bir kesek alıp, Sársenbayǵa qaray ılaqtırdı. Ol basın buǵıp

qalıp tárezige qaray qashıw menen boldı. Aqshagúldiń qattı qorlıǵı keldi. Lekin, jetimlikten qatıp qalǵan kókiregi onıń óńeshine kelip tıǵılıp turǵan óksikti sırtqa shıǵarmadı. Qanar tolı paxtanı tárezige bir ózi aparıwǵa qarar etti. Eshekti salmanıń ishine túsirdi.

Q anardı qos-qollap qushaqlap, dizesi menen kóterip jılıstırıp ırashqa mingizdi. Soń erge tuwrılap súyedi

de, qanardıń túbinen «hoppa» dep bar kúshin salıp bir kóterip edi, eshek tentireklep barıp, pát penen alǵa júrip ketti. Lekin, qanar awǵan joq. Bir «xop» degende-aq eshekke

333

teńbe-teń bolıp artılǵan eken. Ashıwdan eki betiniń alması burıshtay qızarıp, tergen paxtasın tárezige apardı. Bunıń baxtına Sársenbay zımǵayıp bolıptı, tárezini Nókisten kelgen studentlerdiń muǵallimi ólshep alıp, kolxozshılardı óz aldına, oqıwshılardı óz aldına jazıp alıp turǵan eken.

Q arshadayınan usınday miynetke kónligip qalǵan oǵan, eliw kilolıq qapshıq hesh nárse bolıp kóringen joq.

Ishke aparıp, dúkánshınıń kórsetken jerine dúrsildetip atır urıp turdı. Otız qalta háp zamatta bolındı. Shofyor qaǵazına qol qoydırıp hayt qoydı.

—Apa, sumkań bar ma? — dedi dúkánshı qız Aqshagúlge.

—Yaq.

—Unıńdı salıp bereyin dep edim.

—Yaǵaw, sińlim. Qara kúshimdi satıp ne qılayın.

Maǵan eki pachka sigaret qarızǵa berip tursań boldı.

Kúyewimniń súrginine ushırap kelip otırman. Bir-eki kúnnen ótip baratırıp taslap ketemen.

Dúkánshı eki pachka sigaretti prilavkaǵa qoydı da, úlken bir pakettiń awzın ashtı.

—Inim, uslap tur, — dedi Quwatqa. — Apa, sen bolmasań taǵı birewge de berer edim bunı. Wáde ettim, alıp ket.

—Bereket tap, qaraǵım.

Dúkánshı ólshep on kilo un berdi.

— Sizdi sigaretke jibergen aǵayǵa raxmet, — dedi soń kúlip.

Aqshagúl dúkánshınıń «on kilo un berer edim» degenin esitse de, onsha isenbey tur edi. Sebebi, keyingi bir aydan beri un qáhát bolıp ketti. Ózi jılda usınday waqıtta azı-kem úzilispe bolıp turadı. Góne dán tawsıladı, taza dán zawıtqa kelmey atadı. Usındayda makankomlardıń qudayı berip qaladı. Awıldaǵı dúkánnıń eki qalta unǵa aqshasın artıǵı menen alsa da bere almay atırǵanı sol edi. Makankomnan qorqadı. Búyerdiki táwir eken, Aqshagúldiń kóshesindegi makankom dúkándı jappaǵansha ketpeydi. Miynetine, dúkánshını qorqıtıp, azı-kem jalanıp qaladı.

Aqshagúl qansha sharshasa da, on kilo un qolına tiygennen keyin, ayaq-ayaǵına tiymey, ushıp qayttı, «Erkek adamnıń jantasqan jeri bereketli boladı», dep kúyewin

334

xoshametlep qoydı ishinen. — Sol sigaret soramaǵanda gewgimletip dúkánǵa kelemen be? «Arzaydıń sorap ákelgen unın awqattı jep bola sala aparıp bersem be eken?»—dep oylap qoydı ishinen. Bir zamanda qaydan taptı dep hayran qalsın! Qoy, óytpeyin! Tamaranıń kózi qattı! Sál jerde

«atıp túsirse», balları ábigerlenip qalar. «Seniń etiń dushshı, tilsuq degen dushshı etti tabadı» dedi-ǵo, baǵanaǵı qarawıl. Sóytse de, usı kósheniń adamı Tamara! Bunıń menen áneydey ashılısıp sóyleseǵoyadı. Ózi, kúyewiniń tirisinde xod turǵan. Úlkenler menen qatnasqan. Kúyewi

ó lgennen keyin qolı juqarıp, bayaǵı barıs-kelis etip júrgenlerdiń ayaǵı serpile baslaǵan. Toy-merekede bunıń úyine qonaq bergendi de siyreksitken.

— Aynanayın, kelinim-aw, —dedi ol bir kúni buǵan shaǵınıp. —Bayaǵıda bir kempir aytqan eken, «toqsanjasayın degen jasım ba edi, arpa taqan isheyin degen asım

ba edi» dep. Sol aytqanday, úlkenlerdiń poselkasında on eki qabat jayım bar edi, qoynımda álip dáwdey bayım bar edi, aldımda azamatım ol ketti, izinshe, úyleneyin dep turǵan eki birdey jigerbentim avariyadan óldi, soń hámme meni qaǵa berdige ala berdi, izinde dańǵırlaǵan jayımdı satıp, genjetayım menen mına tórt bólmege kelip shójedey bolıp otırǵanım-ǵo. Usı jer meniń otırayın degen jerim

be edi?

Tamara óziniń burınǵı kúnin eslep pikir etetuǵın shıǵar, bolmasa, usı dúnyasınıń ózine kóshedegi otız bir xojalıqtıń bárin satıp alıwǵa shaması keletuǵınday. hár qolında qos-qostan brilliant júzik, qulaǵında altın sırǵa, onı da tez-tezden ózgertip taǵadı. Balasınıń qayaqta isleytuǵının hesh kimge aytpaydı, úyine tórt-bes kúnde bir keledi. Qáytse de, tabısker. Aqsha tabıwdıń kózin biledi. Sheshesinde bar sol uqıp — Tamarada. Bir kúni ol Aqshagúldi shaqırıp ayttı:

— Usı kóshede eti tirishelew, duwpiyazlaw kelinshek senseń. Jumısım jawılıp qaldı, dep otırǵanıń qashshan.

Ele, húkimet baǵadı dep táme etip júrseń be? Onnansha háreketińdi qılsań-o, — dep násiyat berip, usı awqatshılıq talapqa shıǵarǵan sol edi. Bolmaǵanda, aǵayin-tuwǵannıń

335

bárine qol jayıp shıǵadı eken. Olar barsań bir-eki márte bos qaytarmas, biraq, qashanǵı bere beredi. Sen de tiri jan

emesseń be, talabında bol, demey me, nede bolsa waqtında qıymıldaǵan eken. «Jaqsıdan sharapat» dep sonı aytadıdá!

On kilo unnıń quwanıshı menen olar úyge demde kelip qaldı. Qarańǵı túsken soń, esiginiń aldında soxta oynap otırǵan qońsılar ketipti. Úyge kirse Esen sabaq tayarlap otır. Arzayım kátte dus tómenine túsip jatır. Asxana betten ele awqattıń iyisi kelip tur.

—Arzay, ákeń qayda? — dedi Aqshagúl qapshıqtı asxananıń aldına qoyıp. «Meniń un ákelgenimdi kórsin» degen-

dey, arman alıp ótpedi.

—Ketti.

—Qayaqqa?

—Toxtash sawdadan kelgen eken, sonı kórip kelemiz,—

dedi.

—Quday berip qalıptı, samopalǵa júzip keledi desesh.

Arzayım erinsheklik penen kátten tústi.

—Mama, bir jaqqa ketseń joq bolıp keteseń.

—haw, men oynap júrmen be, qaraǵım-aw. Sizlerdiń

tamaǵıńız ǵoy ... Jılaǵanbısań?

Arzayımnıń eki kózi qızarıp ketken edi. Ol úndemedi.

—Gúrtik salıp jedińiz be? — dedi Aqshagúl qızına.

—Neni jeyseń, un bolmasa!

—Tamara shesheńnen soramadıń ba?

—Bermedi.

—he, nege bermedi?

—Qarız degendi qaytarıp bere alǵanday adamǵa beredi,

dedi.

Aqshagúl qızınıń nege jılaǵanın endi bildi. Lekin, sezdirmedi. Bul qamsıqsa ballarına ne turıs.

—Quday-ay, soǵan da kózińdi suwlap júrseń be? — dedi dım elestirmegendey. — Ata-baba aytqan-ǵo, «atań bermegendi bazar beredi» dep. Áne, ákeldim-ǵo un kerek bolsa. Tez eki zuwala iylep jiber. Aǵań-ám araq ishse ishi jılan jalaǵanday bolıp keler. Ol shesheńe ókpelemey-aq qoy. Birewden kewli qalıp, qapa bolıp otırǵan shıǵar. Qońsılarǵa jini keledi onıń. Sonıń álemin sennen alǵan-ǵo.

336

Aqshagúl tórden kúyewiniń ornın qaldırıp, dasturxan basına otırdı. Átirapına balaları jámlesti. Kúni menen

muzday bolıp turǵan oshaq bası demde gúrlep ketkendey boldı.

***

Nurjan televizorda túngi kinoserial baslanǵansha kelmedi. Qarasa, balalardıń kózi girtiyip jumılıp baratır. Izin ala bir-birine qarap esnewge qaradı. Aqshagúl kúyewiniń payın bólek alıp qoydı da balaların awqatlandırdı. Ol kú ni menen qattı sharshaǵan edi. Usınnan barǵan soń awzımnan suwım aǵıp jatqan jerimde tas bolıp qalatuǵın shıǵarman dep oylap kiyatır edi, yaq, kúyewi onı baǵanaǵıday «sıy-húrmet» penen qarsı aldı. Onıń ústine Tamara bir shılım un bermey jibergende aspannan túskendey on kilo unlı boldı. Usı waqta bir somdı birew esheyin bere me? Jumsasa óziniń qara kúshi. Bayaǵıda apaları:

—Nannıń usaǵın túsirmey je!

—Buzıq nan turǵanda pútinin buzba!

—Túni menen pútin nan kabatıllaǵa barıp qayta-

dı,—dep nan haqqında túrli ráwiyatlardı tawıp otıratuǵın edi. Bulardıń qulaǵına az ǵana kirgen boladı da, lekin, ishlerinen oylaytuǵın edi, úlken adamlar wásiyat aytqandı jaqsı kóretuǵın bolıwı kerek. Bolmasa, nannıń usaǵı túskende ne qıladı, qalǵanı az ba?!

Mine, nannıń qádirin endi bilip atır. házir eki aydan asıp baratır, qaltalap un almaǵanına. Bári qar- sıma-qarsı. Ólshep alǵannan keyin bereketi de bolmaydı eken. Qansha azayıp baratırǵan sayın jegish bolasań ba?

Toqtash sawdadan ákelgen spirtinen samopal soǵıp jigitlerdiń aldında bulqıp otırǵan shıǵar, ózi burınnan

á deti, dep oyınan ótkerdi. Sawdadan kelgen kúni bir kilo gósh aladı da kósheniń boyında eki jerde shoq bolıp soqta oynap otırǵan jigitlerdi shaqırıp araq beredi. Ózi de qosılıp más boladı. Áne, sonnan keyin almaytuǵın tawı joq. Tıńlap tursań hesh kim bunıń aldında kese tura almaytuǵın. Oyaqtan jay alıp qoyǵan,

jaqın arada kúyewine inomarka mashın mingizetuǵın.

Kúyewi Nurımbet biyshara óliniń qarawılı. Tap erteń

«mersedes» mineyin dep turǵanday ırjıyıp otıra beredi.

Shınında, Toqtashtıń ózi sawdadan ǵarıq bolıp kelmeydi. «Jeti jıldan beri ómirim poezdta ótedi, qudayǵa shúkir, nesiybemdi jolǵa shashıp qoyǵan eken», — dep tapsıydı hayallarǵa toy-merekede otırısıp qalsa. Lekin, qatınlar oǵan itibar bermeydi. Biledi aqırı, mıń partıldaǵan menen kórpeshesine kórpeshe qosılıp atırǵan joq. Bunıki qurı pań-pań. hayallardıń mise tutpaǵanı oǵan batadı. Bulardan joqarıraq bolaman deydi de:

—Qoyshı, mına shayıńnıń sortı pás eken, úyge barıp

ózim demlep ishemen,—dep turıp ketedi.

Bawırsaq kómeklerde «men kepkir uslamadım» dep ókpeleydi. Qullası, usınıń-aq jırı pitpeydi. Qáyerge

barsa tamızıqtay law-law etip júrgeni. Eki hápte awılda bolǵannıń arasında hayallardı birotala suwdan shıǵarıp taslaydı. Soń sawdaǵa ketip umıtadı. Eki-úsh ay sırtta júrip kelgennen keyin ishi gápke tıǵılıp qaladı da, kósheniń hayalları bunıń gápine qulaq aspaytuǵın bolǵan soń jańaǵıday erkeklerdi jıynap, araq berip, keyin solardıń aldında sayrap qumardan shıǵadı. Olar bolsa

úylerine kelip, qatınlarına Toqtashtı maqtaw menen áwere.

Usı erkeklerdiń arasında óziniń kúyewiniń de barına

Aqshagúldi ń arı keldi. Sol ar-namıs qısıp, qansha sharshap tursa da eki kózinen uyqısın urladı. Nurjandı binay ómirine bunday biypayda, kim araq berse ómiriniń

ó tkenin bilmey otırıp alatuǵın adam boladı dep hesh oylamaǵan edi. házir de erin pás erkekke sanamaydı. Tek qıyalı soǵan barıp qaladı da, kúyewi esitip qoyatuǵınday dárhal táwbege keledi.

Ekewi bir-birine qanday ıntıq edi desesh. Biraq, ayta almaydı. Sol klassta, klass degen ne, sol mektepte Nurjanday tuyana bala barmedi! Sabaqlarınan júdá alǵır bolmaǵan menen orta dárejede oqıydı. Basqa balalarday lánki oynamaydı, teppek teppeydi. Klassta partanıń

ústine shıǵıp juwırmaydı. Sonday tártipli, sonday

á depli. Bálkim, Aqshagúlge jaqsı kórinemen dep ózin-ózi solay tárbiyalaǵan shıǵar. Aqshagúl de Nurjanǵa unaw ushın

338

azanda biraz waqıtqa deyin aynanıń aldınan ketpeytuǵın edi.

Aqshagúl anası ólgen kúnleri bir háptege deyin oqıwǵa bara almadı. Soń bardı. Ol waqıtları klass bolıp kewil

aytıw úrdis emes edi. Balalıqtıń álamatı, barǵannan keyin de hesh bala buǵan kelip:

—Anań sonday bolıp qaldı ma, hesh gáp bolmas, qapa bolma,—dep aytpadı.

Bunı Aqshagúldiń ózi de táme etken joq. Oqıwǵa barıp ketken kúnniń erteńine ekinshi sabaqqa qońıraw qaǵıldı. Balalar ornı ornına kelip otırıstı. Aradan on-on bes minut ótti. Keletuǵın muǵallim joq. Bir waqıtları direk-

tor kelip:

—Shawqımlaspay sırtqa shıǵıp oynańlar, rus tili muǵallimińiz kele almaydı, anası qaytıs bolıp qalıp-

tı, — dedi. Balalar direktordıń izinshe waǵırlasıp shıǵıp ketti. Aqshagúl hám Nurjan ornında otırıp qaldı. Aqshagúldiń eki kózinen aqqan jas betin juwıp, eki eziwinen sorǵalap aǵar edi. Nurjan oǵan ne dep táselle bererin bilmedi. Lekin, birinshi márte batıllıq etip, qaltasınan kishkene aq oramal alıp, bunıń eki almalıǵınan sızatlanıp aǵıp turǵan jastı hazarsız súrtti.

—Apam ... apam...—dep Aqshagúl óksip jılap jiberdi. Nurjan onı jubata almadı, tek qasınan ketpey otıra berdi. Óziniń klassta ekenin ańlap dárhal ózine kelgen Aqshagúl, Nurjannıń kózinen mólt-mólt tamshılap turǵan jastı kórdi. Kewli azǵantay jubanısh tabayın dedi. Orıs

til muǵalliminiń anası ólgeni — bul dúnyada anasınan ayrılǵanlardıń bir ózi emesligin ańlattı, Nurjannıń kózinen móltildep tamıp turǵan jas bolsa, bunıń beline belbew buwǵanday boldı. Óziniń sonday bir qádirdan adamı barlıǵına quwandı.

Báhárge salım, Nurjan shılt jańa mektep formasın kiyip keldi. Kiyim bolǵanda qanday. Sarı jıltıraq sádepli, kepter reńli suknodan tigilgen. Mektepte júzlegen oqıwshı bar, hesh qaysısında bunday kiyim joq edi. Sonıń ushın da, Nurjan tánepiske shıqqanda, kirgende hámmeniń kózi sonda. Ásirese, qızlar telmirip ólip baratır. Ol usı kiyimdi qatarına eki hápte kiyip keldi.

339

Soń qaytıp kiymey qoydı. Buǵan Aqshagúl sebep bolǵan edi. Ol Nurjannıń ústindegi kiyimniń hám taza, hám sonday jarasımlı ekenligin júregi menen sezgenlikten sabaq waqtında da oǵan suqlanıp kóp qaray berdi. Qarap otırıp, onıń ata-anasınıń tiri ekenligi, hátte, seksenge shamalasqan atasınıń da barlıǵı esine tústi, eger bunıń

da anası tiri bolǵanda taza forma tiktirip kiyip, partada jup kepterdey jarasıp otırǵan bolar edi. Átteń, endi ol

óyte almaydı. Erkeleytuǵın anası joq. Ákesi kempiri

ólgennen keyin bir ózi bir otawda qalǵanday jalǵızsırap

qaldı, lám-lim dep awız ashpaydı. Awqattan keyin quran oqıp, kempirine uzaq waqıt tiye bersin aytadı. Keyin:

—háy, yalǵanshı dúnya degen-á!—dep bir shetke qıysayadı da, shekpenin jamılıp uyqıǵa ketedi. Uyqılay ma ya uyqılaǵanday bolıp jata ma, oyaǵın Aqshagúl bilmeydi. Állen waqıtları:

—Aǵa, tósegińdi saldım,—dep oyatadı.

Aǵası «ya párwardigár» dep túrgelip, bir ózine arnalıp salınǵan tósekke barıp qıysayadı. Burın óyerde eki kórpeshe qatar tóselip, ekewine uzın bir dastıq salına-

tuǵın edi. Anası ólgeli ol dastıq sandıqtıń ústinen alınǵan emes.

Usılardı oylap Aqshagúldiń kózine jas kólegeyledi.

Bunı Nurjan túsingen edi. Túsingeni ushın da keyin ala sol formanı kiymey qoydı. Aqshagúldiń dártin qozǵamaw ushın kiymedi, qanday túsimpaz, qanday aqıllı edi, ol waqıtları ya?

«Ólmektiń izinen ólmek joq» dep ata-baba durıs aytqan. Aqshagúl anasın qansha azalaǵan menen, bári bir oyın balası emes pe? Arasında oyınǵa shıqqısı keletuǵın edi. Bir kúni Nurjan, Sapar, Jámiyla tórtewi japtıń boyında jasırınbaq oynadı. Lekin, jasırınbaq dalada

qıyın eken. Demde tawıp ala beredi. Onıń ústine kúndiz bolǵannan keyin.

—Qızıq emes, bul oyın, — dedi Sapar bir waqta. — Keliń, úy-úy oynaymız. Tórtewmiz eki úy bolamız. Boyannan qos soǵamız. Qalay kóresiz?

—Oynayıq, — dedi Aqshagúl birden.

340