Muratbay Nızanov Tańlamalı shıǵarmaları

AQSHAGÚL

(Povest)

—Aqshagúl, sen usı jerde túspeytuǵın ba ediń?—dedi marshrutlı taksidiń aydawshısı mashinasın úsh qabatlı imarattıń aldında irkip.

—Sóytshi, kishe, mına kastryulıń jambasımızdı shala pisirdi-ǵo, — dep kúldi orınlıqta bir qıyalap zorǵa sıyıp otırǵan jas jigit murtınan kúlip.

—Mashinadaǵılar jeńil kúlisti. Al, Aqshagúldiń bolsa qısınǵanınan eki beti qıp-qızıl bolıp, úndemesten túsiw menen boldı. hár saparı ol usı jerden túsip qalǵanda basın tik kóterip, aydawshıǵa:

—Raxmet, ayday beriń, — dep qapını isenimli jawıp ketetuǵın edi. Bul ret artına burılıp qaramadı. Taksidiń qapısınıń onlaǵan adım arı barǵannan keyin tars etip jabılǵanı esitildi.

«Atıma deyin bilip alǵanına qarashı», — dep ernin tisledi qısınıp. Aqshagúl bir-eki saparı usı keńsede isleytuǵın kelinshekler menen mashinaǵa minip, túsip qalǵansha sóylesip kelip edi. Atınıń kim ekenin sonda esitkendi da. Shofyorlardıń kózi jolda bolǵanı menen qulaǵı izge túriwli júredi eken-aw. Sóytse de, buǵan hesh qaysısı búgingidey erkinsip, hóktemsip sóylemeytuǵın edi. Búgin bolsa óziniń bala kúnnen birge ósken qurdasınday...

Adamlar ústi-basına, túr-túsine qarap sóyleydi. Bunnan basqa bası qaqshańlaǵan birew bolǵanda sóyter me edi.

—he, atımdı qulaǵıma azan ayttırıp qoydırıp pa ediń?! — dep awzın julıp alǵanday etsin.

Aqshagúl bolsa onday ete almaydı. Tómenshik bolıp qalǵan. hámme onıń qámbaǵallıǵın betine basatuǵınday, jetpesinlik jelkesinen zil bolıp basadı da turadı.

Geyde túni menen tórt-bes márte oyanıp, eń keyninde azanǵa deyin uyqılamay shıǵatuǵın waqıtları boladı.

Q ulaǵınıń tusında balalarınıń dawısı gúw-gúw... Birinen sońı biri:

— Apa, tuwılǵan kúnimdi bereyin.

312

—Apa, maǵan keti ákelip berse, muǵallim baqırıp atır.

—Qara shay joq, úsh kún boldı-ǵo, mama, ishpegenimizge!

Aqshagúl bárin de biledi. Úsh kúnnen beri qara shaydıń joǵın da kórip júr. Esen jaqında toǵızǵa shıǵadı, tuwılǵan kúnin berse, qánekey. Balasınıń bir quwanǵanına jete me! Kewli qurǵır kúseydi, biraq xop dep jiberiwge dárman joq. Balasınıń dosları klası menen japırılıp

kelip qalsa, aldılarına ne qoyadı. Uzın dasturxanǵa onlaǵan shórek taslawı múmkin. Ol ne bolsın, bir iylem bawırsaǵıńdı oyın balaları kórdim eken demeydi. Qala berdi, qasında muǵallimi keledi. Dasturxandı mensinbey murnın jıyırıp otırsa... Oǵan jaraǵanday ǵoza-piste, kola-pola alıwǵa qolı keltelik etedi. Taǵı muǵalliminiń basına oramal salıp jiberiw kerek degen dástúri de bar. Adamlar ishpey-jemey qalsa da dástúrdi bilgish. Sonıń ushın balası hár saparı ıńǵırıwlaǵanda:

— Qoyıp tur balam, shıday tur, on altıǵa shıǵıp pasport alǵanıńda úlken etip toy beremen, — dep aldarqatadı bolǵanı.

Esi kirip qalǵan bala teginlikte aldana qoyama. Kitapların anda zıńǵıtadı, mında zıńǵıtadı. Eń keyninde anası bayǵus kúyip ketip awzına túskenin irikpeydi.

—Bere almayman tuwılǵan kúnińdi! Etimnen et kesip alsań-ám! Bildiń be? há janımnıń jawları túwe. Sizlerdi tuwǵansha tasbaqa tuwsam boladı-ǵo!

Bunnan keyin Esen bir múyeshke tıǵılıp, pırıq-pırıq jılaydı da, hesh nárse tósenbesten uyqılap qaladı. Anası bayǵus, bir zamannan keyin ózine-ózi ishinen keyip, balasınıń sırtqı kiyimlerin hazar bermey sheshedi,

ústine kórpe jawıp, basına kópshik qoyadı. Búgin azanda jolǵa shıǵarda da, úyrenshikli qosıǵın baslap kiyatır edi,

Aqshagúl jerkip tasladı.

—Otır, júwernemek, aldımdı kespey! Saǵan tuwılǵan kún uwayım, maǵan sizlerdiń keshki tamaǵıńız...

Usını aytarın aytsa da, ishinen «tilim-awzım tasqa, ne qusap baratırman» dep jaǵasına túpirdi. Qıyalına ıras-aq balası júwernemek bolıp qalatuǵınday qorqıp ketti.

—Mama, maǵan keti, —dedi ortanshısı Quwat qorqaqorqa.

313

— Yaqshı, úyge qarańqırap otır, sawdam júrisse ákep beremen... Ol usı oylar menen kiyatırıp, túsetuǵın jerine kelgenin bilmey qalıp edi. Jaqsısı, aydawshılardıń bári

bunı tanıp qalǵan eken, ózleri irikti.

Aqshagúldiń «sawdam júrisse» degeninshe bar. Biyshara kózi uyqıǵa ketip, qalǵıp otırıp qamır iyleydi. Arza-

yımǵa bir-eki ret iyletip edi, qamırı ońbay qala beredi. Kópshiliktiń babın tabıw ańsat pa? Pul tólegennen keyin táwirin jegisi keledi. Búgin Aqshagúl erinsheklik etse, erteń mıń san eki dosaq, qarıydardı ózińnen bir qashırıp alsań, qaytıp betin berman qarata almaysań. Sonıń ushın qızına satatuǵın awqattıń biynoqıyasın úyretip óziniń múshkilin jeńilleteyin dep dáslep oylap edi-da taǵı qoydı. Qoy, oqısın dedi. «Qamırdıń jónin mıń

úyrengende kóp bolsa mendey bolar, onnan ne arttıradı, basıńa tartsań ayaǵıńa jetpeydi, ayaǵıńa tartsań basıńa».

Onıń ornına oqıp bilim alǵanı jaqsı. házirgi oqıwlar bayaǵı Aqshagúldiń mektebindegidey emes.

Sonıń ushın qızın qıynamaǵandı maqul kórdi. Ózi qamırın iylep, góshin shaynatıp, piyazın, burıshın aralastırıp jatadı. Shaynatqannan qalǵan súyek-sayaqların erteń keshte sorpa etedi.

Dáslepki kúnleri bul talaptı ar kórip júrdi. Lekin, barıp-barıp kóndi. Kónbegende qayaqqa baradı. Burınǵı jumıs ornı jabılıp qaldı. Sonnan keyin neshshe keńsege betin salıp bardı. Birewiniń miyrimi túsken emes. Kúyewi Nurjannıń párwayı pálek. «Aldında azamatıń saw tursa ashtan óltirmeydi» deytuǵın edi, bayaǵıda. házir

zaman ózgerdi me Aqshagúlge anaw-mınaw is bolıp qalsa, bul shańaraqtıń otın sóndirmeyin dep jan iynine ot túsip

juwıratuǵın Nurjan joq. Ya buǵan arqa súyep úyrenip ketken be? Kúyip ketken waqıtta sırtınan ulı-tońqıldı boladı da, izinshe jaǵasına túkiredi.

—Túp-túp, til-awzım tasqa! Tappasa tappasın, bosaǵadan jótkirinip kirip-shıǵıp júrse bolar.

Eger usı waqıtta sırttan qarap tura qoysań, onı jańa qırqtan ótip baratırǵan kelinshek emes, jetpistegi kempir shıǵar dep oylaysań, gápine qarap. Lekin, qansha qıyınshılıq kórse de, eki júziniń almasınıń qızılı

314

ketpegeni, kóziniń kesaday dóńgelenip, mıyıq tartqanda kúldirgishi almanıń shanaǵınday sál oyılıp turıwı jasında sulıw nashar bolǵanın aytpay-aq bildirip turadı.

Bári bir, ne shara, kún kóris onıń boyındaǵı jilwanazdı, sın-sımbattı erterek ala basladı. Ol kún demey, tún demey mudamı bawırına basıp úyrenip ketken ıssı mantı qazan menen bir tabaq somsanıń tileginde. Suyıq awqattı shalpıldatıp alıp júriwge qıynaladı. Lekin, ol

da hámme waqıt Aqshagúldiń diydindegidey bola bermeydi. Sonıń ushın da, hár kúni azanda bosaǵadan atlarda dáslep oń ayaǵın qoyıp, «ya Alla, talabım júrissin» dep úyden shıǵadı. Gey kúnleri bunıń mantıları menen somsaları talampay bolıp ketedi. Al geyde,... Keshte balaları qaytıp kelgen awqatlardı jegenine más. Lekin, olar oylamaydı, birewine naski, birewine kolgotki, birewine keti, aǵasına sigaret... Sol waqıtları az ǵana umıtadı da, azanda mektep-

ke baratuǵın waqıtta esine túsedi.

—Apa, noski!

—Apa, kalgotki!

—Apa, keti!

—hey maması, keshte saǵan sigaret ákel dep edim-ǵo!

—Meni pushtarlap ǵana alaǵoyıń! —dep jekirinedi

ol eń sońında. hám bir qoltıǵına mantı qazanın, bir qoltıǵına somsa tabaǵın qoltıqlawı menen julqınıp shıǵıp ketedi. Bir zamanda bolsa qulaǵı tınısh boladı, biraq.

Ol usılardı oylap, kúnde ózi awqat tasıytuǵın keńseniń awzına kelgenin sezbey-aq qaldı. Negedur búgin keńse

á tirapında mashinalar az edi. Faede de onsha arman-berman júrgen adamlar kórinbeydi. Túslikke shıǵıp ketti dewge ele bir saat bar. Búyerdegiler tústen bir saat aldın burın sáskelik shay ishedi. hámmesi Aqshagúldiń mantısına, somsalarına qarap otıradı. Eki mantı, bir somsa menen yarım shaynek shay ishse gúlalagúl, túste «saat neshe boldı eken» dep jaltaqlap otırmastan, toyǵan qozıday montiyisip, baslıqlardan bes-altı minut keyin túslikke shıǵadı.

Aqshagúl esiktegi qarawılǵa sálem berdi.

— Kelin, búgin seniń awqatıń ótse bolar edi-aw, — dedi qarawıl kisi kewilsiz túrde.

315

Aqshagúl ne bolǵanın túsinbey, oǵan únsiz tigildi.

—Adamlardıń bári lazımǵa ketti, — dedi qarawıl.

—Aytaqtıń qáyin enesi qaytıs bolǵan.

—Kim Aytaq? — hayal sorarın soradı da, soń qısınıp

ketti. — Men qay Aytaqtı tanıp atırman...

Ol bunı ishinen, hawaz shıǵarmay aytqan edi.

— Ministrdiń orınbasarı. — Qarawıl bunıń tanımay turǵanın bilip túsindirdi. — Óte ber, bosaǵada turma. Bir zamannan keler.

Aqshagúl ishke kirip, kastryuli menen tabaǵın qarawıldıń qasındaǵı awısıq, góne stulge qoydı. Jerge qoymaqshı bolıp turdı da, ızǵar tartıp, suwıp keter dep oyladı...

Olar lazımnan qashan keledi. Kelgende de awqatlanıp kelmey me? Birew ólip atırsa, bul óziniń awqatınıń tilegin tilep júrse...

Ol ıdısların qaytadan qolına aldı.

— Aytpaqshı, joqarıǵa shıǵıp kóre ǵoy, — dedi qarawıl bir nárse esine túskendey. — Lazımǵa hámme ketpegen shıǵar, jas qızlar, ballar júrgendey edi.

Q arawıldıń bul gápi onıń kókireginde azı-kem úmit ushqının oyatqanday boldı. Bálkim, bári ótpese de, azıkem sawda bolar. Kúndegidey bolsa da hesh gáp, búgin keti aparmasa Quwat jılaydı. Keti aparıw ushın ıdıslardıń

eń bolmasa birewi bosawı kerek. Ol baspaldaqtan tez-tez joqarıǵa órmeledi. Úshinshi qabatqa shıǵıp, ońǵa aylanıp

az ǵana júrip edi, sawlatlı bir kisiniń jarma qapılı esikten shıǵa berip, izine qaray sóylep turǵanın kórip irkilip qaldı. Lekin, ayaqları pıshıq júris penen ásteaqırın alǵa qádem taslar edi.

—Telefonnan ketip qalma, qız-áy! Házir azmazdan keyin faks keliw kerek. Ana telefonogrammanı hámme rayonlarǵa tarqat, bildiń be?!

Aqshagúl onı ele biraz sóyleytuǵın shıǵar dep oylap edi, yaq birden ońına aylandı da júrip ketti. Ol dárriw keyin shegindi, lekin, sawlatlı kisi bunıń kastryulin dúgip kete jazladı.

—Kimsiz! — dedi onıń birden ash ı wı kelip hám juwap kútpesten jańaǵı sóylep turǵan esigine qaray baqırdı. — Gulya, tómenge túsip qarawılǵa ayt, bunnan

316

bılay awqatshılardı joqarı jibermesin. Kelip-kelip ministrdiń kabinetine deyin keliwge qaradı-ǵo. Awqat kerek adam ózi tawıp jeydi.

Aqshagúldiń mańlayına urǵanday boldı. Ya alǵa júrerin bilmedi, ya izge. Bir waqıtları jarma qapılı esikten

quwırshaqtay jasanǵan eki qız kelip, buǵan tiksingen túrde qarap, kiylikti:

—Esitken joqsız ba, neǵıp tursız! Ketiń! Sizge birew awqat ákel dedi me? Ya ústińde aq xalatıń joq. Sanepidten ruqsatıń bar ma? Tuw, bir túrli iyis alıp ketti-ǵo!

hayal dım úndemey qaldı. «Írasında da, men sonday

ábeshiy kórinemen be?» dep qamsıqtı ishinen. Keshe emes pe edi, buǵan awıldıń hámme jigitleri intizar bolıp, qashan

boy jetedi dep awzınıń suwı qurıp júrgeni. Endi bunnan bir túrli iyis shıǵatuǵın bolıp qalǵanı ma?

Aqshagúl onday pasmanda hayal emes edi. Anası oǵan kishkentayınan jerde jatqan bir shópti bılay alıp

taslasa, dárhal qolın sabınlap juwıwǵa úyretti. Sabınlap bolǵannan keyin taza suw menen toǵız márte shaydıratuǵın edi. Bir saparı awıldıń dúmshe mollası.

—Kelin, — dedi bunıń anasına. — Suwdıń obalı bo-

ladı, óytip ısırap qıla berme. «Úsh juwsań kiri ketedi, tórt juwsań nurı ketedi» degen kitapta.

— Qáydem qaynaǵa, biziń ákemiz de talıp ilimli adam edi, boy jetip qız bolǵanımsha qolıńdı tórt márte juwma dep aytqanın esitpedim.

Sol-sol eken, molla bunıń anasına qarap sháriyattan awız ashpaytuǵın boldı. Qayta bir nárse bolsa:

—Sol kelinge tapsırıń!

—Sol kelinniń uslap tutqanı taza boladı! — dep awıl-

elde «duwpiyaz kelin» atandı. Usınday hayaldıń tárbiyasında bolıp, aytqanların kewlindegiden zıyada etip islegen qız búgin ábeshiy, bir túrli iyisi bar kórinse ya? O, jetpesinlik-á, tilimdi qısqa qıldıń-aw, dep oyladı hayal ishinen.

Lekin, qızlarǵa hesh nárse dep awız ashpadı. Aytqan menen túsiner me edi! Bular ele xojalıqtıń ǵalma-ǵalın kórmegen, ishkeni aldında, ishpegeni artında, bardamlı jerdiń qızları bolsa kerek.

317

Tómen túsip kiyatırıp qarawılǵa gezlesti.

—há, kiyatır ekenseń-ǵo. Kelin, bunnan keyin kelseń men joq kúnleri kele ǵoy. Qarawıllardıń ishinde eń jası úlkeni edim, jańaǵı ministr inimizdiń gápi batıp ketti.

Ózlerine bári jetip turǵan soń, basqanı oylay ma bular.

—Keshirerseń, aǵa!

—Yaǵaw, qaraǵım, mennen keshirim sorap ne qılasań?

Azanda jolǵa shıqqanıńda «ya piyrim Biybipatma» dep jolǵa shıq, balam. Izińe duz-burısh tasla, sonda tildenkózden aman bolasań ...

—Meniń qayaǵıma kóz tiyedi, — dep gúbirlendi Aqshagúl.

—Bir tapqanım bir tapqanıma jetpeydi. Tilsuq degen

bolsa qabat-qabat jay salıp, bas-basına mashın mingenlerdi tappas pa edi...

— Óydeme kelin, seniń etiń dushshı-ǵo. Tilsuq degen dushshı etti tabadı. Má, mınaǵan kelgenine mantıńnan bere ǵoy, qurı shıqpa,—dep qarawıl eki júzlik usındı.

— házir shay isheyin dep otır edim. Qapılǵır, usı alaqanday bir qaǵazdı kózimiz qıymay, kewip qalǵan nandı jaǵımız qıysayıp ǵayzap otıramız. Sóytken dúnyanı arqalap áketemiz be?

Ol qarawıl kisiniń ózin emes, bunı ayap sawda islep otırǵanın sezdi. Pulınıń jetisinen basqa jáne bir mantı qosıp bergisi kelip turdı da, qolı barıp qaytıp-

barıp qaytıp, aqırı, mártlik ete almadı. Qapılǵır, dúnya jeńdi.

hayal biraz suwıyın degen kastryuli menen qalayı tabaǵın qoltıqlap, joldıń ekinshi tárepine ótti. Bul

jerde jaqında ǵana pitken tórt qabatlı imarat bar edi. Biraq, oǵan awqat aparıp kórmedi. Esitiwinshe ishinde zamanagóy etip salınǵan asxanası bar eken. hátte, bul awqat tarqatatuǵın keńsedegilerdiń de qaltası qomlıraǵı usıǵan kelip awqatlanıp ketetuǵındı shıǵardı. Onıń geyde mayları tońlap, suwıp qalǵan eki-úsh list mantı menen onon bes somsasın alıp qaytatuǵını sonnan edi.

Aqshagúl tabanı tartpasa da búgin usı keńsege qaray júrdi. Bazarǵa aparaman degenshe bári bir suwıp ketedi. Suwımaǵanda da, otırıp satıp otırǵan mantıshılar bunı jolatpaydı. Ya arzan berip ketiwiń kerek, ya aralap satasań.

318

Aralap satqanlardıń da bántlep qoyǵan adamları bar.

Olar dus kelgen hayaldıń ákelgen awqatların ala bermeydi. Bundayda geyde jarısıp islep utasań. Aqshanıń basıkózine qaramay, pisirgen tamaǵıńdı qulaǵırdan iysin burqıratıp, kózi túsken adamnıń tanawı qımırshıǵanday etip tayarlaysań. Oǵan qapılǵır, kelte jip gúrmewge kelip atır ma. Onıń ústine biziń jaqtıń hayalları jasırıp

islewge úyrenbegen. Biyhayasına tap bolsań, dambalın qolına alıp shıǵıp, shar bazarda masqara etedi. Tap, ákesi menshiklep bólip berip qoyǵanday! Quday kórsetpesin! Aqshagúldiń onday islerge qolı da barmaydı. Buyırǵanı bolar, shet-shebirden-aq nesiybemdi shópley bereyin dep, usı bir keńsege úyirsek bolıp edi. Baxtına bola, keyingi waqıtları bunda da talabı keri ketip baratır.

Búgin birinshi qádem qoyıp atırǵan jańa imarattıń sırtına deyin murınnıń qanınday qızıl gilem tóselgen

eken. Aya ǵı ń a bir názer taslamay basıp óte beriwge tartınasań kisi. Aqshagúl tekshege ayaq salmay turıp, tómendegi shalqasına jatqarılǵan qatara щyotkaǵa ayaǵın qayta-qayta ısqılap sıpırdı. Soń áste joqarı qaray adımlay basladı. Ol teksheden joqarı shıǵıp bolǵansha basın kótermedi. Túrli qıyallarǵa berildi. «Birewdiń betine telmirip, alar ma eken dep ne azap? Bunıń ornına jurttıń qatınları qusap, bes-altı júz kilo geshir-piyaz

alıp, bóten jaqlarǵa aparıp satıp qaytqanda qáyter edi?

Q udayǵa shúkir, on eki múshesi pútin. Qırq-eliw kilolıq qaltanı iynine qaǵıp salǵanday qarıwı da bar. Elde bir ózi emes-ǵo. Bayları musallat bolǵan qatınlardıń kóbisi

sóytip bala-shaǵa baǵıp otır. Qundız degen hayal altı ay bir fermerdiń shoshqasın baǵıp, qaytıp kelip, kelininiń qalıń malın tóledi, toy berdi, quda shaqırdı. Sen usı eki tabaq awqatıń menen binay ómirińe xalıq qatarına qosıla alar ma ekenseń? Tek bir ólmes awqat demeseń...

—háy qatın! Men saǵan úsh kún boldı-ǵo aytqanıma,

«búyerlerge jolama» dep. Ishte ózimizdiń asxana bar!

Neǵılǵan pámsiz qatınsań, aytqan gápke túsinbeytuǵın!

Aqshagúl qarsı aldında túri bádbásher, murtlash, jası alpıslardan asqan bir kisiniń bunı jep jibereyin dep tigilip turǵanın kórdi.

319

—Astapıralla! — dep gúbirlendi ózinshe. — Úsh kún boldı deydi ... Men búgin kelip atırman-ǵo!

—Bar, bar ... Barsań-áy, bejireymey! — Ol eki qolı

menen Aqshagúldi keyin qarap iyterip jiberdi. Aqshagúl ekinshi tekshege bir bókselep otırıp qaldı. Qoltıǵındaǵı mantı tolı kastryuli baspaldaqtan tómen qaray kesaday dumaladı. Dáslep bir domalaǵanda sırtına oralǵan dasturxan sheshildi, soń qaqpaǵı qırlanıp bir jaqqa jumalap ketti. Keyin bolsa puwı burqıraǵan ıssı mantılar kartoshkaday ján-jaqqa pıtıray basladı. Somsa salınǵan tabaq bir tóńkerildi de, tóńkerilgen jerinde turıp qaldı.

Aqshagúl kútilmegen waqıyadan ózin joǵaltıp, eńirep jiberdi. Biyhayashılıq etip aybaraq salıp jılamadı.

Eki iyni selkildep, óksip jıladı. Balalarınıń keshte

aldınan shıǵatuǵını, kúyewiniń azannan keshke soqta oynap biytalap otırsa da, sumka aqtaratuǵını esine túsip jıladı. Bárinen beter, kemlik kelip óksindi. Qılayın

degen talabı usı ma edi? Bir belgili asxanada xızmet etseń bir gáp, bunı ne xızmet dep kewil jubatıwǵa boladı. Sadaqa soraǵan lolılardan parqı shamalı emes pe? Nege bul ahwalǵa tústi? Bayǵus anası nege bunı on bir jasında jetim qaldırıp, ǵalma-ǵalsız dúnya ǵa rawan boldı? Balalıǵında toyıp oynay almaǵanı az ba edi? Bunıń, ayaǵınıń astına shay qutı tóńkerip nan jawıp atırǵanın kórgen qońsı Amangúl kempirdiń:

— Quday-aw, mınaw shappattay náresteniń ne gúnayı

bar edi,—dep tandırdıń basında turıp kóziniń jasın

•

jumbay-jumbay tókkeni búgingi Aqshagúldiń jılaǵanına usap ketetuǵın edi.

— Kelinshek tur, ıdısıńdı al!

Betlerine ájim túsken eki hayal bunıń áste qoltıǵınan kóterdi. Baǵanaǵı, iyninen iyterip jibergen kisi ishke kirip ketken eken.

— Búgin bir maqaw qarawıldıń gezegi edi, soǵan dus keleǵoyıpsań, — dedi hayallardıń jas úlkenlew biri.

— hesh gáp bolmas. Mantılarıńdı jıynap alayıq, sadaǵań keteyin, obalı bardı. Ele de mına tabaǵıńdaǵı shashılmaptı.

320