Ádebiyat 8-kl

sayında, qaraqalpaq xalqında, Keneges degen

ruwda,

qolı

jetken hár jaqtan, allaǵa qılıǵı jaqqan, toǵız

túlik

mal

baq-

qan,

talabı

aldına

shapqan,

saqıylıqtan

atı

shıqqan

Ábdiká-

rim degen bay dúnyaǵa keldi. Tórt túligi

say

boldı.

Jası

qırqqa kelgenshe biyperzent boldı. Perzent

dárkar

bolıp,

júz-

leri gúldey soldı. Ah shekti, kózinen qanlı jas tókti.

— Jasım qırqqa jetti, qızıqlı máhálim ótti.

Waqtım

pitip,

ájel

jetse, toǵız túlik malıma,

sonsha

mal-múlkime,

kimler

iye boladı, — dep ózinen-ózi

oylanıp,

qattı

nala

shekti.

Atı

shıqqan eldi jıyıp, as berip, qariyalardan duwa

alıp,

ótken-

lerdi

yadqa

salıp,

sámen

jorǵanıń

beline

minip,

jorǵasın

súrip, Bulınǵırsaydı jaǵalap, tórt túlik malın

aralap,

kewlin-

degi

ármanın aytıp, kóllerdi

jańǵırtıp,

Ábdikárim

bay

bir

nárse aytıp baratır:

— Xalıq áylegen beriwinde joq miniń,

Aldımda aǵam joq,

keynimde

inim,

Áne, sol niyettiń ústinde bay beli búgilip,

kózde

jası

tógilip, daǵıstanda ketip baratır. Sahrada jeti

jaslar

sha-

masında túri basqa, aq tayaǵı astında bálent

tawlardıń

pás-

tinde, biri qashıp, biri quwıp, ılaq oynap

júrgen

eki

balanı

kórdi.

Jol

ústinde

bay

qaptalınan ótip

baratırsa,

balalar

juwırısıp aldına keldi:

— Há

ata,

balańa

at

satıp

almaysań

da? — dep

baydıń

aldına kelip jabırlasıp turdı.

— Há atıńızdıń

bahası

ne

turadı? — dedi

bay.

— Jeti pul ata, — dedi.

Áne,

waqtı

xosh

bolıp,

at

ústinde

otırıp,

bala

basına

jeti puldan berip, bir atın alıp jónine

kete

berdi.

Keshte

padashı malların baqlap, jılqımanların taqlap,

jumısın

bár-

jaylap,

Ábdikerim

bay

úyine

bardı.

Íńırsıdı,

jattı,

yarım

aqsham

waqtında baydıń

kózi

uyqıǵa

ketti,

hadal

tilektiń

qabıl

waqtı,

yarım

aqsham

waqtında

baydıń

kózi

uyqıǵa

ketti, bir ájayıp tús kórdi.

Túsinde ne

kórdi. Keshegi

bergen

jeti jas balalar jám boldı, aldına keldi.

53

— Há,

baba, sen

bir

tırnaqtıń

daǵınan

el

xalqıńa

kóp

nalısh

ettiń,

jeti

ǵayıp

dep

sebil

boldıń,

bir

tırnaq

dep

altı

túlik malıńdı

baǵısh

ettiń. Jeti

ǵayıp

degen

biz

edik,

nalıshıńa

shıdamadıq,

biziń

jarılqaw,

ǵarǵaw

qolımızdan

kelmeydi, xabar beriw

qolımızdan

keletuǵın

edi.

Seniń

mú-

tájińdi

aytıp,

qudaydıń

aldına

úsh

mártebe

bardıq.

Sen

ushın jıladıq, saǵan jalǵanshıda perzent jazılmaǵan

eken.

Maqsetińdi soradıq, qudaytala seniń

kóz

jasıńdı

qabıl

etti.

Bizlerge shápáát etti. ... Áne sol sóz

baydıń

qulaǵına

ornadı. Bay shorshıp oyandı. Oyansa,

túsi

eken,

tóseginde

jatır,

esitken sózler

yadında

tur.

Ábdikerim

bay

ne

bol-

ǵanın

bilmedi.

Shorshıp

ornınan

turdı.

Kiyiktey

moynın

burdı, qudayǵa shúkirlik qıldı. Quwanıshı

qoynına

sıymay,

otırıp

paraxatı

bolmay,

kórgen

awhalın

heshkimge

aytpay,

jeti

mal

súyinshi

aytıp,

quwanıshtıń

jolın

molaytıp,

Xora-

sanǵa qoy, áwliyege at

aytıp,

eli-xalqı,

ǵárip-qáserin

jıy-

natıp,

búlingenine

qaramay,

heshkim

halın

soramay,

on

qara soydı. Xalıqtıń kewline jetti, qoldan

kelse

qayır

etti.

Hadal

jep

alǵanına

juma aqshamı

niyet

etti.

Keshikpey-

aq,

Qarashashtıń

boyına

hámile

pitti.

Quwanıshlı

kúnler

jetti. Jerik asınıń waqtı jetti. Qarashash

dúnyada

taǵam

qapılǵanday, jolbarıstıń júregine jeridi.

— Kewlim

boldı

aqqan

bulaq,

ármanım

sol

kewilimde

daq,

jolbarıstıń

júregin

bir

tislesem,

eki

dúnyada

ármanım

joq.

Aytar

saǵan

arızdı,

qostarına

sol

parızdı,

jerik

asın

tawıp

bermek,

moynıńızǵa

qarızdı.

Sıyındı

naǵız

pirine,

jetkerdi baydı

jerine,

jerik

astı

tawıp

bermek

parız

eken

erine.

Taptı

baba

úlken

dawdı,

oylap

kórseń

tilsiz

jawdı.

Endi baba belin buwdı, basına kúnler tuwdı.

...Adam barmas, jollar alıs, allaǵa jetkendi

nalıs.

Bir

jeti

kún ótkende, Sasıq kól degen ultanda kórdi

qopalıq

qamıstı.

Qolı kelgen jigittiń abırayın alla

jabadı,

dushpanlarınıń

sır-

tınan, túrli jaman

at

taǵadı,

talap

etip,

izlegen

bele

aǵashtı

tabadı, — degen sóz bar burınnan nesheni

ájel

jerge

jıqtı,

tabılmaydı

onday

mıqlı.

Abaysız

kiyatırsa

sarı

qamıstıń

ishinde, qarsılap jatqan ash sherdiń baba ústinen

shıqtı.

Tabıraytıp

tabanın,

tikireytip

túklerin,

japırıp

eki

qulaǵın,

shabayın dep oqtaldı, bermey baydıń hamalın, tarıltar

boldı

zamanın, denege kúsh topladı, bayǵa ózin atıwǵa ıńıranıp

54

batırlıqqa

shorqadı, jaratqan

dep

zar

jılap

qaltırap

qattı

qorqadı.

Atatuǵın

hal

qayda,

qashatuǵın

jol

qayda,

ayı

jaman alınıp, qattı

qorqıp

qamıǵıp, jatqan

jerge

jalınıp,

bay

mınanı aytadı:

Qandım seniń oylarıńa,

Esim

ketti

boylarıńa,

Dúr shashılsın

jollarıńa,

Ayǵa shap, sherim ayǵa shap,

Túriń

shubar,

bilegiń

aq,

Men jolıńda

turıppan

taq,

Saǵan meniń zıyanım joq,

Ayǵa shap, sherim ayǵa shap,

Qırq adamǵa tay bir óziń,

Gáwharday jaynaǵan kóziń,

Ázireyilige megzeydi júziń,

Ayǵa shap, sherim ayǵa shap,

Bir atıń sher, biri arıslan,

Alıs emes, juwıq aspan,

Sher emesseń onnan qorıqsań,

Aybınba, sherim, ayǵa shap,

Dúnya jarasıǵı senseń,

Qorqıp saspas, batır sherseń,

Aydı alasań asqan erseń,

Aybınba, sherim, ayǵa shap.

Xoshametti esitip,

Sherdiń qanı

qaynadı,

Kózleri ottay jaynadı,

Jarılǵan muzday gúńirenip,

Jaqsı sózge semirip,

Shırpınıp jaydan turadı,

Shınnan jolbarıs berildi,

Jolbarıstıń denesi,

Qorǵasın yańlı eriydi,

Quyrıǵın sabap tarrashlap,

Ayǵa qarap

kerildi,

Shıǵınnan shıqqan saqıydı,

Jolbarıstıń júregi,

55

Jolbarıs baydan utıldı. Belli ájelge tutıldı. Bay

ólimnen

qutıldı. Áste barıp ańladı, qulaǵın

salıp

tıńladı,

jolbarıstan

sezik

tappadı.

Baba

júregin

bastı,

qasına jaqın bardı. Tó-

sine

pıshaqtı

saldı,

kelistirip

qaq

jardı.

Jolbarıstıń júregin

Qarashashtıń

qolına

tapsırdı.

Qarızdan

qutılıp,

ǵarrı

demin

aldı. Berdi quday ıǵbal baxtı, tum-tusına

tumar

taqtı,

ǵarrı-

sına

qasın

qaqtı,

oshaqqa

otın

jaqtı,

júrekke

isti

qaqtı,

shoqqa bastı, jıyırıldı ma jıyırılmadı ma,

oyaq

buyaǵın

daǵ-

lap,

qızara

bórtip,

ólgeyliden qumarttı,

qanı

menen

julıp

tarttı. Jerik asına toyıp terlep-tepship maqset-muradına jetti.

Kúnlerden

kún,

aylardan

ay

ótti,

toǵız

ay

toǵız

kún

aradan ótti. Sársenbi

kúni

sáhárde,

baydıń

qatını

tolǵattı.

Arshadan baqan kómdirip, tilládan júwen

kerdirdi. Aq

jarılqap

kún

tuwdı,

at

basınday

ul

tuwdı.

Kindigin

saylap

kestirdi,

sılap

boyların estirdi,

suw

ornına

pal

ishtirdi,

soqtırıp

altınnan,

qaptalına

qıstırdı,

eli-xalqın

jıydırdı,

topar-

lap mal

soydırdı. Toǵız

kún toy-tamasha

berdi.

Qariyalardı

jıynatıp, qosaqlap mal baylatıp, atın

Máspatsha

qoydırdı,

Máspatsha ataǵına iye boldı. Malın

altı

bólip,

bir

bólimin

baǵıshlap

atası

atı

shıqqan,

Májnún

degen

tulpardı

satıp

alıp, táblesine bayladı.

* * *

Bir

ózi

qalmaqtıń

aydınına

batalmay,

dushpanǵa

hiyle

ete almay, yarın taslap jalǵız kete

almay,

jalǵız

ózim

elime

bos barǵannan ólgenim jaqsı dep,

Májnúndi

qırq

kún

juw-

sanǵa baǵıp, ózine kelip, qalmaqtıń

qalasına barayın,

kórin-

gennen

jón

sorayın,

yarım

Ayparshanıń

óli-tirisinen,

ya

qal-

boyımdı sınap kóreyin. Dúnyası qurısın, bári

óz

jayına

tur-

sın. Ayparshadan ayrılıp, ármanda ótkenim qurısın,

dush-

pannıń qolında ya ólip

qaytayın

dep

Máspatsha

qalaǵa

qarap kiyatır eken. Sarıtawdıń ústinde

eki

ashıq

bir-birine

dus

boladı. Atlarına

boyın

taslap,

birin-biri

qushaqlap,

kóz-

den

jası monshaqlap,

ayra

túskenniń

halları

málim,

jılasıp,

qol alısıp saw-salamatlıq

sorasıp,

eki

ashıq

tabıstı.

Háwesek

penen qosılıp, kewilleri xosh boldı.

Áne, eki

ashıq

atlarınıń

beline

minip,

shúkir,

dushpandı

sapladıq dep,

yarın izine

ertip,

ata-jurtım

Buxara

dep,

Más-

patsha

menen

Ayparsha

qosılıp

jolǵa

ráwana

boldı.

Kún

yarım kún jol

astı.

Bir

máhál

Ayparsha

keynine

qarasa

bul

islerge bas bolǵan, shólistanda joldas

bolǵan,

júzlerinen

posa

alǵan, siltep tuwrı jolǵa salǵan Shárdene baba

artınan

jáne

payda

boladı.

Qız

onıń,

qaladan

shıǵıp ketkeninen

xabar-

dar

edi. Neshe

ret

aldap,

qolǵa

túsirmekke

sebep

bolǵan

ózim dep jáne bir aldap kóreyin. Babaxan

óldi,

qolǵa

tússe

endi ózimdiki bolmas pa eken

dep,

Shawker

baytalın

minip,

qızdıń

keyninen talap etip

kiyatır

edi.

Tanap

yarım

jaqın

keldi. Baytaldıń

basın

keyin

burıp,

qashpaǵa

tayar

turıp,

eki

batırdı aldap, baba ne juwap aytıp tur: