Ádebiyat 8-kl

basımdı bálege qoydıń ǵoy» dep bir

aq

nayzasın

aldına

atıp

tasladı. Keyininen

shınjırlı, bekkem

baldaqlı

tań

qalarlıq

átáshkúrdi bunı jáne tasladı. Baba qolın

kóterip

duwa

qılıp

kózinen ǵayıp boldı. Shorshıp bay

oyansa, túsi

eken,

ońın-

daǵıday quwanıp atır eken. Quwanıshı

qoynına

sıymay

Aqpan dostına qarap: — Ha jora, quday berdi

maǵan,

tile-

gimdi ekew qılıp berdi, saǵan ne berdi jora? — dep soradı.

— Durıs, meni

de qurı qoyǵan

joq,

saǵan

bergen

nayzanı maǵan da berdi, — deydi.

toqtamaytuǵın

eki

ul eken.

Burında

da

dos

edik,

kúni

pi-

tip,

táǵdir

jetip,

bizler

óle

qoysaq,

biriniń

tuwǵanın

kór-

mese, dúnyanıń júzinde ekewi birin-biri kóre

almastay

jerge

ayra tússe, biriniń

basına

qıyınshılıq

is

tússe,

basına

is

tús-

pegeni onıń halın esitip bilse, ol janı

ashıp

soǵan

barıp

qoldan kelgen járdemin bermese,

bizge

Gúmbezi

qubıra

sıy-

laǵanı jalǵan bolsın. Qoldan kelgenshe

ekewi

ayırılmastay

bir-

birine mehriban bolǵay, biriniń halınan

biri

xabardar bolǵay,

usı aytqanımız bolmasa sizden, bizden

tuwǵan

perzent emes!

— dep ekewi qol alısıp, shárt aytısıp lebiz etken eken.

Dáriwishalı bir ul, bir qızdıń nıshanın kórdi. Aqpan

bir

uldıń nıshanın kórdi.

Dáriwishalı

zayıbın

ertip,

kelgen

izine

qayttı. Aqpan

Qara

dáryanıń

jaǵasın

jaylaytuǵın

edi,

mal

aydaǵan sharwa edi, xoshlasıp bul da eline qayttı.

Dáriwishalı áwliyege at ayttı, quwanıshtıń jolın molayttı,

tınbastan

qırıq

kún

jol

júrip

aman

saw

elatına

jetti.

Toǵız

ay,

toǵız

kún

tolǵanda,

saatlı

waqıt

bolǵanda

haq

jarılqap

kún tuwdı, quwanısh qayǵını

quwdı.

Dáriwishalınıń

hayalı

kekilleri zerbaraq,

aydarı

altın

at

basınday ul

tuwdı.

Qariya-

lar

oylasıp

«qırıq

kúnshilik

bozdan

nıshan

payda

bolǵan»

dep balaǵa Bozuǵlan dep at qoydı.

Atın Bozuǵlan qoyıp, xalayıqlar tarqadı. Quwanısh penen

kempir-ǵarrı

balasın

kún

tiydirmey

asıradı.

Bozuǵlan

bes

jasına shıqqanda jáne bir qızlı boldı, kempirler jıynalıp

atın

Qansılıw qoydı. Aradan tórt ay

ótkende

xalıq

etkenge

bir

kúsh endi, dáwranı solına dóndi, alaǵada zaman boldı,

11

ǵarrısı árman menen dúnyadan ótti.

Sóytip eki jetim jurtta qaldı, patshası

názer

salmadı, ha-

lınan

xabar

almadı, jetimlerdi

kózge ilmedi, adam qatarın-

da kórmedi,

bay menen

burın

dıǵı

bar

patsha

edi,

qattı

qáhárin saldı,

ash-arıqlar

esten

tandı.

Babaxan patsha

adam

jiberip

Dáriwishalıdan

qalǵan

múlki-ashiyasın, úy-úskene-

sin —

barlıǵın tonap ǵáziynesine

saldı,

eki

jetim

jılasıp

jurtta

qılǵan adamnıń ózi ólimdar, malı-múlki patshalıq»

dep

xalayıqqa

jar saldı. Onı

esitken

janlar

patshadan

qorqıp,

jetimlerge

adam jantaspadı,

ráhimi

kelgen adam

bir

tislem

nan bermedi. Buǵan, patshanıń tártibinen qattı qorqıp

«jetim-jesirdiń mańlayınan sıypap

gúnalı

bolatuǵın

bolsaq

zańıń hám ózińdiki, jurtıń hám

ózińdiki,

adamıń

hám

ózińdiki», dep ash toparı xanǵa ókpelep

úsh

aqshamda

bári

kóship ketti. Babaxannıń soramaǵınıń eki

esesi

ash-arıq

edi,

bári daǵıp ketti. Babaxannıń soramında bir esesi-aq qaldı.

Al, endi sóz Bózuǵlan

menen

Qansulıwdan

baslanadı.

súyenip, súrinip-jıǵılıp,

kóz

jasın bulap, Bozuǵlan

tógız

ja-

sına

keldi.

Qansulıw

bes jasına

keldi.

Esin jıynap aqtı-qa-

ranı

ayıratuǵın

halǵa

jetti.

Bozuǵlan awılınıń jurtın,

otıratu-

ǵın

jerin,

ǵarrılardıń

atın

biletuǵın

edi.

Bir

kúni

«biziń

úyge

adam kelmedi, pálen jerde pálendey

baydıń

awılı

bar

edi.

Tóktiń

awılında

Jiyenbay

atamnıń

úyi

bar

edi,

solarǵa

barıp

qaytsam

qáytedi»

dep kewiline

maqset

alıp,

juwırıp

qay

jerde atı

shıqqan

tóbeniń

basına

shıǵıp

qarasa,

janlı

adam joq,

bári

kóship

ketken.

Qosılıp

oynaytuǵın

bala

joq,

mazshamda úkesiniń qasına keldi. Ózinen-ózi

oylanıp

«atam-

nıń aǵayın-tuwǵan, aǵa-ini, qáwim-qarındasınan

bir

tislem

nan bergendey bir adam joq pa eken?» dep,

bes

jasar qa-

rındasınan sawal sorap, Bozuǵlan zar-zar jılap

bir

zat

aytıp

tur eken:

12

Áne, sol sózdi esitip bes jasar qız zar-zar

jılap,

kóziniń

jasın

bulap, ármanda beli

búgilip,

qabırǵası

sógilip,

kózde

jası tógilip, — shúkir aǵa,

kemalǵa

kelgenińe,

aqıl-esiń enge-

nińe,

alıs-jaqın, dos-dushpannıń arasına zeyniń jetkenine, el-

elattı,

toǵay-kólattı, jaqın menen alıstı, qıysıq

penen shalıstı,

quda berdi, kóz jasımdı

anıq kórdi, ata dáwleti aylanıp keldi,

mıń

da

bir

shúkir

aǵa, — dedi. Taǵı da aǵasına násiyat

aytıp,

bes

jasar

Qansulıw bes altı awız sharbáyit aytıp tur eken:

Áne, bes jasar qızdan bul sózdi

esitip,

oylap

kórse,

sózi-

niń awır-awır salmaǵı, oylap kórse durıs

sóz,

zárre

janı

qalmadı. Bolajaqtı

zeyini

ilip, bir

qıyaldı

oyladı.

Táwekel

etip Bozuǵlan belin

tartıp bayladı.

Bolar

isti

biledi,

jekkelik

baǵrın tiledi, anda-munda

juwırıp, dos

tawıp

oylasıwǵa

keledi, áńgimeniń maǵızın sonday qılıp túyedi.

Al, bayaǵı atasınıń dostı — Aqpan ǵarrı

degen

edi. Úyine

retuǵının,

awılıńıń Qara

dárya boyında Aqsha tawda ekenin

bala ezim-sezim biletuǵın edi.

Tórt

jasında kelip Bozuǵlandı

qushaqlap

súyip,

er

etseń

iyshalla

óz

qaramaǵıńnıń

basshısı

bolarsań,

bul

jurtqa

iye

bolarsań dep názer etip, mańlayınan súyip, aldına

alıp,

me-

rekelerge barıp kelgenleri

balanıń

yadında bar edi.

Oylasıwǵa

panalaǵanday pana tawıp bermes pe

eken?» dep maqset

qı-

lıp, sonnan keńes sorap qaytayın, ne bolsa

sonıń

aytqanı

menen bolayın, «keńesli qul azbas,

keń

kiyim

tozbas»

de-

gen,

sonıń

awılına barıp qaytayın

dep,

aq

tayaqtı

iynine

salıp,

túrli

mashaqatta qalıp, jollardıń tótesin

alıp, shóllerde

tawǵa

baradı. Barıp soraw saladı. Sorasa

ol atası da

ólip,

elin jaw shawıp, bir adam joq, olar da posıp ketken eken.

Mingen atı shappadı, bul saparı jaqpadı,

atı-áwladın

biletuǵın, pálenkestiń ulımısań

dep atın

bilip,

bir

tislem

nan beretuǵın qáwender-qostar tappadı. Mańlayı,

kúnge

kúydi,

aqıl berip sóyleskendey

heshbir tappadı

júydi,

tuwrı

tozıp zar jılap Qırıq

kól

degen

jerde

baratırsa,

kóldiń shetinde

tuyaǵı

tabaqtay,

qarnı suw

qabaqtay,

hár

kózleri

piyaladay,

tuyaǵına deyin sarı ala, qarmaqqa

shanshar

eti joq,

qıstan

shıǵarı gúmana, arıqlaǵan qotır tay,

uymaǵa batıp

tura

almay

jatırǵanınıń ústinen shıqtı. Kórip bala

quwanıshı

qoynına

sıymay, júdá boldı kewli jay.

«Kóz jasım qabıl bolǵay,

maqsetim durıslanǵay, xalıq etken kóz jasımdı

kórgey, piyada

jılap

júr edim,

hasıl

tegi

hadal

bolǵay, atamnan alǵan

hadal

malımnıń nusqası bolǵay, shın tulpardıń

ózi

bolǵay,

atam

joyılıp

ketken

eken,

qalǵan anıq

kózi

bolǵay,

atamnıń

zákatlı

malınıń

qalǵan

izi bolǵay, jılawımdı harıp,

ómirimshe

qutlı

bolǵay»

dep

haq niyet penen barlıq

jiger

kúshin

saldı,

kórgenlerdiń

qurshı qandı. Qoyan shelli kórmedi, uymadan taydı

aldı,

moynına belbewin taǵıp gá

jerde

jetelep,

gá

jerde

dem

berip,

tulpar menen teń

kórip,

oyaq-buyaǵı

jeti

kúnde

taydı

aydap qarındasınıń qasına keldi.

Tayǵa

tapqanın

berdi,

jeti

kúnde

dúr-dúr

silkinip

sarı

tay

kúshine toldı. Bul

ǵáriplerde

er-ábzal

bar

ma,

moynına

jip taǵıp,

bir

kiyizdi

búklep

beline

salıp,

ayıl

degen

sirá

joq, kótergendey azıǵın taydıń beline

salıp,

bala

basın

jete-

lep, bes jasar qız izinen aydap, táwekelge

bel

baylap,

janlı

janǵa bildirmey yarım aqshamda Babaxannan

qashıp,

eki

je-

tim táwekel jolǵa túsip, shóllerge enip baratır eken deydi.

Áyne sáhár waǵında,

Jetimler jaydan

turadı,

Yaratqanǵa sıyınıp,

Kóziniń jasın buladı,

Óksip-óksip jıladı.

15

tartqanday

gúmistey

jarqırap,

bayqap

anıq

qarasa

burqıp

aǵıp atır jeti tárepke tarap. Onı

kórip

jetimler

qattı

quwa-

nıp,

ketti

júregi

hallaslap.

Arqası

qıya

jol

eken,

jeri

otqa

mol

eken,

aq

kewilli

bendege

sharapatı

mol

eken.

«Úsh

kún usı bulaqta mákan etip demimizdi

alayıq,

ózimizge

keleyik,

onnan

soń

qudanıń

duzı

qanday

jerge

shashılǵan

bolsa soǵan qaray dóneyik» dep ala

taydan

júgin

túsirip,

ernekke qos bastı. Bulaqtan suw

iship,

arqayın

kósilip

jatıp,

talıp

barǵan

jas

balalar

jeti

kún

dem

aldı.

«Adam

balası

bir mákanda úsh qonsa, kózine

Mısr

sháhári

kórinedi»

de-

gen

naqıl

bar.

Aradan

jeti

kún

ótken

soń

ne

keregi

ta-

yın bolǵan soń búgin ketemiz, erteń

ketemiz,

sońǵı

kúni

ketemiz

benen

aradan

qırıq

kún

ótti,

azıq-awqatların

da

ádá etti. Kún-kúnnen balanıń

kewli

ósti,

barladı

hár

túrli

epti, tirishiliktiń ǵamın etti, kún sanap hiylesi

arttı,

igri

aǵashtan

jay etti,

tuwra

aǵashtan

oq

etti.

Boz

bulaqtı

ańlıp

jattı,

birinshiden

qoyan

attı,

bozda júrgen

jekti

attı,

qarsılasqan qulandı attı, bara-bara

kózi

shalsa

boldı,

jerdegi

ań bara bersin, ushqan qustı kózinen baylap attı.

Bozuǵlan

sonday

halǵa

jetti,

mergenshilikti

údetti,

sol

halda

aradan

úsh

jıl

ótti.

Bala

on

eki

jasına,

qız

segiz

jasına jetti. Alatay Bozbulaqtan suw iship jayınsha

júrip

jersindi,

óz

erkinshe

tebindi,

selew,

juwsannan

jemsindi,

júrip semirdi. Bir yarım jasar tay

edi,

tórt

jasar

dónen at

boldı,

balanıń atqa

kewili

toldı,

nátiyjesiniń

barın

bildi,

biraq oǵan salar at abzal eri joq,

er

tabılar

jeri

joq,

bala

jaydaq atqa minip alıp, sarı jaydı

tartıp

urıp,

sahraǵa

shı-

ǵadı, atqa sın bereyin dep attı aldına

salıp

quwsa,

pısqırıp

baspaydı. Al, jaydı

qolına

alıp

«ya

maqsetim

qırıq

mıń

jaw,

aldıń bolǵay bálent taw»

dep

atqa

ses

berse,

quyrıǵın

tar-

rashlap, kewili hallaslap, túkleri tebendey shanshılıp

ushıp

baratırǵan qustıń izinen jetip urıp

aladı.

Áne,

attıń

sózsiz

tulpar

ekenin

sol

jerde

bildi.

Sol

jedel

menen

bala

kúnde

bir mezgil awǵa shıǵadı.

Kiyik, qulandı

qashsa

boldı,

quwıp

aladı, jantasqanın urıp aladı. Bala mergenlikti qoya

berip,

usınday

ańsat

talaptı

taptı.

Azanda

ketedi,

túske

shekem

kiyik, qulan, hár túrli ańdı ala atqa bastırıp artıp keledi.

Qaysar sonday

halǵa

jetip

aradan

jeti

jıl

ótti.

Bozuǵlan

on altı jasına keldi, qız on eki jasına keldi. Tamaq

18

rısqaldan uwayım da qoydı, on

altı

jasında Bozuǵlan

jigit

boldı,

murnına

shamal

endi.

Eserlik

basına

urdı,

erligi

asıp ǵayratı tastı, narday kúshine toldı, erligi

aldına

bastı,

kórgen

janlar

aqıldan

sastı,

qast etkenler

jıraq

qashtı,

qiyabanda

ketip

baratırsa,

basında

sálle,

iyninde

melle,

qolında

hasa,

panalarǵa

joq

hesh

tasa,

saqalı

jumaqtay

bolǵan,

quwday kózi

qızarǵan,

quwday

bası

aǵarǵan,

baba

hasasın

beline

shalǵan,

duwsharlastı

qarsı

aldınan.

Kewil

berip qayrılmadı. Bozuǵlan qayrılmasın bilip, baba

toqtap

balaǵa

sálem

berdi.

Sol

waqıtta

Bozuǵlan

ózinin

qılǵan

isin

ayıpqa

sanap,

«álbette,

jası

kishi

jası

úlkenge

sálem

beriw kerek,

bul

maǵan

ózi

sálem

berdi,

nede

bolsa

bu-

nıń

menen

bir

eki

awız

sálemlesip

óteyin»

dep

ózine

ózi

táselleme

berdi.

Sarı

ala

attıń

basın

qaytarıp

babanıń

qa-

sına keldi. Kóp

jıllar

boyı

adam

áwladın

kórgen

joq

bunıń

menen bir eki awız sóz sóylespege tuwra

keldi. «Jası

úlken-

niń aldında jası kishi sóylese, talabına

kesápát

darıydı»

de-

gen

sóz

bar

edi,

ózi

sóylemegenshe

men

sóylemeyin,

tili

qaysı

jurttan

xabar

berer

eken,

dini

qaysı

jurttan

xabar

berer

eken», —

degen sóz bar edi, ózi sóylemegenshe men

sóylemeyin, dep

babanıń ádebin tutıp

tura

berdi Bozuǵlan.

Baba

bunıń menen isi bolmay, isharat qılıp tura

berdi.

Bozuǵlan záńgige shirenip, babanıń

haslın,

atı-zatın

sorap

táwekel dep bes-altı awız sóz ayttı:

Áne,

anda balanıń

sózlerin esitip,

túrli-túrli

jerlerinen

kemis tawıp, shın balalıǵın, jol kórmegen

shalalıǵın

ańlap,

názer salıp tıńlap, bunı ermek qılıp,

qorqıtıńqırap,

bir

jaǵı-

nan sınańqırap, qorqaq bolsa atınan túsip

qashar,

aqılınan

sasar, al, haslı batır bolsa meniń

menen

qarsılasar,

túrli

dálilge

tutıp áńgimege

talasar, qorqaq bolsa shın

rasın

ay-

tar, batır bolsa túrli dálilge tartar,

bul

zańǵardıń

batır,

qorqaqlıǵınıń arasın

ashayın,

qorqaq

bolsa

basımdı

alıp

qa-

shayın, batırlıq nıshanı bolsa túrli jaǵınan

qol

berip

ıǵbal-

talayın ashayın, dep

batırdı

qorqıtıp,

jala

jawıp

baba ne

dá-

lil oqıp tur eken: