Ádebiyat 8-kl

di. Birneshe

kún

jol

júrgennen

keyin,

Babaxan

shatırdıń

kewlinde bir buzıqlıq payda bolıp:

«Men bunı

Álepshırwanǵa alıp

barǵansha,

basqa

bir

jurt-

qa alıp barıp,

ózime

alayın», — dep

basqa

bir

elatqa

alıp

ketti.

Birneshe kún

jol

júrgennen

soń,

uzaqtan

aldınan

bir

minár kórindi. Shahsánem:

— Bul kóringen

minár,

qaysı eldiń,

minárı? — dep

soradı.

Babaxan shatır:

— Shırwan

waláyatınıń

minárı,

dedi.

Sol

waqıtta

Shahsá-

Bul sózdi

Shahsánem

tamam

etkennen sóń,

Babaxan

shatır Shahsánemge:

— Men seni Álepshırwanǵa

alıp

kelmey,

Qazan

wálayatına

alıp keldim.

«Óli

arıslannan

tiri

tıshqan

artıq»

degendey,

sen meni qabıl qılǵıl!» — dedi.

— Sol waqıtta Shahsánem óziniń kewlin

ózi

jubatıp:

«Men buǵan qattı sóz aytsam,

ol

maǵan qolına kelgen ja-

manlıǵın isleydi. Qanday bolsa da

men oǵan bir hiyle qıla-

yın», — dep qaltasınan qırq teńge shıǵarıp berip:

— Hey, Babaxan,

durıs

aytasań,

maǵan

ashıq

bolsań usı

muradıńızdı

hasıl

qılsaq

boladı, — dedi.

Babaxan shatırdıń

waqtı xosh bolıp, Qırım sháhrine saparǵa ketti.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1. Dastanda

Ǵárip

penen

Shahsánem ne

sebep Álepshırwan

«GÓRUǴLÍ» DÁSTANÍ

«Góruglı»

dástanı qaraqalpaqlar

arasına

jazba

hám

awız-

eki túrde taralǵan dástanlardıń biri boldı.

Onıń

ayırım bó-

limleri

qıssa

túrinde

kóshirilgen

bolıp

qoldan-qolǵa

ótip

turdı. «Góruglı» dástanı,

ásirese XIX ásirde qaraqalpaqlarǵa

keńnen

málim

boldı. Óytkeni, bul

dáwirde

jasagan shayırlar-

dıń kópshiliginde óz qaharmanların Góruǵlıǵa teńew

202

— dep Ernazar

biydi Góruglıǵa teńlestirip súwretleydi.

«Góruglı»

ciklindegi

dástanlardıń

qaraqalpaqlar

arasında

úsh túri tarqalǵan. Bulardıń hárbiri óz aldına dástan bolıp

«Áwezxan», «Qırmandáli»,

«Bázirgen»

degen at penen

belgili.

XIX ásirdiń ekinshi yarımında

belgisiz kátipler

tárepinen

kóshirilgen úsh jazba nusqası bar.

xızmetinde júrgen Buldırıq qassaptıń balası

Áwezxandı

«Men

dayıń

Qońırbay

bolaman», — dep

hár

qıylı

hiyleler

menen

urısıp, jeńip, óz

eline

alıp keliwi,

Aǵa

Yunustıń

Áwezxandı

ózine

bala

etip

alıwı,

Áwezdiń

Botakózge

ashıq

bolıwı,

Góruǵlınıń

adamlarınan

Áwezdi

«Satıp

alıp

kelingen qul»

dep aytqanına ashıwlanıp, Qunqarshanıń eline

ketip

qalıwı,

Áwezge Gúlrikti alıp beriwi, Gúlrik ushın

Gúrjistanlı

Arapreyxan menen Góruǵlı arasındaǵı tartıs,

Góruǵlınıń

Arapreyxan qolına túsiwi,

Ǵıyrat attıń kómegi

menen

Áwez-

diń Arapreyxandı óltiriwi hám de Góruǵlınıń azat

etiliwi

usaǵan kóp ǵana syujetler bar.

Dástannıń baslı ideyası negizinen batırlıq

bolıp,

ádalat-

sızlıq

ústinen qatań gúres

alıp baradı.

Eldi

sırt

el

basqın-

shılarınan qorǵaydı. Xiywa xanlıǵı turǵan máhálde, elde

203

aqılǵa sıymaytuǵın

ádalatsızlıqlar júz

berip

turǵanday,

álbette

xalıq Góruǵlı sıyaqlı batır hám ádalatlı

basshılardı

árman

etetuǵın edi. Sonıń

ushın da, bul dástan

xalıqtıń

ádalat

jo-

lındaǵı ármanı bolıp, xalıq Góruǵlı sıyaqlı batırlardı kúsedi.

«Góruǵlı» menen «Ǵárip ashıq»tıń

XIX

ásirde

xalıq

ki-

qaharmanlıq

dástanlar

ornına

kóbirek

liro-epika-

lıq

dástanlardıń payda bolıwı

qıssa kitaplardıń

kóplep tarqalıwına

da sebepshi bolǵan edi.

Usınday sebeplerge baylanıslı Shıǵıs xalıqları arasında keń

tarqalǵan

ayırım belgili

dástanlar

xalıq

kitaplarına

aylandı.

Óytkeni,

arab

imlasındaǵı

jazılǵan bul

qoljazba

kitaplar

ózbek, ázerbayjan, túrkmen,

qazaq

hám qaraqalpaqlarǵa

teń-

Anda, Góruǵlı

sultan Buldırıq qassapqa: «neme deyseń?»

— dep,

tiklenip

bir

qarap

edi.

Góruǵlınıń

kózi

oyaq-

buyaǵınan ótip ketti. Ziyraki, Góruǵlınıń ǵayratı

eki

kózinde

edi.

Kórgen

adamlar

haslı

tabı

tahatlar

qıla

almas

edi.

Liykin,

Buldırıq

qassap,

bildiki,

bul

Góruǵlı

eken,

hiyle

menen

bul

islerdi

qılǵan

eken, — dep

áste-áste

barıp,

atın

uslap

alıp atına

minip

jónemekshi

boldı.

Anda,

Góruǵlı

pitken tuyaǵına, aspandı gózlegen názerine,

bárekella dep

aparin qılıp, janıdil menen Ǵıyratqa kewli ketti.

Anda, Góruǵlı sultan óziniń jaw jaraǵına,

óz kiyimlerin

kiyip, Áwezxanǵa qarap, «Atqa mingil» dep

aqılın

sınamaq

ushın bir sóz ayttı.

Anda, Áwezxan Góruǵlınıń bul sıyasatın

kózine

ilmey

Góruǵlıǵa qarap, ekewi yaǵlı-bárli aytısadı:

205

Kel Áwezxan, mingil atqa.

Áwezxan:

— Músápirmen meniń

ózim,

Shar tárepte

eki kózim,

Men hám saǵan bir sóz aytay,

Ata, esit aytqan sózim,

Minbeymen, Góruǵlı

atıńa.

G ó r u ǵ l ı :

— Seni dep sarǵaydı júzim,

Shóllerdi atqardım ózim,

Qıyalıńa ne sóz keldi,

Maǵan aytqıl janım qozım,

Kel, Áwezxan mingil atqa.

Á w e z x a n :

— Esitkeymen seniń zatıń,

Eldi basqan sayasatıń,

Qıyalıńa ne sóz keldi,

Ne dep miney seniń atıń,

Minbeymen Góruǵlı atıńa.

G ó r u ǵ l ı :

— Maydanda at shapdırmaǵıl,

Paymanańdı toldırmaǵıl,

Aytqan sózim kóp qaytarıp,

Ashıwımdı

keltirmegil,

Moynı juwan mingil atqa.

Á w e z x a n :

— Batırlardıń

ustazıman,

Suńqar, tuygún ıshqıpazıman,

Er emes qatın námártseń,

Óltirseń óltir razıman,

Minbeymen qatın, atına.

G ó r u ǵ l ı :

— Keynimizden láshker

keler,

Shar tárepti

qorshap

alar,

Hárqaysı bir nayza salar,

Basımızda ǵawǵa bolar,

Kel bátsha,

mingil atıńa.

Á w e z x a n :

— Artımızdan

ǵanım kelmey,

Olar menen urıs qılmay,

G ó r u ǵ l ı :

— Láshker keler buwdaq-buwdaq,

Dásht bayaban tolar ondaq,

Kóp dushpanǵa jalǵız ózim,

Shashaman ba kópke topıraq,

Kel Áwezxan, mingil atqa.

Á w e z x a n :

— Sóz aytayın minim bolmay,

Qıyamettiń

kúni

bolmay,

Ne dep saǵan mingeseyin,

Rústemdeyin qırǵın bolmay,

Minbeymen, Góruǵlı atıńa.

G ó r u ǵ l ı :

— Ǵıyratımdı

zorlamayman,

Kóp sózińe qaramayman,

Qartayıppan jasım jetip,

Urıspaqqa

jaramayman,

Kel, Áwezxan mingil atqa.

Á w e z x a n :

— Batırlarday

qurısh

qılmay,

Jolbarıstayın júris

qılmay,

At záńgige qan keltirip,

Áliydeyin urıs qılmay,

Minbeymen, Góruǵlı atıńa.

G ó r u ǵ l ı :

— Otızdaǵı jası ótip,

Ómirimniń bárshesi

ketip,

Bu sháhárdiń láshkerine,

Qaytıp turay taqat etip,

Kelgil balam, mingil atqa.

Á w e z x a n : — Maydan ishine kirgen jaqsı,

Kóp ármansız bolǵan jaqsı,

Jolıqpay qashıp ketkennen,

Ara shólde ólgen jaqsı,

Minbeymen, Góruǵlı atıńa.

Góruǵlı:

— Jawlardan

qutılǵan

jaqsı,

Bálent tawdan ótken jaqsı,

Asılma qoldan kelmese,

Jolıqpay-aq ketken

jaqsı,

Kelgil balam, min Ǵıyratqa.

Áwezxan:

— Ájel jetip ólgen jaqsı,

Taǵdirini kórgen jaqsı,

Dushpannan qashıp ketkenshe,

Qara jerge kirgen jaqsı,

Minbeymen, Góruǵlı atıńa.

Góruǵlı:

— Er jigitler qurısh qılar,

Dushman kórse júris qılar,

Qırq mıń láshker basıp kelse,

Jalǵız qáytip urıs qılar,

Kelgil balam, min Ǵıyratqa.

Áwezxan:

— Burınǵılar bunday demes,

Bilmeseń kóp penen keńes,

Quda berse bir kisige,

Qırq mıń láshker hesh gáp emes,

Minbeymen, Góruǵlı atıńa.

Góruǵlı:

— Góruǵlı der sózim ańla,

Qurıshlanıp keldim tánha,

Atadan bolsań sonday bol,

Húmmetińe bárekella,

Minbey tursań sen Ǵıyratqa.

Áwezxan:

— Áwezxan der urıs qılmay,

Dushpanlarǵa qılısh salmay,

Quda berse bul dushpandı,

Qırıp-joyıp abıroy almay,

Nege miney bul Ǵıyratqa?

Ámma, Góruǵlı xan

Áwezdiń bul

sózin

esitip,

erligine

qayıl bolıp, bir mehri júz

bolıp, qáddi-qáwmetinen kewli

to-

lıp, qudaǵa mıń shúkir qılıp otırdı.

Endi, sózdi Buldırıq qassaptan esitiń. Ámma

Buldırıq

qassap, qanatınan qayrılıp, tuyaǵınan mayrılıp, sámen

atqa

qamshı urıp, tınbay jol júrip, sháhárge

jalǵız

kirip,

Quńqar-

Anda, Quńqarsha patsha bul waqıyanı

esitip,

hayran

bo-

lıp,

ráńki ushıp, qanı

qashıp, beglerine

buyırıp,

gernay-sır-

nay shaldırıp, sol gernay-sırnayınıń dawısı menen

menmen

degen jigitlerden qırq mıń láshker

tayın

boldı. Sol láshkerge

ózi bas bolıp, Góruǵlınıń keyninen quwaladılar.

Waqtı

pe-

sinde Góruǵlınıń ústine keldi. Anda Góruǵlı sultan

Áwez-

xandı bir tawdıń ústine shıǵarıp qoyıp,

Áwezxannan

pátiya

alıp,

Ǵıyratın oynatıp,

suwlıǵın

shaynatıp, kóp

dushpanǵa

Ámma, Góruǵlı sultannıń bul sózin

Qızılbaslar

esitip,

másláhát qılıp ayttılar. «Eger buǵan bir-birden barsaq biri-

mizdi birimizge qospas, liykin, hárne bolsa

hámmemiz

bir-

den atlanbasaq bolmas», — dep hámmeleri birden at qoydılar.

Anda, Góruǵlı sultan

dushpanlarǵa

qarsı

turıp,

Ǵıyratqa

qamshı

urıp,

dushpandı

aralap, qoyday

súrip,

alla

dep

at

qoyıp, qırıp-joyıp, qanǵa toyıp, Qızılbastıń jamanın

aralap,

semizin saralap, nayza qolda, qılısh belde, sawıt tánde, tán

janda, jan ıymanda, qanlar qarılıp, baslar jarılıp, kózler

te-

silip, bedewler shabılıp, qanlar jayılıp,

izlegen

tabılıp,

qash-

qan qutılıp,

turǵan

tutılıp,

sawıtlar

sótilip,

oqlar

atılıp,

qanǵa

batılıp,

baǵzıǵa

dámet,

baǵzıǵa

qıyamet,

Góruǵlıǵa

sálemet,

Qunqarshaǵa

nálet,

kóz kórmek,

qulaq

esitpek,

ayaq-júrmek, qol urmaq, úlken-úlkenini qırmaq,

jazasını

bermek, bul

urıstıń tamashasın

aspandaǵı

perishteler

kórmek,

bul urıs Góruǵlı sultanǵa boldı bir ermek. Ámma, Góruǵlı

dushpanların erteden pesingeshe attan

túspey,

bir

dem

aram

almay, urıs qılıp dushpanlar menen súrisip, lábleri tırısıp,

nege keldik dep bir-birleri menen kerisip, ekew-ekew, bir jer-