Ádebiyat 8-kl

Qulaq sal meniń sózime,

Sarǵısh enip tur júzime,

Mádet berse haq sózime,

Isim rawaj áyler edim.

Haqqa ásilik áylemespen,

Dánekersiz júylemespen,

Hasla jalǵan sóylemespen,

Duwrılıq sóz sóyler edim.

Maǵrıpqa-mashrıqqa,

Arqa menen qublaǵa,

Adım urıp tórt tárepke,

Júrsem ózim izler edim.

Berdimurat izle-izle,

Haq jolını tuwrı gózle,

Kóp ishinde jaqsı sózle,

Sózdiń parqın biler edim.

Berdimurat haqtıń qulı,

Sahrada ósken búlbúli,

Bul bir aytqan hikayatı,

Sıyır emes dońız jılı.

ǵamxor adamlardı árman etedi. Oz zamanlasların usınday qásiyetlerge iye bolıwǵa shaqıradı.

«Izler edim» qosıǵı Berdaqtıń ulıwma dúnyaǵa kózqarasın

baylanıslı joqtı izlewdi atasınan, folklorlıq shıǵarmalardaǵı qaharmanlardı izlewden baslaydı. Sol joqtı izlep kóp jerlerge

121

de baradı. Biraq hesh jerlerden de izlegenin tappaydı. Bul izlegeni shayırdıń dáwran, shadlı zaman edi. Shayır sol dawrandı, shadlı zamandı izlewdi mártler menen birlesip tabıwdı maqset etip qoyadı.

Shayır óz xalqı ushın baxıt jolın, sawashta mártlik penen ózin kórsete alatuǵın batırlardı izleydi. Eger de olar tabılsa, olar menen birlesip, eldi gúllendirer edim deydi.

Xalqım ushın salıp kúshti,

Alıwǵa zalımnan óshti,

Aralasam Úrgenishti,

Yaranımdı izler edim.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1. Shayır óz qosıǵında xalqına nelerdi izleydi hám árman etedi?

2.Shayırdıń bul qosıǵınıń tiykarǵı ideyası hám mazmunı neden ibarat?

QASHAN RÁHÁTLANADURSAŃ

Ilme ǵayıptan sóyleme,

Kisiniń yarın gózleme,

Miynetsiz dúnya izleme,

Jandı otqa saladursań.

Talap islep tap dúnyanı,

Sútten aqdur, bilseń anı,

Kóp etseń, óziń gúnanı,

Jaman atlı boladursań.

122

Ózińnen páske júz salma, Namáhremlerge kóz salma. Kisi yarına, sóz salma,

Óz yarińnan qaladursań.

Jas ellide pirden qaytpa,

Tawıp ayt, sózdi molaytpa,

Dostıń sırın, dushpanǵa aytpa,

El buzıwshı boladursań.

Er bolsań, elińdi baqla,

Eldiń bergen duzın aqla,

Dostıń sırın bekkem saqla,

Elge ırza boladursań.

Bolay deseń elge mırza, Ellerińdi qılǵıl ırza, Ǵáriplerge berme ıza, Óziń zıyan qıladursań.

Duwrı tutsań niyetińdi,

Xalıqqa bursań betińdi,

—Sıylasań ǵárip-jetimdi,

—Shın azamat boladursań.

Peyliń ketip, nápsińdi ashpa,

Malım bar dep, tolıp-taspa,

Jarlını ayaqqa baspa,

Sen de jarlı boladursań.

Qolıń úzbey el-elattan,

Qashıq júrme jámáátten, Qashar bolsań, qash ǵıybattan, Ǵıybat jaman, biledursań.

Miynet penen jandı qıynap,

Kórmey, bir kún, qonaq sıylap,

Ishpey-jemey maldı jıynap,

Qashan ráhátlanadursań?

123

qáser, jetimlerdi sıylawǵa, adamlardı húrmet etiwge shaqıradı. Shuǵıl sóz, ótirik-ósek, menmenlik, sıqmarlıq sıyaqlı jaman minezlerden awlaq bolıwdı násiyatlaydı. Shayırdıń ádeplilik, tálimtárbiya, minez-qulıq máselelerine kóz-qarasları xalıqtıń neshe zamanlardan berli qollanıp kiyatırǵan eń jaqsı pazıyletlerine, eń jaqsı úrp-ádet, dástúrlerine hám ádep-ikramlılıq qádelerine tiykarlanǵan.

Shayır shıǵarmalarında bastan ayaq jaslardı xalıqqa xızmet etiwge, miynet súyiwshilikke, hadallıqqa, ata-ana, jası úlkenlerdi húrmet etiwge, kishipeyillikke, qaharmanlıq, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. Jalqawlıq, aqılsızlıq hám nadanlıq sıyaqlı jaman ádetlerden awlaq bolıwdı násiyat etip aytadı.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1. Shayırdıń bul qosıǵı qaysı janrda jazılǵan?

2.Shayır «Ilme ǵayıptan sóyleme» degen qatarda neni názerde tutadı?

3.Shayırdıń qosıǵın yadlap aytıp beriń.

BOLǴAN EMES

Gúl boldım, gúl jaynamadım,

Oyshıl boldım, oylamadım,

Búlbil boldım, sayramadım,

Hádiyse az bolǵan emes.

Qaraǵay emes, sókit boldım,

Qartań emes, jigit boldım,

Tawdan ushqan búrkit boldım,

Qonar tóbem bolǵan emes.

124

Uzın emes, ırǵay boldım,

Hár muhamǵa shırǵay boldım,

Dán joq jerde torǵay boldım,

Anı heshkim bilgen emes.

Sıbızǵı boldım, saz boldım, Únim shıqpay sam-saz boldım, Tobınan qalǵan ǵaz boldım, Qonar kólim bolǵan emes.

Qarshıǵa boldım, qorıqtım,

Tomaǵam boldı, torıqtım,

Tastay túnekke jolıqtım,

Heshkim qádirim bilgen emes.

Qurǵaq kúni jawın boldım,

Jelsiz kúni dawıl boldım,

Dúzde ekken qawın boldım,

Shoshqasız kún bolǵan emes.

Bir jayalmay pálegimdi,

Kókley úzip qámegimdi,

Shoshqa túyip túynegimdi,

Urqanım jaydırǵan emes.

Sonday bolsa da jumır bas,

Jarılmadı bul qara tas.

Kózimnen aqsa qanlı jas,

Anı heshkim súrtken emes.

Zaya ótkerdim ómirimdi,

Tilemedim júrimimdi,

Bastan ótken kúnlerimdi,

Heshbir adam bilgen emes.

Basqanda ullı qonıstı,

Etkende barıp jumıstı,

Hám maqtap Qúlen bolıstı,

Aǵań sarpay alǵan emes.

Aǵa begler sırtım pútin,

Ishim janıp boldı tútin,

125

Asırıp zalımlar isin,

Heshbir rehim qılǵan emes.

Gewdem pútin kewlim qurǵaq, Ómir qısqa, jolım jıraq, Astımda ǵashırım pıraq,

Atlıǵa jete alǵan emes.

Bul dúnyaǵa kelgen adam,

Hásiret shegip júrgen adam,

Dáwran atın súrgen adam,

Ol hám tulǵa bolǵan emes.

Berdimurat meniń ózim,

Kúnxojanı kórdi kózim,

Esittim Ájiniyazdıń sózin,

Olar hám shad bolǵan emes.

Berdaq shayır ózi jasaǵan dáwirdiń kórinisin ayqın súwretleytuǵın siyasiy-sociallıq mánige qurılǵan «Bolǵan emes»,

hám úlken jer iyeleri bolǵan ústem toparlardıń, yaǵnıy «toq» adamlardıń arasındaǵı qarama-qarsılıqtı ayqın kóre aldı hám qosıǵında ashıq bayan etedi. Mısalı:

Birazlar júdá zor boldı,

Birazlar júdá qor boldı,

Lashınǵa qurǵan tor boldı,

Tordı heshkim úzgen emes.

Birazlar ash, birazlar toq,

Toq adamnıń qayǵısı joq,

Ash adamnıń uyqısı joq,

Onı toqlar bilgen emes,

— dep jazdı.

126

Usı qatarlar arqalı shayır súwretlegen jámiyettiń tiykarǵı

aytadı. Shayır qosıqta metaforalıq súwretlewler arqalı eziw-

keyiptegi toparlar ekenligin áshkaralawı, onıń úlken mártligi,

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Shayırdıń «Bolǵan emes» qosıǵınıń ideya-tematikası hám mazmunı qanday waqıyaǵa qurılgan?

2.«Bolǵan emes» qosıǵında kórkem súwretlewdiń qaysı usılı qollanılǵan?

3.Shayır dáwirdiń jámiyetlik sociallıq teńsizligin kórsetiwde qanday salıstırıw usılınan paydalanadı?

4. Qosıqtı túsinip oqıń hám óz pikirińiz benen túsinigińizdi aytıp beriń.

«AYDOS BABA» POEMASÍ

— Kel baba, shıǵıńız tórge,

Haq yaratqan názerkárde, Teńgeni bóldik tórt jerge. Birin alıń, Aydos baba.

127

—Márt bolǵan wádede turar, Sózin buzǵandı ant urar,

Tórttiń birine diyqan turar, Teń ból! — dedi Aydos baba.

—Xandı ullı qıldı quday, Dáskesi kóp, xan eki pay,

Siziń menen bizler bir pay, Boldıq endi, Aydos baba.

—Adam bolsań, abıray izleń, Otırar ornıńdı gózleń, Tillerińdi tartıp sózleń,

Almam, — dedi Aydos baba.

—Ullı bolsa xanıń ullı, Bolajaqsız báriń ullı, Qaydan alıpsız bul puldı? Aytqıl, — dedi Aydos baba.

—Xannıń qılǵan buyrıǵı shul, Xan hámirine moyınsınǵıl, Hámmege birdey salıq pul, Alıń endi, Aydos baba!

—Xan otırar salqın jayda, Tilla kóshkili sarayda,

Men bolmasam aqsha qayda? Biliń, — dedi Aydos baba.

—Baba bunsha qattı qashpa, Sum nápsińniń awzın ashpa, Xızmetker kóp sennen basqa, Qanaat qıl, Aydos baba.

—Mut pul kerek sendey qulǵa, Bolajaqsız jurtqa tulǵa,

Teń jarıman salıq pulǵa, Teń ból — dedi Aydos baba.

128

—Sawash qılıp is baslasam,

—Qan tógip kewil xoshlasam,

—Gelleńdi kesip taslasam, —

—Dedi, — sógip Aydos baba.

—Is jamanǵa endi keter,

Bul kisi aytqanın eter, Táwbe qılıp qusbegi, meter,

«Qoydıq», — dedi Aydos baba.

Sherik qılmay bir bendeni,

Xiywada xannan ózgeni,

Qosıp jiberdi teńgeni,

Teń ayırdı, Aydos baba.

Dushpanı kóp, dosı menen,

Nayzasınıń ushı menen,

Bileginiń kúshi menen,

Haqın aldı Aydos baba.

Kópdur sózimniń kemisi,

Dáryanıń urar degishi,

Meter menen qusbegisi,

Jılawında Aydos baba.

Eki araǵa tústi giyne, Xannıń inamı bir iyne, Aydos biyge qılıp hiyle,

Ǵapıl boldı Aydos baba.

Aydos degen ullı kisi,

Aqırı ketti qoldan kúshi, «Xannıń isi — shaytan isi»,

Degen eken Aydos baba.

Xanǵa bolmadı puqara, Qarsı boldı bara-bara, Joqdur ólimge hesh shara, Sheyit óldi Aydos baba.

130