Ádebiyat 8-kl
.pdfDúnya isiniń joqdur shegi,
Qoldawlıdur ata-tegi,
Tuwdı Ernazar qusbegi,
Túp saǵası Aydos baba.
Aydos biy — XVIII ásirdiń |
aqırı |
hám |
XIX ásirdiń basla- |
|||||
rında ómir súrgen tariyxıy tulǵa. |
|
|
|
|
|
|
||
Aydos biy qaraqalpaq |
xalqı |
Túrkstannan |
Xorezmge |
kó- |
||||
ship kelgen waqıtlardaǵı óz ruwınıń ataqlı |
adamlarınıń |
biri |
||||||
bolıp, oǵan Xiywa xanı Muhammed Amin |
inaq |
tárepinen |
||||||
biylik hámeli berilgen, sońın |
ala |
xannıń |
hár |
tárepleme |
qu- |
|||
watlawı arqasında pútkil qaraqalpaqlardıń, ayrıqsha |
Qońıratlı- |
|||||||
lardıń basqarıwshısı dárejesine |
kóterilip, |
úlken |
abıroyǵa |
iye |
||||
bolǵan. Ol el arasındaǵı |
hár |
túrli |
talas-tartıslardı, |
dawlı |
||||
máselelerdi de ózinshe sheship otırǵan |
hám |
óziniń |
húkimin |
||
júrgizgen. |
|
|
|
|
|
Berdaq |
joqarıda keltirilgen |
«Aydos |
baba» poemasında |
||
Aydostıń |
pútkil qaraqalpaqlarǵa |
biy bolıp |
turǵan |
waqıtla- |
|
rındaǵı bir waqıyanı sóz etedi. Bul poemanıń syujeti dialog
formasında jazılıp, tiykarǵı |
waqıya Aydos penen Xiywa xanı |
|
meteri hám qusbegisiniń |
arasında bolıp ótedi. |
Poemada |
Aydostıń Xiywa xanı aldında óz abıray-itibarına ılayıq biy
bolǵanlıǵı, |
xannıń |
buyrıǵı |
menen |
bolsa da qaraqalpaqlardan |
|
salıq jıynaw islerine |
tikkeley ózi aralasıp, |
xan sarayına bar- |
|||
ǵannan soń |
da jıynalǵan |
teńgeden |
tiyisli |
bólegin alıwǵa |
|
eriskenligi, bul onıń xan menen teńbe-teń huqıqqa iye bolǵanlıǵınan derek beredi.
Aydos baba óziniń batırlıǵı hám er júrekligi, tapqırlıǵı hám aybatlılıǵı menen de xandı hám onıń átirapındaǵı hámeldarlardı da seskendiredi. Bunı shayır «Kelgende xan órre turdı, Xanǵa qarsı juwap urdı» degen qatarlarında da anıq
sáwlelendiredi. Ásirese, |
shayır Aydos |
biydiń |
xarakterine |
tán |
|||||||
bolǵan |
belgilerdi |
xan |
meteri |
menen |
qusbegisine |
qaytarǵan |
|||||
qarsı |
juwabı |
hám |
bilektiń kúshi, aybatlı |
sustı |
menen teńge- |
||||||
niń |
teń |
jartısına |
iye |
bolǵan batıl háreketleri arqalı sheber |
|||||||
asha |
alǵan. |
Poemanıń |
sońında |
xan |
aldında hám |
xalıq |
ara- |
||||
sında da abıray-mártebesi asıp ketken Aydos penen |
xan |
||||||||||
arasında |
túsinbewshilik |
payda bolıp, Aydos babanıń xan hiy- |
|||||||||
lesi sebepli ǵapıl qalǵanlıǵı, bunı sezgen Aydostıń «xannıń |
|
||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
131 |
isi — shaytan isi» dep juwmaq shıǵarıwı, aqır-sońında babanıń xannıń aytqanına júrmegenlikten xan áskerleri tárepinen óltiriliwi tariyxıy haqıyqatlıqqa oǵada jaqın keledi.
Shayır bul poeması arqalı Aydos obrazın |
oǵada tereń |
asha alǵan. Shayır Aydos obrazı hám onıń |
is-háreketleri |
arqalı ol jasaǵan feodallıq dáwirdiń jámiyetlik-siyasiy hádiy-
selerine bolǵan |
kózqarasların |
anıq sáwlelendiriw menen |
birge |
|||
Aydos obrazına |
bolǵan |
qatnasın da «Aydos |
degen |
ullı |
kisi» |
|
yamasa «Sheyit |
óldi Aydos |
baba» degen qosıq |
qatarlarında |
|||
da anıq sıpatlap beredi. |
|
|
|
|
|
|
Sorawlar hám |
tapsırmalar: |
|
|
|
|
|
1. Berdaqtıń «Aydos |
baba» |
poemasınıń |
mazmunında |
qanday |
||
waqıyalar sóz etiledi? |
|
|
|
|
|
|
2.Poemada Aydos baba teńgeni bóliwge ne sebep narazılıq bildiredi?
3. |
Poemada Aydos obrazındaǵı batırlıq háreket nede dep oylaysız? |
4. |
Poemanı oqıp, mazmunın aytıp beriń. |
ÁDEBIYAT TEORIYASÍNAN MAǴLÍWMAT Tariyxıy shıǵarmalar haqqında túsinik
XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatındaǵı liro-epikalıq janrlardıń tiykarǵı ózgesheligi olardıń belgili avtorlar tárepinen jazılǵanlıǵı bolıp esaplanadı. Sonıń ushın da, bul liroepikalıq shıǵarmalar folklorlıq janrǵa qaraǵanda ádewir ózge-
sheliklerge iye. Sebebi, |
bul |
shıǵarmalardıń kópshiligi |
qıyaldan |
|||||
alıp jazılǵan emes. |
Bul |
sol zamannıń tariyxıy |
waqıyalarına |
|||||
ádewir |
sáykes keledi. Usı |
baǵdarda Ájiniyaz |
hám |
Berdaqtıń |
||||
kólemli shıǵarmalar dóretkenligin kóremiz. |
|
|
|
|
||||
Ájiniyazdıń «Bozataw», Berdaqtıń «Aydos baba», «Ernazar |
||||||||
biy», «Amangeldi» |
poemaları qaraqalpaqlardıń |
XIX |
ásirdegi |
|||||
tariyxıy |
waqıyaları |
menen |
bekkem baylanısqan. |
Demek, |
bul |
|||
dáwirde |
jasaǵan shayırlar |
tek ǵana lirikalıq |
qosıqlar |
jazıw |
||||
menen sheklengen emes. Olar turmıs waqıyaların tereńirek súwretleytuǵın liro-epikalıq janrǵa qol uradı. Ózi jasaǵan zamannıń iri waqıyaların ashıp kórsetiw ushın háreket etedi.
132
Tariyxıy kórkem shıǵarmanı sol tariyxtıń áyne ózi dep túsinbewimiz kerek. Bul haqqında belgili sınshı V.G.Belinskiy: «Tariyxshı bolǵan waqıyanı jazadı. Al, jazıwshı bolsa
bolıwı múmkin waqıyanı jazadı», — dep kórsetedi. |
|
|
|
||||||||||||
Demek, |
ádebiyat |
tariyxıy |
shınlıqtı |
kórkem |
|
shınlıqqa |
ay- |
||||||||
landıradı |
degen |
sóz. |
|
Solay |
bolsa |
|
da |
tariyxıy |
shınlıqtan |
||||||
shetlep ótse, onda onıń jazǵan shıǵarması |
tariyxıy |
shıǵarma |
|||||||||||||
bola almaydı. Sonıń ushın da, |
hárqanday shayır yaki jazıw- |
||||||||||||||
shı tariyxıy |
kórkem |
shıǵarma |
jazǵanda tariyxıy faktler me- |
||||||||||||
nen esaplasadı. Biraq kórkem |
dóretpege tán |
|
bolǵan |
|
avtor |
||||||||||
fantaziyası obraz jasaw usılında ayırım ózgerislerge |
alıp |
ke- |
|||||||||||||
liwi |
múmkin. Bul hárqanday |
jazıwshınıń |
aqıl |
|
tárezisi, |
bilimi |
|||||||||
hám talantına baylanıslı. Qullası, tariyxıy shıǵarmalar |
|
jazıw |
|||||||||||||
ushın talantlı shayır bolıw |
menen |
birge |
tereń |
sawatlılıq |
|||||||||||
talap |
etiledi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Tariyxıy shıǵarmalar jazıw |
ushın |
dáwirdiń |
|
de tiygizetuǵın |
|||||||||||
tásiri |
úlken. Jazıwshı |
ózi jasaǵan |
zamannan |
|
ádewir |
|
uzaq |
||||||||
dáwirdegi |
waqıyalardı |
kórkem sáwlelendiriwdi |
maqset |
etse, |
|||||||||||
sol dáwir |
waqıyalarına |
jetik |
bolǵan |
tariyxıy |
bilimdi |
toplawı |
|||||||||
kerek boladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
Eger |
de |
ol |
ózine |
birqansha |
tanıs |
hám |
jaqın |
jıllarda |
|||||||
bolıp |
ótken |
waqıyalardı |
jazsa, |
bundaǵı |
hádiyseler |
onıń |
kóz |
||||||||
aldında yaki |
bolmasa |
|
ózinen |
jası |
úlken |
adamlardıń |
eske |
||||||||
túsiriwleri tiykarında jazılıwı múmkin. Mısalı, Ájiniyaz «Bozataw» waqıyasın óz kózi menen kórgen bolsa, Berdaq «Ernazar biy» waqıyaların óz kózi menen kórgen. Amangeldi hám Ernazar biydi kórgen adamlar menen sırlasqan. Sonıń
ushın da, onıń bul tariyxıy waqıyalarǵa bergen bahası |
ádil |
||||||
bolǵan degen juwmaqqa kelemiz. |
|
|
|
|
|||
Al, Berdaqtıń «Shejire»sindegi waqıyalardıń dáslepki |
bó- |
||||||
legi Berdaq |
jasaǵan |
zamannan ádewir uzaq. Ol waqıtları |
|||||
tariyx ilimi |
de |
tolıq |
rawajlanbaǵan. Sonlıqtan da, |
ol |
bul |
||
shıǵarmasın |
xalıq ańızlarına tiykarlanıp |
jazǵan. |
Sonıń |
ushın |
|||
da, bul shıǵarmanıń |
tariyxıy faktlerge |
sáykes |
keletuǵın da, |
||||
kelmeytuǵın |
da |
jerleri |
bar. Solay bolsa |
da bul |
|
shıǵarmalar |
|
mádeniy miyraslarımızdıń úlken jańalıǵı esaplanadı.
Usınday sebepler |
menen XIX ásirde |
jasaǵan Ájiniyaz |
hám Berdaqtıń qáleminen dóretilgen tariyxıy |
temadaǵı liro- |
|
epikalıq shıǵarmalardı |
qaraqalpaq ádebiyatında úlken bir |
|
|
|
133 |
basqısh boldı dep qarawǵa boladı. Bul shıǵarmalardıń |
qahar- |
||||||||||||||||
manları |
xalıq |
dástanlarındaǵı |
Alpamıs, |
Edigelerge |
qaraǵanda |
||||||||||||
da ayrıqsha ózgesheliklerge |
iye. |
Sebebi, |
bular |
xalıqtıń ózleri |
|||||||||||||
oylap |
tapqan |
romantikalıq |
qaharmanları |
emes. |
Bul |
shıǵar- |
|||||||||||
malardıń |
qaharmanları XVIII — XIX |
ásirde |
xalıq |
penen |
|||||||||||||
birge aralasıp |
jasaǵan |
Amangeldi |
batır, |
Aydos |
biy, |
Ernazar |
|||||||||||
biyler. |
Demek, |
bulardıń |
bári |
de |
|
tariyxta |
|
jasaǵan |
|
adamlar |
|||||||
bolıp tabıladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
ÓTESH ALSHÍNBAY ULÍ |
|
|
|
|
|
||||||||
|
|
|
|
|
(1828 — 1902) |
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
|
|
|
|
|
Basqa |
da |
qaraqalpaq |
shayırları |
sı- |
|||||||
|
|
|
|
|
yaqlı |
Ótesh |
|
shayırdıń |
ómiri |
|
haqqın- |
||||||
|
|
|
|
|
daǵı |
maǵlıwmatlardı, |
tiykarınan, |
onıń |
|||||||||
|
|
|
|
|
óz shıǵarmalarındaǵı ayırım qosıq qa- |
||||||||||||
|
|
|
|
|
tarları |
menen |
birge |
ilimiy ekspediciya- |
|||||||||
|
|
|
|
|
lar waqtında el awzınan jazıp alınǵan |
||||||||||||
|
|
|
|
|
maǵlıwmatlardan alamız. |
|
|
|
|
||||||||
|
|
|
|
|
|
Bunday |
maǵlıwmatlardıń |
kópshiligi |
|||||||||
|
|
|
|
|
1930-jıllardıń basında xalıq |
|
arasınan |
||||||||||
|
|
|
|
|
jazıp |
alınıp, |
|
baspasózde |
daǵazalandı. |
||||||||
|
|
|
|
|
Bul maǵlıwmatlar sońǵı jıllardaǵı eks- |
||||||||||||
|
|
|
|
|
pediciya |
dáwirinde |
tabılǵan |
|
maǵlıw- |
||||||||
|
|
|
|
|
matlar menen salıstırılıp ele de |
tolıq- |
|||||||||||
|
|
|
|
|
tırıldı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Mısalı, shayır |
óziniń «Berdaq baqsıǵa juwap» qosıǵında: |
||||||||||||||||
|
|
|
|
Atım |
Ótesh, babam atı |
Jiyendi, |
|
|
|
|
|
||||||
|
|
|
|
Xalıqqa sózi úlgi bolǵan emes pe? — |
|
|
|
|
|||||||||
dep jırlaǵan bolsa, «Ótti dúnyadan» qosıǵında |
bir |
qatar |
ta- |
||||||||||||||
riyxıy |
waqıyalar menen |
birge |
tariyxıy |
adamlardıń |
isimlerin |
||||||||||||
de jiyi tilge aladı. Ásirese, babası Jiyen jırawdıń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında da ájayıp maǵlıwmatlardı keltirip ótedi:
Álhasıl oylansań neshsheler ótti, Jılap ar-sar boldı qayǵıda ketti,
134
Jıl artınan jıllar kelip jıl jetti, Árman menen babam ótti dúnyadan.
... Jiyen babam sol zamanda er boldı, Kamalǵa kelgende ol hám qor boldı...
Óldi Jiyen eliw de tórt jasında, Árman menen babam ótti dúnyadan.
1930-jıllardan baslap xalıq arasınan tabılǵan dereklerde hám de ayırım adamlardıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda Ótesh
shayırdıń Jiyen jırawdıń shawlıǵı |
ekenligi |
aytıladı. Bul |
pikir- |
lerdi juwmaqlastıra otırıp, Jiyen |
jırawdıń |
Jamǵırshı |
degen |
balasınıń Ayımbet, Alshınbay, Qurımbay degen úsh balası
bolǵanlıǵın, |
al |
Alshınbaydıń |
balası |
Ótesh |
ekenligin |
biliwge |
|||||||||
boladı. Hárbir áwladtıń ortasha jas |
esabı |
jigirma |
bes |
jasqa |
|||||||||||
tuwra |
keletuǵın |
bolsa |
Ótesh shayırdıń jasaǵan waqtı |
menen |
|||||||||||
Jiyen |
jırawdıń |
jasaǵan |
waqtın |
salıstırsaq, |
olardıń |
|
arasında |
||||||||
jetpis |
bes |
jılday |
waqıt |
bolǵanlıǵı |
hám |
bul |
esap |
tariyxıy |
|||||||
jaqtan da tolıq sáykes keletuǵınlıǵın kóremiz. Mısalı, |
Jiyen |
||||||||||||||
jıraw XVIII ásirdiń 40-jıllarınan |
soń |
Túrkstannan |
Xorezmge |
||||||||||||
kóship |
qonıslanǵan |
xalıqtıń |
ishinde |
bolsa, |
usı |
Jiyen |
jı- |
||||||||
raw |
menen |
Óteshtiń |
jasaǵan |
dáwirin |
salıstırıp |
|
qarasaq, |
||||||||
olar |
arasında |
ortasha |
jetpis |
jıldan |
aslamıraq |
waqıttıń |
bol- |
||||||||
ǵanlıǵın kóremiz. |
Ekinshi |
jaǵınan |
Ótesh |
Alshınbay |
ulı |
||||||||||
1827 — 1900-jılları jasaǵan |
Berdaq |
shayırdıń |
zamanlası |
hám |
|||||||||||
qatar |
|
dostı |
bolsa, |
al |
1799 — 1880-jılları |
jasaǵan |
Kúnxojanıń |
||||||||
shákirti esaplanadı. Ol Kúnxoja menen Berdaqtı hám Áji-
niyazdı óz |
kózi menen |
kórgenligi |
hám olar menen |
zaman- |
las jasap, |
sáwbetles |
bolǵanlıǵı, |
hátteki olardıń |
azasında |
bolǵanlıǵı haqqında óziniń «Ótti dúnyadan» qosıǵında súwretlegen.
Shayırdıń |
«Jetermen» |
qosıǵında |
da |
mınanday |
jer |
atama- |
|
ları súwretlenedi: |
|
|
|
|
|
|
|
|
Arjaǵı — Kól |
saǵa, |
qublası |
— Irza, |
|
|
|
|
Arqası — Terbenbes, qublası — Aq qum... |
|
|
||||
Bulardan |
basqa da |
ol |
óz |
qosıqlarında |
«Kólsaǵa», |
||
«Jalayır», «Aqbóget», «Beljeken», «Quwat», «Qaratereń» |
sıyaqlı |
||||||
jer atamaların |
ómir súrgen ata mákanı sıpatında óz qosıqla- |
||||||
rında keltirip |
otıradı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
135 |
Kúnxoja klassik shayırlardıń kópshiliginiń derlik jaqın
ustazı bolǵan. Shayırdıń ómirbayanına |
tiyisli basqa maǵlıw- |
matlardı da onıń óz shıǵarmalarınan |
tabamız. Mısalı, mına |
qosıq qatarların alıp qarayıq: |
|
...Bárha eńbegim bolmas hesh, Ala almadım dushpannan ósh,
Jılay-jılay sorlı Ótesh, Mısalı sorlı yańlıdı.
(«Gúlziyba»)
...Pám áyleńiz Ótesh shayır sózinen, Qanlar aǵar bul dúnyada kózinen.
(«Asarman»)
Biraz-biraz jasım ótti, Yıǵlay-yıǵlay esim ketti, Ǵarrılıqtıń waqtı jetti,
Jas basqan sayın qorqaman.
(«Qorqaman»)
Bul dúnyada álewmetler ne kórdim, Ǵáplette sarǵayıp, gúllerdey soldım, Zalımnıń dártinen ólermen boldım,
Árman menen men de ótermen dúnyadan.
(«Ótti dúnyadan»)
Shayır |
ómiriniń |
hár |
qıylı jıllarında |
jazılǵan |
usınday |
qo- |
|||||||
sıq qatarlarınan |
soń anıq |
sáneler |
kórsetilmese de, |
bul |
qosıq- |
||||||||
lar shayırdıń ómiri haqqında bay |
maǵlıwmatlar beredi. |
Bul |
|||||||||||
qosıq |
qatarlarında |
onıń |
pútkil |
ómir |
boyı |
kórgen |
mashqala- |
||||||
ları menen azapları, kámbaǵal turmıstan |
hám |
zalım |
|
qısı- |
|||||||||
mınan |
tartqan |
jábirleri |
ashıqtan-ashıq |
súwretlengen. |
Shayır |
||||||||
ózi jasaǵan zamanında |
kewildegisi |
bolmay, |
tartqan |
|
azap- |
||||||||
uqıbetleri |
menen ızaları |
qartayǵanında |
balalarınan |
da |
|
juda |
|||||||
bolıp |
shekken awır |
músiybetleri |
tereń |
júrek |
sezimi |
menen |
|||||||
kórkem súwretlenedi.
KÓKÓZEK
Aq qaǵazǵa sóz marjanın jazayın, Jermen zalımlardı xatqa salayın, Kókózekti tárip etip jırlayın, Basıńnan dáwranıń taydı, Kókózek.
136
Zalımlar júripti ashlardı awlap,
Iyshan, molla, biy, atalıq masayrap,
Ash xalıq júr nan tabalmay jayrap,
Ata mákan zindan boldı, Kókózek.
Kókózek jerleri ónim bergendey,
Báhár bolsa dizer monshaq dizgendey,
Jerleri ańqıǵan xosh iyis gúldey,
Basıńnan dáwranıń taydı, Kókózek.
Kókózek boyları — sharwa jayları, Qonıs bastı ata-baba zúriyadı,
Onda uzaq erkin jasap turmadı,Atababa qonıs basqan, Kókózek.
Kókózek boyları pitken qamıstı,
Kókózekten suw ketkeni namıstı,
Ultanında at shabısıp qaǵıstı,
Basıńnnan dáwranıń taydı, Kókózek.
Kókózek boyında ráhat qurdım, Eki jıl barmasam ókpeler jurtım, Elatım múytendi, Ótesh dur atım,
Arzıw-árman menen qaldıń, Kókózek.
Kókózektiń ultanların jaylaǵan,
Tilge kelse, adamzattı taylaǵan,
Xalıqtı búldirip qolın baylaǵan,
Molla Izimbetler bizde, Kókózek.
Kókózektiń eki boy qayırdı,
Zalım biyler Kók ózekten ayırdı,
Ash xalıqtı qıynaw menen mayırdı,
Basıńnan dáwranıń taydı, Kókózek.
Kókózek degende etim shım etti,
Kózimniń jasları irkilmey ketti,
Zalım atalıqlar wayranlar etti,
Basıńnan dáwranıń taydı, Kókózek.
137
Bizlerdi zalımlar zar-giriyan etti, Jetimjesir jılaw menen ol ketti, Neshsheni hár elge tentene etti, Arzıw-árman menen qaldıń, Kókózek.
Jaylawım Kókózek qıyalay kóshtim,
Qolımda oraǵım kóllerge tústim,
Kókózekten barıp suw alıp ishtim,
Basıńnan dáwranıń taydı, Kókózek.
Jazlawım Jańasuw, qıslawım Samay,
Ústińnen el kóshti bir adam qalmay,
Suwıń ashıp, seniń daqılıń bolmay, Basıńnan dáwranıń taydı, Kókózek.
Jańa suw túbine tayaw boylamas,
Istiń sońın, keleshegin oylamas,
Suwıń ashshı, sharwa seni jaylamas.
Basıńnan dáwranıń taydı, Kókózek.
Taqırkóldiń ultanların suw aldı, Ǵańqıldasqan órdek penen ǵaz qaldı, Egin egip, diyqanshılıq kóp aldı, Basıńnan dáwranıń taydı, Kókózek.
Shayır «Kókózek» dep atalǵan qosıǵında suwsızlıq, ashlıq,
biylerdiń |
zulımlıǵı saldarınan tuwılıp ósken |
ata mákan |
Kókózek |
penen xoshlasıw sezimin bayan etedi. |
Ata-babası |
jasap ótken tuwılǵan jeri menen shayırdıń qıymaslıq penen
xoshlasıw dárti, |
ishki |
debdiwi |
súwretlenedi. |
Ótesh |
shayır |
|||||||||
jasaǵan |
dáwirde |
xalıq |
ózleriniń |
tuwılıp |
ósken |
mákanınan |
||||||||
kóshiw |
jaǵdayları |
eki sebepten |
bolǵan, |
biri |
basqınshı |
jaw- |
||||||||
lardıń |
|
topılısı, |
ekinshisi, |
suwdıń |
tamtarıslıǵınan |
bolıp |
otır- |
|||||||
ǵan. |
Qosıqta |
shayır |
tuwılıp |
ósken |
ata |
mákanınan |
eldegi |
|||||||
ústem |
toparlardıń |
zulımlıǵınan |
|
hám |
suwsızlıqtıń |
saldarınan |
||||||||
kóshiw |
kartinasın |
|
beredi. Buǵan |
mısal qosıqtaǵı |
«Zalım |
|||||||||
biyler |
|
Kókózekten |
ayırdı», |
«Bizlerdi |
zalımlar |
zar-giriyan |
||||||||
etti, Jetim-jesir jılaw menen ol ketti», «Kókózekten |
suw ket- |
|||||||||||||
keni namıstı», «Suwıń ashıp, seniń daqılıń bolmay» degen |
|
|||||||||||||
138 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
qatarlar |
dálilleydi. Qosıqta |
xalıqtıń |
sol dáwirdegi |
turmısı, |
jasaw |
jaǵdayı, adamlar |
arasındaǵı |
teńsizliktiń |
kórinisleri |
ashıp beriledi. |
|
|
|
|
Sorawlar hám tapsırmalar:
1.Ótesh shayır Kókózek boylarınan tısqarı jáne qay jerlerde ómir súrip, tirishilik etken?
2. «Kókózek» qosıǵında shayırdıń tuwılıp ósken jerine degen saǵınısh sezimleri qalayınsha súwretlengen?
3.Kók ózektiń ótkendegi jaǵdayı onıń kórinisi qosıqta qalay súwretlengen?
4.Qosıqtı oqıń hám mazmunın aytıp beriń.
JETERMEN
Adasıp, qarańǵı qara dumanda,
Astımda salım bar endi netermen,
Bendelerdiń qara bası dumanda,
Qalay endi elatıma jetermen?
Men oylanıp kórsem jaǵa alısta,
Men otırman qalıń qopa qamısta,
Bala-shaǵam otırmeken jaǵısta,
Endi búgin elge qalay jetermen?
Arjaǵı kól dala, qublası Írza,
Qamısı joq kóp-kómbek bárisi taza,
Ya qubla, arqamnan kelmeydi saza,
Endi búgin elge qalay jetermen?
Oylanıp-oylanıp ıqtım qayaqqa,
Qara jerler tiyermeken ayaqqa,
Talap etip shıǵıp edim buyaqqa,
Endi qalay elatıma jetermen?
Astımda salım bar seksen bes batpan,
Gúzdiń kúni qıraw tayawǵa qatqan,
Bendemespen bir kún úyinde jatqan,
Bul teńizde úydi qashan kórermen?
139
Aǵam keler deyip balam ol tur ma, Jolǵa qarap ǵárip anam ol tur ma,
Ǵamgun menen aqsha júzim soldırma,
Bul azaptan úyge qalay jetermen?
Úyde otır atam ballar keler dep, Men sorlıǵa balıq ákep berer dep, Ol kelmese mendey sorlı óler dep, Endi qashan ata-anamdı kórermen.
Wah dúnya, óterseń, ráhat kórgizbey,
Qatar-qurbı dostım bilen júrgizbey,
Mınaw úlken, mınaw kishi degizbey,
Endi qalay úylerime jetermen.
Sorawlar hám tapsırmalar:
1. Shayırdıń «Jetermen» qosıǵınıń mazmunında qanday waqıya sóz etiledi?
2.Qosıqta lirik qaharmannıń saǵınısh sezimleri qalayınsha súwretlep berilgen, pikirińizdi aytıń.
SHERMENDE
Haqısın bermey Orazbaydıń,
Molla Izimbet shermende,
Bil mánisin keler jaydıń,
Haqısın bermey shermende.
Óleyin degen kúni joq, Baylıqtan hasla miniń joq,
Haqı bermewden basqa jiniń joq. Izimbet, boldıń shermende.
Diyqannıń haqın bermeseń,
Adam shelli sen kórmeseń,
Raxmet, xızmetker, demeseń,
Adam júrer me, shermende.
Shermendelik kútá uyat,
Bir isińnen bir isiń zıyat,
140