Ádebiyat 8-kl
.pdfBuǵan Ájiniyaz tómendegishe juwap qaytaradı:
Jegeni maylı palaw, ishkeni shay,
Shay iship, palaw jese kewili jay,
Qolında shını kese, shını sháynek,
Ishedi qantlı shaydı, qara suwday,
Basında jipek túrme, shayı jegde,
Qızları biziń eldiń, mine, sonday,
Qızları biziń eldiń, ana quwday,
Qazaqqa bıltır keldim, bıyıl keldim,
Men ele kórgenim joq, qızdı onday.
Bul bólimdegi syujet dinamikası etnografiyalıq bayanlawǵa
kóshkeni menen |
de poetikalıq sezim |
ádewir joqarı |
kóteril- |
|
gen. Sebebi, ol |
toyda |
otırǵan adamlardıń Ájiniyazdan basqa- |
||
sınıń heshbirewi |
de |
qaraqalpaqlar |
etnografiyasın |
bilmeydi. |
Sonıń ushın Meńesh ol haqqında sorawlar beriwge májbúr.
Hárqanday shayır da óz elin táriyiplewde arqası qozıp |
kete- |
||||||||||||||||
tuǵınlıǵı málim. Sonlıqtan, bul juwapta |
Ájiniyazdıń |
ústinlik |
|||||||||||||||
etip |
turǵanı |
da |
málim. |
Biraq hárqanday |
juwap |
ta |
tartıstı |
||||||||||
talap etedi. Soraw-juwaplardıń |
bir |
jerlerinde |
qanday |
da |
bol- |
||||||||||||
masın qashırım |
sózlerdiń |
qollanılatuǵınlıǵı |
anıq. |
|
Ájiniyaz |
||||||||||||
máseleniń |
sol |
jerin |
esapqa |
alıp: |
«Qazaqqa |
bıltır |
keldim, |
||||||||||
bıyıl keldim, |
men |
ele |
kórgenim |
joq |
qızdı |
onday» — degen |
|||||||||||
pikirdi aytqan. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
Ulıwma aytısta bul eki shayırdıń qaysı |
biriniń |
jeńgenligi |
|||||||||||||||
anıq |
málim |
emes. |
Solay bolsa |
da |
|
bul |
aytısta |
Ájiniyazdıń |
|||||||||
sál |
basımlaw |
bolǵanlıǵı |
seziledi. |
Onıń |
ústine |
qaraqalpaq |
|||||||||||
shayırınıń |
«Qaraqalpaq |
qazaq |
penen |
teńbe-teń |
jurt, |
kórmey- |
|||||||||||
bilmey sırtınan qılma nasaq», dep |
aytıwı |
da |
|
aytıstıń |
negizgi |
||||||||||||
túyinin sheship turǵan sıyaqlı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||
Sorawlar hám |
tapsırmalar: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||
1. Aytıstı oqıń, onıń ádebiyattıń |
basqa |
janrlarınan |
ózgesheligi |
||||||||||||||
qanday? |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2. Aytıstıń mazmunında |
qanday |
máseleler |
sóz etiledi? |
|
|
|
|||||||||||
3.Aytısta qaraqalpaq xalqına tán milliy ózgeshelikler qalayınshaóz sáwleleniwin tapqan?
4.Aytısta Ájinyazdıń óz elin táriyiplegen jerlerin yadlap alıń.
111
ÁDEBIYAT TEORIYASÍNAN MAǴLÍWMAT Lirikalıq qaharman haqqında túsinik
Ádebiy shıǵarmalarda adamlar qatnasadı. Olar ózleriniń ayqın sıpatlı belgilerine, minez-qulqına, kózqaraslarına, túsiniklerine iye boladı. Ádebiy shıǵarmalarda qatnasatuǵın adamlarǵa jazıwshı hár túrli qatnasta boladı, birewleriniń isháreketlerin minez-qulqın maqullaydı. Jazıwshı shıǵarmalarındaǵı onday qatnasıwshıların súyiwshilik penen súwretleydi,
oqıwshılar |
da solardan |
úlgi alsa eken |
degen tilekte boladı, |
||
ekinshi birewdiń is-háreketin |
hám |
minez-qulqın |
jazıwshı |
||
qaralaydı, |
ondaylardıń |
jaramsız |
háreketinen kitap |
oqıwshıları |
|
da ózlerin awlaq uslasa eken degen tilekte boladı. Kitap
oqıwshılarında da |
olarǵa |
jek |
kóriwshilik |
sezimin |
payda |
||
etiwdi kózde tutadı. |
|
|
|
|
|
|
|
Usıǵan |
qaray ádebiy shıǵarmadaǵı |
qatnasıwshılar |
ózleri- |
||||
niń is-háreketleri, |
minez-qulqları hám jazıwshılardıń |
olarǵa |
|||||
bolǵan qatnaslarına qaray túrli-túrli boladı. Ádebiyat |
teo- |
||||||
riyasındaǵı |
unamlı |
qaharman hám unamsız qaharman yaki |
|||||
unamlı hám unamsız obraz |
degen atamalar |
kelip |
shıǵadı. |
||||
Kóbinese |
ádebiyat |
teoriyasında |
ádebiy |
shıǵarmanıń |
qahar- |
||
manı dep usınday unamlı qaharmanlar aytıladı. Ádebiy shı-
ǵarmanıń qaharmanı dep |
atalıw ushın |
taǵı da |
mınaday |
|
shárt kerek. Ol |
shıǵarmada |
sóz etiletuǵın |
waqıyalarda oray- |
|
lıq hám sheshiwshi orındı atqarıwı tiyis. |
|
|
||
Shıǵarmada |
ara-arasında |
qatnasatuǵın |
unamlı |
qaharman- |
nıń obrazın ashıwǵa járdem beretuǵın basqa qatnasıwshılar qaharman dep emes, personajlar dep ataladı. Shıǵarma qaharmanı hám oǵan jazıwshı tárepinen berilgen minezleme jazıwshınıń aytajaq oy-pikirin, shıǵarmanıń ideyasın ashıwdıń
tiykarǵı |
bir jolı. Solay etip, shıǵarma |
qaharmanınıń |
is- |
háreketi, |
minez-qulqı, dúnyaǵa, jámiyetlik turmısqa |
kóz- |
|
qarası, olarǵa jazıwshınıń óziniń qalay qarawı menen |
birge |
||
shıǵarma |
avtorınıń neni maqullap, neni |
qaralaytuǵını, |
nege |
quwanıp, nege qıynalatuǵınlıǵın, neni jaqsı kórip, neni jek kóretuǵının bildiredi.
Jazıwshı óziniń aytajaq oyın birdeyine shıǵarma qaharmanınıń is-háreketi, minez-qulqı yamasa sózleri arqalı
11
shıǵarmadaǵı waqıyalardı aytıp beriw jolı menen bayan ete bermeydi. Geyde turmıstaǵı hádiyselerge kózqarasın óziniń jeke kewil keshirmeleri, júrek sezimi, quwanıshı yaki
qapashılıǵı, |
unatıwı |
yaki |
narazılıǵı |
túrinde bayan |
etedi. |
Bunday shıǵarmadaǵı |
bayan etilgen kewil keshirmeleri, |
oy- |
|||
pikirler hám sezimler birinshi bette súwretlenedi. |
|
||||
Ádebiy |
shıǵarmanıń |
mine usınday |
oy-pikiri, sezimleri, |
||
tikkeley birinshi betten lirikalıq usıl menen súwretlengen qaharmanları lirikalıq qaharman dep ataladı.
Kóbinese, |
lirikalıq |
qaharman lirikalıq |
shıǵarmanıń |
avtorı |
|||
bolǵan shayırdıń ózi bolıp keledi. Óytkeni, lirikalıq |
qosıq, |
||||||
ádette birinshi betten, tikkeley shayırdıń |
óziniń |
atınan ja- |
|||||
zıladı. Biraq |
birinshi |
betten |
tikkeley |
shayırdıń óz |
oy-pikirleri |
||
hám sezimleri súwretlengen |
menen |
ol |
tek shayırdıń |
tánhá |
|||
óziniń oy-pikirin, sezimlerin, kózqarasların ǵana bayan etip qoymaydı. Al, sonıń menen birge, shayır jırlaǵan tutas xalıqtıń da, jámiyetlik toparlardıń da kózqarasın, oy-pikirin, sezimlerin bildiredi.
«Posqan |
el» |
poemasında |
poema avtorı |
Jiyen |
jıraw |
liri- |
|
kalıq qaharman sıpatında qatnasadı. Shayır búlingen |
eldiń |
||||||
qayǵılı turmısın |
gúrriń etiwshi sıpatında |
aytıp |
berip |
ǵana |
|||
qoymaydı. |
Usı |
waqıyalarǵa |
baylanıslı |
óz |
júreginde |
payda |
|
bolǵan qayǵıların, kúyinishlerin bildirip otıradı:
Bulardı kórip men sorlı, Kúymeyin neǵıp otlarǵa?
...Nege qapa bolmayın, Qobızımdı ne ushın, Qayǵılı etip shalmayın?
...Sonı kórip men sorlı, Quwraǵan quw qobızdıń, Qulaqların burayman,
Kewlim dártke tolǵan |
soń, |
|
|
Qayǵılardı jırlayman. |
|
|
|
Bul, álbette, xalqınıń qayǵısına qabırǵası |
qayısqan |
shayır- |
|
dıń, poemadaǵı lirikalıq qaharmannıń |
júrek |
sezimleri, |
sonıń |
menen birge, xalıqtı oylap qayǵırǵan barlıq haq |
niyetli |
||
adamlardıń júrek sezimleri. Shayırdıń shıǵarmadaǵı bunday súwretlewi lirikalıq sheginis dep ataladı.
8 — Ádebiyat, 8-klass. |
113 |
Óziniń ataqlı «Bozataw» poemasında da |
Ájiniyaz |
shayır- |
||||||||||||
dıń ózi lirikalıq |
qaharman. Mısalı, poemanıń keynindegi: |
|
||||||||||||
|
|
Ziywarıń xoshlasar qádirińdi bilip, |
|
|
|
|
|
|
||||||
|
|
Kózini yashartıp |
baǵrını |
tilip, |
|
|
|
|
|
|
||||
|
|
Aman bolsa, hal sorasar bir kelip, |
|
|
|
|
|
|||||||
|
|
Xosh aman bol, bizden qaldıń, |
Bozataw, — |
|
|
|||||||||
degen qatarlarda |
poema avtorı |
hám |
poemanıń |
|
lirikalıq |
qa- |
||||||||
harmanı |
bolǵan |
shayırdıń |
|
óziniń |
de, |
|
ol |
muńın |
muńlap |
|||||
otırǵan xalıqtıń da tuwılǵan jer menen qayǵılı |
xoshlasıwı, |
|||||||||||||
onnan úmitleniwi menen tereń súyiwshilik |
sezimleri |
bildiril- |
||||||||||||
gen. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Solay |
etip, poeziyalıq |
shıǵarmalarda |
lirikalıq |
qaharmanlar- |
||||||||||
dıń jeke keshirmeleri sóz etilgeni menen, |
bul |
|
arqalı |
|||||||||||
kópshiliktiń, tutas xalıq yaki hámmesine ortaq |
|
bolǵan |
ke- |
|||||||||||
shirmeleri súwretlenetuǵının kóremiz. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||
|
|
|
BERDAQ ǴARǴABAY ULÍ |
|
|
|
|
|
||||||
|
|
|
(1827 |
— 1900) |
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
|
|
Berdaqtıń |
ómiri |
hám |
dóretpeleri |
|||||||
|
|
|
ádebiyat |
tariyxında |
birqansha |
tolıǵıraq |
||||||||
|
|
|
izertlengen, |
shıǵarmaları |
keńnen |
tanıs |
||||||||
|
|
|
shayır. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
Onıń |
ómirine |
tiyisli |
maǵlıwmat- |
|||||||
|
|
|
lardı, |
dáslep |
shayırdıń |
óz |
shıǵarma- |
|||||||
|
|
|
larınan kóplep ushıratıwımızǵa boladı. |
|||||||||||
|
|
|
Mısalı: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
Ata-anam maldı |
jıynap, |
|
|
|||||
|
|
|
|
|
|
Shıbın janın bárhá qıynap, |
|
|
||||||
|
|
|
|
|
|
Shaqalaqlap kúlip-oynap, |
|
|
||||||
|
|
|
|
|
|
Ashlıqtan jalshıǵan emes. |
|
|
||||||
Bunday |
maǵlıwmatlardı |
Berdaqtıń |
basqa |
shıǵarmalarınan |
||||||||||
da keltiriwge boladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
Berdaq |
shayır Ámiwdáryanıń Aral |
teńizine |
quyar |
aya- |
||||||||||
ǵında 1827-jılı tuwılǵan. Berdaq |
jas |
waqtınan |
awır |
turmıstıń |
||||||||||
barlıq qısıwmetlerin bastan |
keshiredi. |
On |
jasqa |
shıqqanda ata- |
||||||||||
anası ólip, jetim qaladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
114 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Berdaq |
mediresede |
oqıp |
sawatın |
ashqan |
hám |
óz |
waq- |
|||||||||
tında bilimli, sawatlı adamlardıń biri bolǵan. |
Ol |
óz |
dáwiri- |
|||||||||||||
niń basqa da úlken shayırları sıyaqlı bilimin |
óz |
|
betinshe |
|||||||||||||
tereńletken, |
kóp |
úyrengen hám |
qatıqulaq |
adamlardıń |
hám |
|||||||||||
talant iyeleriniń shıǵarmaların jaqsı bilgen |
hám |
|
ózlestirgen. |
|||||||||||||
Onıń |
shayırlıq |
talantınıń |
jetilisiwinde |
ataqlı |
|
qaraqalpaq |
||||||||||
shayırları |
Kúnxoja |
menen |
Ájiniyazdıń, |
sonday-aq, |
|
tuwısqan |
||||||||||
xalıqlar shayırlarınıń da úlken tásiri bar. |
|
|
|
|
|
|
||||||||||
Berdaqtıń |
ómirbayanı |
haqqındaǵı |
maǵlıwmatlar |
shın |
má- |
|||||||||||
nisinde onıń qosıqlarında |
tolıq saqlanıp |
qalǵan. |
Ol |
haqıyqıy |
||||||||||||
realist |
shayır |
sıpatında |
XIX |
ásirdegi |
qaraqalpaqlar |
turmısında |
||||||||||
bolıp |
ótken |
barlıq |
tariyxıy |
waqıyalardan |
xabardar |
bolǵan, |
||||||||||
jáne |
bul |
waqıyalarǵa |
ózi |
tolıq |
qatnasqan. |
Sol |
ushın |
da |
||||||||
onıń |
kópshilik |
shıǵarmaları |
ómiri |
menen |
baylanıslı |
bolıp |
||||||||||
keledi. Berdaqtıń dóretpesi jas bala waqtınan baslap óz awılı átirapındaǵı diyqanlar turmısınan, yaǵnıy «Ógizim» hám «Shıǵırım» qosıqlarınan baslanadı. Adamlardıń bir-birine múnasibetlerin kórip ósiw menen birlikte Ernazar alakóz (1855 — 1856) hám Qońırat kóterilisiniń (1858 — 1859) waqıyaların óz kózi menen kórip, júregi menen seziwi onıń ómirindegi úlken hádiyseler bolıp esaplanadı.
Berdaq 23 jasqa kelgende múyten |
ruwınıń |
keńtanaw |
tiy- |
|||
resinen Biybitxan dep atalǵan qızǵa úylengen. |
Ol |
hayalınan |
||||
Húrlixa, Húrliman, Ayımxan isimli úsh qız |
hám |
Ayeke, |
||||
Nazıbek isimli |
eki bala |
tuwıladı. |
Sońınan |
hayalı |
qaytıs |
|
bolıp, Baǵdagúl |
degen |
qızǵa úylengen. Onnan |
Úrimxan |
|||
degen qız tuwıladı. Berdaqtıń aqlıq-shawlıqları Moynaq, Qazaqdárya, Shımbay hám Nókis átirapına tarqalǵan.
Shayırdıń ómirbayanı hám dóretiwshilik jolı haqqındaǵı
maǵlıwmatlar onıń aqlıq-shawlıqları |
hám |
Berdaqtı |
óz |
kózi menen kórgen qariyalar tárepinen |
tolıqtırılǵan. |
Sonıń |
|
menen birlikte shayırdıń ómiri haqqında maǵlıwmatlar onıń qosıqlarında anıq saqlanıp qalǵan. Bul baǵdarda ol óziniń «Ómirim» hám «Meniń» qosıǵında óz ómirbayanın anıq súwretlep kórsetken:
Birge shıqqanda kúlgeniń, Ata-anańdı bilgeniń,
Bayan et bastan kórgeniń, Ótti dúnyadan ómirim.
115
On jasımda oqıp qádam,
Táńirge berip salam,
Jılawımda ata-anam,
Júrgen sol jaslıq kúnlerim.
On birimde buzaw baqtım,
Shayırlıqtı sonnan taptım,
On ekide suwday aqtım,
Sheshen bolıp ózim meniń.
Berdaq, álbette bul qosıǵında tek óziniń |
balalıq |
dáwirin |
||||
eslew menen ǵana sheklenbeydi. Sebebi, |
adam |
ómiriniń bar- |
||||
lıq basqıshları bir qıylı |
bolıp kete |
bermeydi. |
Adam |
balasın- |
||
da balalıq, jaslıq, orta jaslıq hám |
ǵarrılıq ómiri |
baslanadı. |
||||
Adam ómir máwritlerinen ózine zárúr |
bolǵan |
hádiyselerdi |
||||
jámleydi. Máselen, jaslıqta bilim alıw, ózine |
ustaz |
tańlaw |
||||
menen shuǵıllanadı. Sol |
tiykarda, |
shayırda |
óziniń |
jigitlik |
||
dáwirinde óz ustazlarınıń biri bolǵan Kúnxojanı |
ushıratqan- |
|||||
lıǵın bılayınsha súwretleydi: |
|
|
|
|
|
|
Belgili xalıqqa nıshanı,
Yadımda tur hárqashanı,
Qartayǵanda Kúnxojanı,
Kórgen kúnlerim, kúnlerim.
Aytıp sózlerdi tıńlatıp,
Kemis jerin hám ońlatıp,
Bir yarım ay birge jatıp,
Ház etip ótken kúnlerim.
Berdaqtıń ómirbayanlıq qosıqları tek bir-eki qosıqtan ǵana ibarat emes. Onıń «Wáspim meniń», «Dáwran», «Meniń»,
«Izler edim» qosıqları da tap usı toparǵa kiredi. Sebebi, bul qosıqlardıń hámmesinde de ómir haqıyqatlıǵı sáwlelengen.
Berdaqtıń shıǵarmaları hám xalıqtıń awzındaǵı ańız-áńgi-
melerge qaraǵanda onıń shayırlıq talantı jas |
waqıtlarınan baslap- |
aq, biline baslaǵan. Shayır Xorezmniń |
kópshilik jerinde |
bolǵan. Shayırshılıq penen bir qatarda baqsı hám jaqsı sazende bolǵan. Bul haqqında shayır bir qosıǵında:
116
|
|
Kórdim Xorezm, Buxardı, |
|
|
|
||||
|
|
Dańqı shıqqan kóp sháhárdi, |
|
|
|
||||
— dep |
jazadı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
Berdaq óz |
zamanında |
kórkem |
sózdiń |
qúdireti |
menen |
||||
adam balasın tań qaldırǵan talantlı |
shayır |
bolsa da, |
oǵada |
||||||
awır turmısta jasaǵan. Shayırdıń ata-babası |
qanday qıyınshı- |
||||||||
lıqta turmıs keshirgen bolsa, onıń |
ózi |
de tap sonday |
ómir |
||||||
súrdi. Onıń kórgen kúni ulıwma |
miynetkesh |
xalıqtıń |
turmısı |
||||||
menen tıǵız baylanıslı edi. |
|
|
|
|
|
|
|
||
Berdaqtıń |
qızı Húrliman |
óz |
|
waqtında |
atasınıń |
|
jolın |
||
tutıp, kópke málim baqsı boldı. |
Al, |
Húrlimannıń |
balası |
||||||
Qarajan |
baqsı |
ótken ásirdiń 70-jıllarına |
shekem |
jasaǵan |
|||||
ataqlı baqsılardıń biri edi. Berdaq |
shayırdıń |
duwtarı |
da |
usı |
|||||
Qarajan baqsıǵa miyras etip qaldırılǵan.
Shayırdı 1900-jılı Petro-Aleksandrovsk qalasına (házirgi
Tórtkúldiń burınǵı atı) rus hákimligi shaqırǵan. Bunı |
qabıl |
||
etken shayır jolǵa shıqsa da, nawqaslanıp |
yarım |
joldan |
qay- |
tıwǵa májbúr bolǵan. Shaqırtıwdıń sebebi |
anıq |
emes, |
biraq |
sol dáwirde xalıqtıń awızeki dóretpeleri menen shayırdıń
shıǵarmaların |
jazıp alıwǵa |
kewil |
bólgen |
adamlardıń |
ótinish- |
|||||
leri menen Berdaq orayǵa shaqırtılǵan bolıwı da múmkin. |
|
|||||||||
Berdaq ataqlı |
shayır |
sıpatında |
kópshilikke |
tanılǵan |
bolsa |
|||||
da, |
geypara |
adamlar |
tárepinen |
úlken |
qarsılıqqa |
ushıraydı. |
||||
Olar |
shayırdıń |
baqsıshılıq |
etiwi menen birge |
qosıq |
jazıwın |
|||||
qadaǵan etiwdi |
oyladı. |
|
Óytkeni, |
xalıq |
shayırınıń |
turmıs |
||||
shınlıǵı menen xalıqtıń awır awhalın ashıqtan-ashıq |
súwret- |
|||||||||
legen shıǵarmaları, álbette, olarǵa unamadı. |
|
|
|
|
||||||
Shayır 1900-jılı dekabr |
ayında |
73 jasında |
qaytıs |
boladı. |
||||||
IZLER EDIM
Joǵımnan tappadım dárek,
Sárdarımdı izler edim,
Men sorlıǵa dáwran kerek,
Dáwranımdı izler edim.
Zaman neshik zaman boldı,
Qaraǵay basın shortan shaldı,
Dúnyadan kóp kewilim qaldı,
Qardarımdı izler edim.
117
Haqqa nalish eteyin men, Ótirik aytip neteyin men, Xalıqtı izlep keteyin men, Bir imkanım gózler edim.
Uzaqta qawmi-qardashım,
Ne sawdaǵa tústi basım,
Márt jigit bolǵay joldasım,
Qáwenderim izler edim.
Jarılqaǵan alla-taala,
Adamlardi kórme ala,
Kimler pasıq, kimler aǵla,
Anı bilip izler edim.
Birikkende eki arıs,
Aytar edik álhabbız,
Júregi misli jolbarıs,
Naǵız sherdi izler edim.
Eger tapsam ol sherlerdi,
Ózgerter edim túrlerdi, Gúlistan etip jerlerdi,
Dúnya júzin izler edim.
Aǵa-begler bolmań qapa,
Súrip besh kún zawqı-sapa,
Shekken bolsań jábiri-japa,
Saǵan dárman izler edim.
Berseler alla dadımdı,
Esitseler páryadımdı,
Shad áylesem elatımdı,
Dártke dawa izler edim.
Qam sút emgenmen anadan,
Bir ushqan kózsiz sonaman,
Soǵan dım kúyip janaman,
Jaqtılı jol izler edim.
118
Jolınan adasıp qalǵan, Móhminlerge sárdar bolǵan, Ǵárip-qáserdi qoltıqlaǵan,
Miyrimlini izler edim.
Sozsam qolımdı hawaǵa,
Dártim dus kelse dawaǵa,
Ketsem bumannan Kaabaǵa,
Tabar bolsam izler edim.
Kópti kórgen qariyanı,
Aqtarıp paniy dúnyanı,
Keship teńiz hám dáryanı,
Men joǵımdı izler edim.
Qoyandı óltirer qamıs,
Jigitti óltirer namıs,
Edige menen Alpamıs,
Tirilse, men izler edim.
Shar kitaptan tura qashtım,
Nawayıdan sawat ashtım,
Fizuliyden dúrler shashtım,
Dilwarlardı izler edim.
Maqtımqulını oqıǵanda,
Aytar edim hár zamanda,
«Kemis bar ma begler onda?» Sózin tawap qılar edim.
Men sharıq urıp Shamǵa ketsem,
Bilgenimdi bayan etsem,
Haslı ǵayrı elge jetsem,
Qanday mádet alar edim?
Berse maǵan Daǵıstandı, Túsirse de zimistandı, Jaqsı dese Hindstandı, Joǵım izlep keter edim.
119
Bendem dese biysharanı,
Tárk áyleyip bu káranı,
Men aqtarıp Buxaranı,
Luqmanımdı izler edim.
Xalqım ushın salıp kúshti,
Alıwǵa zalımnan óshti,
Aralasam Úrgenishti,
Yaranımdı izler edim.
Joldas ertip jolǵa shıqsam,
Jayhunde sal bolıp ıqsam,
Yaqshılardıń awzın baqsam,
Aytar sózim tabar edim.
Ótken Arastu, Aplatun,
Jaratıp ilimniń kántin,
Sheshiw ushın pikri bántin, Men maǵrifat izler edim.
Tórt nárse dúnya tórkini, Áwel haq, insan bil bunı, Bul dúnyanıń joqdur mini,
«Baxıt bol!» — dep izler edim.
Bedil, Áttar, Bidayattı,
Tákirarlap atırdım tańdı,
Zaman qıynap tur adamdı,
Hidayattı izler edim.
Bir sebepker jalǵız alla,
Ferdawsiydey dana bar ma?
Túsindirer «Sharqıy molla»,
Men alımlıq izler edim.
Qarataw qarsımnan kelse,
Aydarhası adam jese,
Sol jerde joǵıń bar dese,
Men taysalmay tartar edim.
120