Плотин. - Четвертая эннеада. - 2004

10 Плотин. Эннеады. Трактат IV. I

Если бы она существовала тем же способом, что и тела, и была бы иной в иных частях, то принимая во внимание, что когда одна часть претерпевает, другая же не входит в ощущение претерпевающей части, мы должны были бы заключить, что не сама душа живо­ го существа воспринимает претерпевание, например, пальца, но та особая душа, которая в пальце, отлич­ ная от других душ и существующая сама по себе. Тогда вообще было бы много душ, руководящих каж­ дым из нас; более того, не было бы и одной Души [, ру­ ководящей космосом], но бесконечное множество друг от друга отдельных. Ибо непрерывность, если она не способствует единству — тщета; в самом деле, мы не можем принять то, что говорят обманывающие себя [стоики]: что восприятие доходит до властвую­ щего начала посредством «передачи».2 Ибо то, что властвующее начало есть часть души, сказано ими безо всякого рассуждения: как могут они делить душу на отличные друг от друга части и утверждать, что одна из них главенствующая? Каким количественным или качественным отличием наделят они каждую из них, если масса едина и непрерывна? Будет ли ощу­ щать только водительствующая часть, или другие тоже? И если ощущать будет только водительствую­ щая, если только она будет соприкасаться с предме­ том ощущения, то в каком месте она будет располо­ жена, чтобы ощущать ощущаемое? Если же предмет ощущения соприкасается с иной частью души, то поскольку она по [своей] природе не приспособлена

ощущать, то не передаст водительствующей части своего претерпевания, так что не будет вообще ощу­ щения. Но если сам предмет соприкасается с води­ тельствующей частью, он будет соприкасаться или с той ее частью, которая и будет воспринимать, осталь­ ные же уже не будут, — ибо зачем? — или же будут воспринимать многие, и тогда будет бесконечное ко­ личество ощущений, причем все они будут неподоб­ ны друг другу; первая скажет: «Я испытала первой», а другая: «Я претерпела претерпевание первой»; и кроме первой, никто не будет знать, где возник пре­ терпеваемый предмет. Возможно, каждая из них бу­ дет обманываться в том, что предмет есть там же, где

иона. Если же не только водительствующая, но и всякая часть души будет ощущать, почему тогда одна будет водительствующей, а другие нет? Почему во­ обще ощущению должно восходить к главенствую­ щей части души? И как она познает как нечто еди­ ное — то, что составлено из многих ощущений глаз

иушей? С другой стороны, если бы душа была все­ цело единой, и, так сказать, всецело неделимым и при себе сущим единым — природой, всецело избежав­ шей множества и делимости, — то ничто, удержива­ емое душой, не оказалось бы одушевленным как це­ лое. Но поставив себя, так сказать, в центре каждого из живых существ, она оставила бы всю массу живого неодушевленным. Таким образом, душа должна быть сразу и единым и многим, и разделенным и недели­ мым, и мы не должны не верить в это на том основа-

12 Плотин. Эннеады. Трактат IV. 1

нии, что невозможно, будучи тождественным и еди­ ным, быть повсюду. Ибо, если мы не согласимся с этим, тогда всех объемлющая и всем управляющая природа не будет существовать, природа, удержива­ ющая всех вместе и ведущая с разумом [т. е. благо­ разумно, мудро]; она множественна, поскольку суть многие, но она едина, чтобы удерживающее [многое в единстве] было единым; умножая единство, она сообщает жизнь всем частям, а благодаря своему не­ делимому единству, она ведет [все вещи] разумно. В тех же, что неразумны, водительствующее [нача­ ло] подражает этому единому. Это есть то, о чем бо­ жественно и прикровенно повествует Платон: «Из не­ делимого и всегда существующего тождественно и того, что становится делимым в сфере тел, из обоих смешал он третий эйдос сущности».3 Таким образом, душа есть и единое, и многое; тела — только многое; Высочайшее — только единое.

ПРИМЕЧАНИЯ

1.Ссылка на Епп. IV. 7, где главы 1-8 демонстриру­ ют, что душа не есть тело; гл. 8 — что душа не есть гармо­ ния; в той же гл. 8 — что она и не аристотелевская энте­ лехия; в гл. 9-12 Плотин излагает собственную точку зрения, которая и приводится здесь.

2.См.: Фрагменты древних стоиков, II. 441, 854; Александр Афродисийский. О душе, 41, 5 Bruns.

3. См.: Платон. Тимей, 35а 1-4. (Плотин часто возвра­ щается к этому месту из Тимея в своих исследованиях о душе.)

Ecu LDCJ la CJ E E J ЕТЗЕГЭЕГЭ ЕГЭ La cJ ЕГЭЕГЭ

|"Д E7| ГД СГ| ГД СП fJ С] fJ g | [Ώ С] fJ Gl [Д ЕГ| fJ С] [ТЗ С] ГД ETj

LacJlacJ ЕТЗ LacJ ЕПЭЕГЕ] LacJ la cJ ЕГЭ LacJ La cJ

ТД Gl |"Д ΙΓ| Γ3Ε7| f3C1 fJ C7| |"Д g | [Д C7| f j g | \Ώ СГ| [Ϊ3 С] f3 ЕГ|

ΠΕΡΙ ΟΥΣΙΑΣ ΨΥΧΗΣ ΠΡΩΤΟΝ

1. Την της ψυχής ούσίαν τις ποτέ εστί ζητοΰντες σώμα ούδεν αυτ'ην δείξαντες είναι, ούδ" εν άσωμάτοις αυ αρμονίαν, το τε της εντελέχειας ούτε αλφες ούτως, ως λέγεται, ούτε δηλωτικόν ον του τί εστίν αφέντες, και μην της νοητής φύσεως είπόντες και της $είας μοίρας είναι τάχα μεν αν τι σαφές ειρηκότες είημεν περί της ου­ σίας αύτης. 'Ομως γε μιην προσωτερω χωρείν βελτιον τότε μεν ουν διηροΰμεν αισθητή και νοητή φύσει διαστεΧλόμενοι, εν τω νοητώ την ψυχην τιθέμενοι. Νυν δε κείσ$ω μεν εν τω νοητώ' κατ" αλλην δε όδόν το προσεχές της φύσεως αύτης μεταδιώκωμεν. Αεγωμεν δη τα μεν πρώτως είναι μεριστα και τη αυτών φύσει σκεδαστά' ταύτα δε είναι, ων ούδεν μέρος ταύτόν εστίν ούτε αλλω μέρει ούτε τω ολω, το τε μέρος αυτών ελαττον είναι δε? του παντός και όλου. Ταύτα δε εστί τα αίσ^ητα μεγεΒη και όγκοι, ων εκαστον Ίδιον τόπον έχει, και ούχ οΊόν τε αμα ταύτόν εν πλείοσι τόποις είναι. Ή δε εστίν αντίτεταγμένη ταύτη ουσία, ούδαμή μερισμόν δεχόμενη, άμερης τε και αμέριστος, διάστημα τε ούδεν ούδε δι" επινοίας δεχόμενη, ού τόπου δεομενη ούδ" εν τινι τών όντων γιγνομενη ούτε κατά μέρη ούτε κατά όλα, οίον πασιν ομού τοις ούσιν εποχούμενη, ούχ Ίνα εν αύτόις ίδρυση, αλλ' οτι

щ δύναται τα άλλα άνευ αύτης είναι μ/ηδε θέλε/, αεί κατά τα αυτά έχουσα ουσία, κοινον απάντων των εφεξής οίον κεντρον εν κύκλω, αφ" ου πασαι ai προς την περιφερειαν γραμμαί εξημμεναι ούδεν ήττον εώσιν αύτο εφ* εαυτού μενειν εχουσαι παρ* αύτοΰ την γενεσιν και το είναι, και μετεχουσι μεν του σημείου, και άρχη το άμερες αύταις, προηλ&όν γε μην εξαφάμεναι αύτάς εκεί. Τούτου δη του πρώτως αμέριστου οντος εν τοις νοητοίς και τοις ουσιν αρχηγού και αυ εκείνου του εν αισ$ητοΐς μεριστοΰ πάντη, προς μεν του αίσΒητοΰ καΐ εγγύς τι τούτου και εν τού­ τω άλλη εστί φύσις, μεριστη μεν ου πρώτως, ώσπερ τα σώματα, μεριστη γε μην γιγνομενη εν τοίς σώμασιν ώστε διαιρουμένων των σωμάτων μερίζεσ$αι μεν και το εν αύτοίς είδος, όλον γε μην εν εκάστω των μερισ$εντων είναι πολλά το αύτο γινόμενον, ων εκαστον πάντη άλλου άπεστη, ατε πάντη μεριστον γενόμενον οία χροιαι και ποιότητες πασαι και εκάστη μορφή, ήτις δύναται ολη εν πολλοίς άμα είναι διεστηκόσιν ούδεν μέρος έχουσα πάσχον το αύτο τω άλλο πάσχειν διο δη μεριστον πάντη και τούτο $ετεον. Προς δ" αυ εκείνη τη άμερίστω πάντη φύσει άλλη έξης ουσία άπ* εκείνης ούσα, έχουσα μεν το άμεριστον άπ εκείνης, προοδω δε τη άπ αύτης επί την ετεραν σπεύδουσα φύσιν εις μέσον άμφοίν κατέστη, του τε αμέριστου και πρώτου και του περί τά σώματα μεριστοΰ του επί τοΐς σώμασιν, ούχ οντινα τρόπον χρόα και ποιότης πάσα πολλαχοΰ μεν εστίν η αύτη εν πολλοίς σωμάτων ογκοις, οΧΚ 'εστί το εν εκάστω άφεστώς του έτερου πάντη, καθόσον και ο όγκος του όγκου άπεστη* καν το μέγεθος δε εν η, άλλα το γε εφ" εκάστω μέρει ταύτόν

16 Плотин. Эннеады. Трактат IV. 1 (2)

κοινωνίαν ούδεμ/αν εις όμοπάθε/αν έχει, οτι το ταύτον τοΰτο έτερον, το У έτερον εστί* πάθημα γαρ το ταύτον, ούκ ουσία η αύτη. Ή ν δε επί ταύτης τη φύσει φαμεν είναι τη άμερίστω προσχωρούσαν ούσίφ, ουσία τε εστί και εγγίγνεται σώμασι, περί α και μερ/ζεσθαί αύτη συμβαίνει ού πρότερον τοΰτο πασχού<τη, πριν σώμασιν εαυτην δούναι. Έν οίς οΰν γίγνεται σώμασι, καν εν τφ μεγίστφ γίγνηται και επί πάντα δ/εστηχότ/, δοΰσ* εαυτην τω ολφ ούκ αφίσταται τοΰ είναι μία. Ούχ ούτως, ως το σώμα εν τω γαρ συνέχει το σώμα εν, εκαστον δε των μερών άλλο, το δχ άλλο και άλλαχοΰ. Ούδ* ως ποιότης μία. Ή δ* ομοΰ μεριστη τε και αμέριστος φύσις, ην δη φυχην είναι φαμεν, ούχ ούτως ως το συνεχές μία, μέρος άλλο, το У άλλο έχουσααλλά μεριστη μεν, ότι εν πασι μερεσι τοΰ εν φ εστίν, αμέριστος δε, ότι όλη εν πασι και εν οτφοΰν αύτοΰ όλη. Και 6 τοΰτο κατιών το μέγεθος της φυχης και την δύναμ/ν αύτης κατιδών είσεται, ως θείον το χρήμα αύ­ της και $αυμαστον και των ύπερ τα χρήματα φύσεων. Μέγεθος ούκ έχουσα παντί μεγεθε/ σύνεστι και ώδί

μεμερ/σθα* αύτηνμτηδε μεμερ/σμενην γεγονεναν μένει γαρ μεθ* εαυτής όλη, περί δε τά σώματα εστί μεμερισμενη τών σωμάτων τω οικειφ μεριστφ ού δυνάμενων αύτην άμερίστως δέξασθα/· ώστε είναι τών σωμάτων πάθημα τον μερισμόν, ούκ αύτης.

2. "От/ δε τοιαύτην έδει την φυχης φύσιν είναι, και το παρά ταύτην ούχ οίον τε είναι φυχην ούτε άμεριστον ούσαν μόνον ούτε μόνον μεριστην, αλλ" ανάγκη άμφω τούτον

τον τρόπον είναι, εκ τώνδε δηλον. Ε/τε γαρ όντως ην, ώς τα σώματα, άλλο, το δε άλλο έχουσα μέρος, ουκ αν του ετέρου παθόντος το έτερον μέρος εις αισ&ησιν ήλθε του παθόντος, αλλ" εκείνη αν η ψυχή, οίον η περί τον δό^κτυλον, ώς έτερα και εφ4 έαυτης ούσα ησ$ετο Του παθήματος* πολλά/ γε όλως ήσαν ψυχαϊ αϊ διοικοΰσαι εκαστον ημών και δη και το παν τόδε ου μία, αλλά άπειροι χωρίς αλλήλων. Το γαρ της συνεχείας, ει μη εις εν συντελοΐ, μάταιον ου γαρ δη όπερ άπατώντες εαυτούς λέγουσιν, ώς διαδόσει έπί το ηγεμ/>νοΰν Ίασιν αϊ αισθήσεις, παραίεκ- τέον. Πρώτον μεν γαρ ηγεμονουν ψυχής μέρος λέγειν άνεξετάστως λέγεται' πώς γαρ και μεριοΰσι καί το μεν άλλο, το δ" άλλο ψησουσι, το δε ηγεμονουν; ΤΙηλίκφ ποσφ διαιροΰντες έκάτερον η τίνι διαφορφ ποιότητος, ενός καί συνεχούς όγκου οντος; Καί πότερα μόνον το ηγεμονουν η καί τα άλλα μέρη αίσΒησεται; Καί ει μεν μόνον, ει μεν αύτώ προσπέσοι τφ ηγεμωνοΰντι, έν τίνι τόπφ ϊδρυμΑνον το αϊσ&ημα αίσΒησεται; Εί δε αλλω μέρει της ψυχής, αίσΒ'άνεσ^αι ου πεφυκός τόδε το μέρος ου διαδώσει τφ ηγεμονοΰντι το αύτοΰ πό&ημα, ούδΧ όλως αισ&ησις εσται. Κα/ αυτω δε τφ ηγεμονοΰντι εί προσπέσοι, η μέρει αύτοΰ προσπεσειται καί αίσ^ομένου τοΰδε τα λοιπά ούκέτν μάταιον γάρ· η πολλαί αισθήσεις καί άπειροι έσονται και ούχ ομο/α/ πάσαν αλλ' η μέν, от/ πρώτως επα$ον εγώ, η δ" οτι το άλλης πό&ημα ησΒ'όμ/ην που τε έγένετο το πάθημα, αγνοήσει έκαστη πάρεξ της πρώτης. Ή και εκαστον μέρος ψυχής άπατησεται δοζάζον, οπού εστίν, έκεΐ γεγονέναι. Εί δε μη μιόνον το ηγεμονουν, αλλά και ότιουν μέρος αίσ^ησεται, διά τί το μεν ηγεμονουν εσται,

18 Плотин. Эннеады. Трактат IV. 1 (2)

το δε ου; Ή τι δείεπ* εκείνο την αΐσδησιν άνιεναι; Πώς δε και τα εκ πολλών αισθήσεων, οίον ώτων και ομμά­ των, εν τι γνώσεται; Ει δχ αΰ πάντη εν η φυχη είη, οίον άμΑριστον πάντη και εφ" εαυτού εν, και πάντη πλήθους και μερισμού εκφεύγοι φύσιν, ουδέν όλον, ο τι αν ψυχή καταλάβοι, εφυχωμενον ϊσταν αλλ οίον περί κεντρον στησασα εαυτην εκάστου άφυχον αν ειασε πάντα τον του ζώου ογκον. Αεί αρα ούτως εν τε και πολλά και μεμερισμενον και άμεριστον φυχην είναι, και щ άπιστειν, ως αδύνατον το αυτό και εν πολλονχου είναι. Ει γαρ τούτο μ/η παραδεχοίμε^α, η τά πάντα συνεχουσα και διοικούσα φύσις ουκ εσται, ήτις ομού τε πάντα περιλαβοΰσα έχει και μετά φρονησεως άγει, πλη&ος μεν ούσα, επείπερ πολλά τά οντά, μία δε, и/ η εν το συνεχον, τω μεν πολλφ αύτης ενι ζωην χορηγούσα τοις μερεσι πάσι, τω δε άμερίστφ ενι φρονίμως άγουσα. Έν οίς δε μη φρόνησις, το εν το ηγούμενον μιμείται τούτο. Ύοΰτ* άρα εστί το $είως ηνιγμενον της αμέριστου και άεΐ κατά τά αυτά εχούσης και της περί τά σώματα γιγνομενης μεριστης τρίτον εξ άμφοίν συνεκεράσατο ουσίας είδος. "Εστίν οΰν φυχη εν και πολλά ούτως' τά δε εν τοις σώμασιν είδη πολλά και εν τά δε σώματα πολλά μόνον το δ* ύπερτατον εν μόνον.

Е П З Е ГЭ ЕТЗ la cJ ЕпЗЕГЕиЕпЗ ЕПЗ E e l Ε Έ Ι Ε Γ Ξ ("Д ЕГ| ГД g] где] rag] ГДGl pjgl ГД g| ГД g| ГДg] ГД gl ELSl

ЕГЭЕПЗ lacJ ЕГЗ La cJ la cJ la cJ ΞΓΞ ΕΓΞ LacJ E T 3

ELS гд g| гд g| гд g| гд g| гд g| гд g] гд ^i гд ^"i гд g| гд g]

IV. 2 [1]. ΠΕΡΙ ΟΥΣΙΑΣ ΨΥΧΗΣ ΔΕΥΤΕΡΟΝ

Ο СУЩНОСТИ ДУШИ. ТРАКТАТ ВТОРОЙ (4)

В умопостигаемом космосе — истинная сущность; Ум — лучшее из того, что принадлежит ей; но и души — Там, ибо Оттуда и здесь. В том мире души без тел, в этом — души, возникшие в телах и разделенные тела­ ми. Там Ум всецел, неразличен и неделим; Там все души вместе в вечном космосе, а не в пространственном рас­ сеянии. Конечно, Ум вечно неделим и неотделим [от себя], и души неделимы и не отделены [друг от друга] в мире, который вечен, а не разделен пространствен­ но. Ум вечно неделим и неотделим [от себя], душа же неделима и неотделима [от Ума] — Там, однако, делить­ ся — в ее природе. Ее деление — это отступление от Ума и возникновение в теле. Поэтому справедливо ска­ зано: «делимая в сфере тел», ибо таким именно обра­ зом она отступается и разделяется. Но почему она так­ же и неделима? Потому что как целое она не отступила, и есть что-то ее, что не рассеялось, что по природе своей