Бадмин Алексей. Алтн Шорад Даргддго. 1990

—Не, болҗ! Өмнк сөңгән эдлснтн деер болх,— гиҗ Саңһҗ чиркән теднлә харһулв.

—Хәрнь тер. Альман тускар келәд оркхла, энтн шуукрна, үг соңсхар седхш. Ода бийнь терүгән мартад уга бәәдлтә!—Цаһан эн хойрт герчлв.

—Яахв, күүнә зүркнд күчәр орҗ болшго. Зүркнәннь нег өнцгт зальнь унтрлгочн бәәх биз? Кен медхв? Иләрнь келхд, Альма му күн биш. Тана хөвтн тиим болҗахгов. Та хойриг ни, керүл-цүүгән уга бәәхин төлә бәрчкий, ниилсн болхла, нег-негнәннь үгинь соңсҗах кергтә!—болад, Николай Иванович әркән уучкв.

Эндр согтад, унтлан әрк уух дурнь энүнд күрв. Дәкәд неҗәд дүүргәд уучкад, давста хаярар карҗңнулад җаҗлв. Эндр чееҗинь хавчҗ йовсн му ухан талрад одсн болв.

Шестаков нәр-наадн, хүрм, эс гиҗ сән өдр болхла, әрк уухас биш, зәрм әмтнлә әдл селгән уга, болх болшго һазрт, согттлан әрк уудго билә. Болв нег уухларн, бүкл хойр шил әрк уувчн согтдмн биш. Зуг эндр һурвхн чирк уучкад, махмуднь сулдад, келнь ээдрәд ирв.

—Николай Иванович, таниг клубас һарсна хөөн Бораевиг нег дууһар ахлачд суңһв,— гиҗ Чопоров үгин хоорнд нег дууһар гисн үгинь лавлҗ келв.

—Чини келлһн угаһар меднәв!—болҗ цаадкнь хозрв.

—Танаһар болхла, тиим ик көдлмшт чидҗ чадхий тер?— гиҗ Чопоров маһдлв.

—Цагнь ирхлә, медгдх, ода деерән үвлд күрх малын хотын өрәлнь чигн белдгдәд уга. Дәкәд тәрә хуралһна көдлмш ирх. Николай Ивановичлә әдл өдр сө уга, цугинь дигләд йовҗ чадх угаһинь хәләй?— болҗ Саңһҗ эндәснь келв.

—Саңһҗ, итклтә үүрм, чи чик келҗәнәч! Мини әмн-цогцан әрвллго, нөр хол уга көдләд йовсиг әмтн мартчкҗ!— гиһәд, Шестаков нудрмарн стол цокад, чирәнь миньчиҗ улаһад, араһан зуув.

—Икәр тәвхлә, Бораев нег җиләс үлү ахлачар көдлҗ чадшго. Тер цагтнь Николай Иванович, буйн болх, хәрү ирҗ көдлтн гиҗ, сурхинь үзхвидн,— гиҗ Чопоров келв.

Цаһан дәкн нег шил әрк авч ирәд, стол деер тәвчкәд, тагчгар һарч одв.

—Һурвн-дөрвн җилд мини кеһәд йовсн нилчиг мартад, элҗ одсн шивртә өөмсн мет һазаран һарһад шивчкнә гисн догшн йовдл! Һанцхарн үлднә гисн хатул юмн!—Шестаков шүдән хәврв.

341

—Һанцхарн яһад болҗахмт! Таниг бидн хайш угалмн! Маднд ода бийнь чидл бәәнә! Бораев намаг сулдхтн гиҗ эрлһ өгсинь, колхозникүд таниг хәрү иртхә гиҗ сурсинь та үзхт! Тер тустнь, бидн чидлән әрвлшговидн!— болҗ Чопоров өргмҗтәһәр келв.

—Цаг догшн зарһч! Яһҗ медхв?!—Шестаков чирктә әркән хойр үүрләрн харһулад уучкв.

* * *

Үүдн җиигсн әәһәс Альма серәд, нүдән секв. Герт өдрин герл орад, өр цәәҗ одҗ, өндәһәд ардк орнурн хәләхлә, экнь уга бәәҗ. «Эндр йовх бишв,— гисн тоолвр энүнд орв.— Тавн җил гисн ахр болзг биш. Тавн җилин туршарт экәсн, үр-иньгүдәсн ууҗм йовх бишв. Нәәмн җил давсна хөөн шинәс эклҗ сурһуль сурна гидг күчр йовдл. Шүүврән өгч чадлго, хәрү ирәдчн бәәхв. Уга, шүүврән яһад болвчн өгх зөвтәв! Тегәдчн шүүврәс арвн хонг өмн йовҗанав»— гиҗ Альма бийән әәтрүлв. «Хөрн зурһа күрчкәд, институтд орх ухан кезә нанд түрүн болҗ орсн болхв? Иләрнь тоолхд, энҗл күртл иим ухан нанд кезә билә?»—гиһәд, Альма дотран санн, суг инәчкәд, өрч күртл хучата бәәсн цаһан кенчрәр бийән толһа күртл бүркчкәд, нүдән аньв.

Тер декабрь сарин киитн сө Альма колхозин конторас гүүһәд, арднь залһлдулад бәрсн түлә орулдг хашад орҗ ирәд, хаһрад уульв.

Хург эклснәс авн ахлач Адучиг хар гөрәр хуурхар бәәхинь Альма лавта медв. Хург цааранднь болх дутман Саңһҗ ахлачта хамдан кеҗәхинь эн бодв. Цааранднь тесҗ чадад, Альма гүүҗ хәрәд, залуһиннь хайчксн хуучн дегтр хәәһәд олҗ авад, хәрү ирәд, эмкәһән зууһад суув.

Эднә хар гөриг әмтнд лавта иткүлчкәд, Альма конторас гүүҗ һарв. «Эврә залуһан бәрүлҗ өгнә гидг ямаран җаңһрта юмн. Кедү дурго болвчн, һарһсн геминь әмтнд илдкнә гисн хату төр! Дурго болхла, салад һарх кергтә! Кү яһҗ цааҗла харһулдв! Эн кесн йовдласн көлтә цааҗла харһхнь лавта! Кемрҗән худлынь эс илдксн болхла, йилһм уга Адуч үүллә харһн гиҗәнә. Адучиг яһад харсҗахмб? Әмтн ю келхмб? Авсн залуһан бәрүләд, Адучиг харсв гицхәх!

Әмтнә келсн хов чамд кергтәй, аль эврәнчн ичр чамд үнтәй? Бичкн цагасн авн, пионерин, комсомолын ниицәнд юн гиҗ чамаг сурһла? Уга, би чик йовдл һарһв. Зуг Саңһҗин кеһәд бәәсн хаҗһриг би эртәр медх бәәсн зөвтәв. Энүнә хөөн Саңһҗла хамдан бәәҗ болшго. Салх кергтә.

342

Баав юн гих? Урдкларн әдл намаг гемшәх. Болх! Ода экүрн одҗ цугинь цәәлһх кергтә. Яһвчн гертәсн көөҗ һарһхн уга. Хәрү Саңһҗинүр одшгов!»—гиҗ Альма нег мөслв.

Тер хоорнд хургин улс хәрцхәв. Альма хашаһасн арһулхн һарад, экән темцв.

Үүд цокм бийәр, цань күләҗәсн мет герин үүдн җиигәд, күн һарч ирснь соңсгдв.

—Кемб?

—Бив.

—Үүдән хааһад, деерәснь төдглчк,— болад, экнь цааран орҗ одв. Альма дассн авъясарн үүд төдглв. Альман дү Сарң ниднәһә модн полта, хойр хората шин гер бәрҗ авла. Эн у, сарул гертән эктәһән хоюрн бәәнә. Үвлднь көвүнь МТС-үр тракторин яслһнд йовхла, эн көндә гертән экнь һанцхарн үлднә.

—Хувцан тәәл. Зөвәр даарсн бәәдлтәч. Би дарунь цә халулчкнав,— гиҗ экнь күүкндән өр өвдсн бәәдлтәһәр келв.

—Баав, нанд цә керго.— Альма хувцан тәәләд, деегшән һарв.

—Үлдсн цә бәәнә. Удл уга халҗ одх. Кедү час болҗ, эндәс мини нүднд үзгдхш?— болҗ экнь үүдн хоорндас сурв.

—Хойр час эклчкҗ,— Альма һартк часан хәләчкәд хәрү өгв.

—Хәрнь тиим цаг болҗ йовхмн. Би асхнас нааран нүдән харһулад угав. Чамаг яһҗ эс ирнә гиҗ санҗалав. Эс ирхләчн, маңһдур эврән одхар седҗәләв,— гиҗ экнь нег мөслсн дууһар келв.— Зовлң эдлснчн болх! Маңһдур сән өдрлә Сарң МТС-әсн ирхләнь, илгәһәд, хувцан авхулчк. Хувцнас оңдан юм теднәс неклдхшив. Дүүчн хөр күрәд, залу болад ирв. Тедн угаһар бәәҗ чадхвидн. — Эмгн цәәһән авч ирәд, күүкндән ааһд кеҗ өгв. «Намаг цүүгәд һарсиг эн яһад медсн болхв. Урднь ууляд ирвчн. үүднәсн көөһәд хәрү тәвдг күн, юунд нег мөсләд авчксн болхв?»—гиҗ Альма алң болҗ, экүрн хәләв.

—Кен теднлә әдл мал аһурсншң йовдл һарһсн юм үзлә? Ичкевт.— Эмгн үүдн тал нульмчкад.— Эн зәңгиг би ниднәһә соңслав. Тер бийнь иткдго биләв. Эндр бүрүлин гегән тасрҗ йовсн цагт Цаһан эн мана өөр герәс һарч йовҗ. Дуудҗ авад, белн болчксн цәәһәсн кеҗ өгәд, негинь медҗ авхар сурув. Нуух гиҗ дотран санҗалав. Илднь келхд, худл зәңг болхнь сән бәәҗ гиҗ санлав. «Танас юуһинь нуухв. Кезәдчн илдкдлго бәәшго. Саңһҗ бидн хойр залу гергнлә әдл бәәнәвидн»— гиһәд ирхләнь,

343

ким давхцад: «Альма яахмби?»— болад хәәкрсән меднәв. «Яах билә, Альма наснь бичкн, басл бийләрнь дүңцх нег күн олдх терүнд. Дәкәд бийтн хойр сар болсн... күндв».— гиҗ келв.

—Би түүг гертәсн көөһәд һарһчксм тер.— Экнь күүкнәннь толһа теврәд уульв.— Яһсн хөв уга бәәсмч.

—Баава, бичә санаһан зовтн. Тана келснә тускар би соңссн угав. Тер бийнь. Оңдан ичкевттә болн һундлта йовдл һарһсн төләднь цүүглдәд, күрч ирсм эн. Хөөннь теднә герин үүд ишкҗ оршгов! Хәрнь тер. Дәкәд намаг эвләд бәәвзгот, урдкларн әдл!— Альма экиннь буурл толһаһинь илн бәәҗ, керчсн мет иигҗ келв.

—Тернь үнн. Хөөннь чамаһан хәрү йов гиҗ зовашгов. Күүнә уха нег медсн хөөн неклдәд керг уга.

Эмгн күүкнәннь өрчәс толһаһан тач авад, ханцнаннь үзүрәр нүднәсн һарсн нульмсан арчв.

Альма экиннь герт үлдв. Хаврин тәрәнә көдлмш чиләсн цаг билә. Альма орн деер кевтчкәд, газет умшҗала. Сарң столын өөр дегтртә сууна. Дүүһән шидрәһә хуучн учебникүдән умшсинь эгчнь, үзәд бәәсн бийнь, сурад уга билә.

—Сарң, эн «Комсомолкд» техникумст орулҗ авх зармуд бәәнә. Нег техникум шүүҗ авад эрлһ тәвх билч,— гиҗ эгчнь селвгән өгв.

—Нанд юңгад келнәч? Арһта болхла, бийдән нег сурһулин: заведень олҗ ав,— болҗ дүнь керчв.

—Би яһвчн арвдгч чиләләв. Чи болхла, нәәмхн класс... Цааранднь сурхмн бишвч?

—Чи эврәннь арһ хә. Мини тускар бичә зовлң эдл. Бидн бригадарн, үвлдән селәнә эдл-ахун механизацин болн электрификацин техникумд орхар шиидчкләвидн,— гиҗ кезәнә шиидчксәр Сарң келв.

—Бригадарн?

—Севостьянов Сергей, Белоконь Андрей, Ахмет, Костя, би болн мана бригадир Виктор техникумин заочн әңгднь одҗ шүүврән өгхәр бәәнәвидн. Мана МТС-әс кесг көвүд сурчацхана,— болҗ Сарң цәәлһв.

—Сән. Сурһуль сурснас ачта юмн уга,

—Үнәр келҗәнәв, Альма, чи нег институтд орҗ үз.

—Әрлһич цааран, медәтә нанд юн сурһуль бәәх билә,— гиҗ. Альма хүвәсн цөкрсәр инәмсглв.

—Яһад көгшн болх биләч. Институтд һучн тав күртл авдмн.

344

Чи болхла, хөрхн тавталмч,— гиҗ дүнь келв.

—Намртан хөрн зурһаталм. Дәкәд хоюрн сурһуль сурхла, баавиг кен хәләхмб, яһҗ асрхмб?

—Би җилдән негхн сард йовад ирхәс биш, арвн негн сард гертән бәәхүв. Түүнә тускар бичә санаһан зов. Нег эмгиг яһад болвчн асрҗ чадхув. Дәкәд, чамд дөң болхув,— гиҗ Сарң залушрхв.

—Күүкд күүнә үснь ут болвчн ухань ахр гидг чик. Җир күрсн мини уханд уга. Залу күүнә селвг гидг — эн. Чи, күүкн, сурһульд йов. Кедү җил сурхмб?— болад, дарук хорад тагчг суусн эмгн төрт орлцв.

—Тавн җил.

—Хәәрхн. Теңгрин өвчн уга бәәхлә, экчнь ода нег тавн җилд хәрүһәсн һарад одхн угав. Арһта болхла, күүкндм сурһуль сурһҗ үз гисн эцкинчн герәс күцәҗ эс чадсндан ода күртл бийән гемшәһәд, өрчләрн гүвдлдәд йовлав. Тиигхд арһ уга, сурһуль сурх биш, гесән әрә теҗәҗәсн цаг билә. Ода ээм бүтн, гесн цадхлң... Сарңчн орта үг келҗәнә. Сурһульд йовҗ үз,— гиҗ экнь күүкндән зөв өгв.

Сурһуль сурсн хөөн селәнә эдл-ахун институтд орхар Альма шиидв. Тер шиидвринь маңһдуртнь Адучла күүндсн күүндвр батлв.

Эн хавр эклснәс нааран Адуч Альма хойр өдр болһн гишң харһдг билә.

Эднд харһх болһндан эс күүндсн төр гиҗ уга.

—Цааранднь сурһуль сурх санан чамд угай?—гиҗ, Адуч нег дәкҗ Альмаһас сурла.

—Ю келҗәхмчи? Аль би чамд харш болҗану?—гиҗ Альма һундсн бәәдлтә сурв.

—Юн үгв энчн? Хәәмнь, сәәхн иньгм, нанд чамас даву өөрхн, чамас даву эңкр күн эн һазр деер угаһинь эврән меднәч. Тиигҗ келдг учрм, мини дурн, мини байр, мини хөв-кишг — цуг һанцхн чамд, чини нернлә, чини цогцла, чини зүркнлә холвата,— гиҗ Адуч Альман ээмәс авч бийүрн өөрдкҗ халхаснь үмсв.

—Сурһульд одхла, мана бооцан яахмби?— гиҗ Альма улм өөрдв.

—Иньг минь, негдвәр болхла, сурһуль заочн сурҗ болхмн. Зуг эврән ухал, тоол.— гиҗ Адуч келлә.

Тер асхн Альма Адучла харһн өцклдүр гертән күүндсн байран хувалцхар седв.

—Адуч, би нег селвг сурхар седләв.

345

—Ямаран селвгв?

—Сурһуль сурхд җаңһртай?

—Амр юмн гиҗ угалм, тер дотр сурһуль сурхд.

—Уга, би оңданар сурхар седләв. Селәнә эдл-ахун институтд сурхд күндий?

—Альк институтд сурвчн күнд болх гиҗ меднәв. Нанд түрүн авгтан йир күнд болҗ медгдлә. Юңгад гихлә бүкл нәәмн җилдән сурлго бәәчкәд, шинәс учебникүд авхд йир күчр. Болв ухан-седклән өгхлә, күүнә эс күцәх юмн гиҗ уга. Ода сүл җилнь үлдв. Энҗл госэкзамен өгәд, дипломан харсхв,— гиҗ Адуч цәәлһв.

—Би бас сурһулян хаяд, чамла әдл нәәмн җил болув. Зуг мана герткс энҗл шүүвртән белдәд, институтд орҗ үз гицхәнә. Яахнь медгдхш.— Альма башрдсн бәәдлтәһәр эмкәһән зуув.

—Терчнь йир чик шиидвр. Өдгә цагт арвн класс чиләчкәд, нег специальность уга бәәҗ болшго.

—Селәнә эдл-ахун институтд орх санатав.

—Йир сән. Альк факультетд?

—Зоотехническ, эс гиҗ ветеринарн. Би малд дуртав.

—Терчн чигн му биш. Би чамд одахн эс келлү? Нам түрүн хойр җилән очн сурадчн чиләҗ чадҗанач. Би ардасчн одад бәәхүв, экичн бас хәләхүв, санаһан бичә зов,— гиҗ Адуч келв.

Болв Альман шүүврт белдлһнд кедү эс медгдсн юмн харһвчн Адучин өгсн амн үгиг эн олзлҗ чадсн уга. Юңгад гихлә тер дарунь олна хургт Адуч колхозин ахлачд суңһгдв. Альмад дөң болх биш, өдр-сөөһин кемҗә мартад, гертән ордг цол болсн уга. Малын хот белдлһн чиләд уга бәәтл, тәрә хуралһн эклв. Эн сүл асхн Адуч Альма хойр әмтин түрүн болҗ хамдан өр цәәлһв. Күргн болҗах Адуч Альман экд бас түрүн болҗ чирә харһҗ таньлдв.

—Нә, сәәхн иньгм, мана урдк намр күләх болсн бооцан хүврҗәнә. Чамаг шүүврән өгәд ирлһнлә, хүрмән кехмн,— гиҗ Адуч келв.

—Тәрә хуралһн яахмби?—гиҗ бер сурв.

—Тәрәнчн хурагдх, мана хүрмчн болх, негнь негндән харш болшго,— гиҗ Адуч батлв...

Өр шарлһнла Адуч бригад орҗ ирәд, өрүн хотан уучкад, Альмаг Олуйскд күргхәр бооцла.

Альмаг хувцан өмслһнлә, шуугаһарн гер дүүргәд Сергей, Андрей,

346

Ахмед, Костя эдн орҗ ирцхәв. Ардаснь Таня Матрена Семеновна хойр цецгүд бәрсн ирцхәв.

—Бидн энүг һарһхар ирәд йовнавидн. Энтн шинкн босҗах кевтәм?— болад, тедн инәлдцхәв.

Түрүн авгтан шууглдад нирглдвчн, һарад йовлһн деер невчк гейүртә болв. Тиим холд күүкән йовулҗах экнь теврәд уульв. Матрена Семеновна эмгиг хөрв. Тер хоорнд машин ирчкв гиҗ зәңглцхәв.

«Победа» хаалһин хойр талаһур шавшсн нигт тәрән заагар орад ирв. Селән зөвәр ууҗмд үлдв.

—Альма, эн тәрәнә бийнь чамла толһаһан гекәд мендлҗәхинь үзҗәнч?—гиҗ ард суусн Адуч шоферин өөр суусн Альмад өкәҗ келв.

—Би бас бууһад, мендләд һарнав эднлә,— болад, Альма тер келсинь күләҗәсн кевтә, шофериг машиһән зогсахиг эрв. Адуч Альма хойр бууһад, нигт тәрән заагт орв.

Альма бичкн күүкдин толһа таалҗах мет серҗңнсн салькнд нәәхлсн тәрәнә бүчриг зүн һарин альхн деер хүмәд, барун һарарн иләд йовна.

Арднь дахҗ йовсн Адуч өөрдҗ ирәд келв:

—Альма, һанцхарн һазр деер бәәхд һашута юмн. Болв һуч һарсн насндан һанцар йовад дасчксн бийнь, эн сүл өдрмүдт чамасн нег цөөкн част салад оркхнь өнчн хурһн мет болнав. Ода букл сард һанцхарн яһҗ бәәхүв?— гиҗ келв.

—Нег сард бәәҗ чадшго күн, тавн җилд йовулчкад яахмчи? Чи эврән күчәр гишң эс йовулҗанчи?—гиҗ Альма һундлтаһар сурв.

—Терчнь үнн. Зуг ахрхн болзгин уудьврас көлтә зун җилә җирһлән эвдҗ болхий? «Зовлң уга җирһл уга» гидг үлгүр бәәдмн,— гиҗ Адуч келв.

—Яһсн ут җирһлв терчнь,— гиҗ Альма инәв.

—Иньг минь, бичә наад бәр. Би бурхн-шаҗнд иткдгоһинь чи меднәч. Болв тәвсн хөв гисиг иткнәв. Күн болһн җирһлин сәәнәс урд мууһинь үзх зөвтә. Тернь үнн болхла, чи бидн хойр җирһлин хаалһдан харһх му хамгинь үзчксн, ода зу күртлән җирһх зөвтәвидн. Тер санан күцхин төлә чи намаг нег үмсх зөвтәч,— гиҗ Адуч Альмаг теврв.

—Нег биш, арв, зу, миңһ, то уга ол дәкҗ үмснәв,— гиһәд, Альма Адучиг теврв.

** *

Өмнк терзсәр орсн нарнас герт күн бәәҗ болшгоһар цунцглв. Ик

347

көвүн күүкн хойрнь эктәһән көдлмшт өрүн эрт одсн, бичкн күүкнь— детсадт, Николай Иванович һанцхарн герән хәрүлҗәнә.

Күүнә уха медснәс нааран бүкл сард гертән ор һанцхарн бәәсән Николай Иванович медхш. Көдлмш кеһәд дасчксн күүнд хара бәәхлә, өдртнь биш, сөөднь нөр күрдго бәәҗ.

Орн деерәс көнҗл авад, нарн тусҗасн хойр терз хаачкад, Шестаков невчк кевтхәр седв. Болв толһаһаснь тоолвр хөөһхш.

...Тер хургас һарсн өдртән Чопоров Саңһҗ хойрла сөөнь өрәл күртл әркдәд, Шестаков гертән яһҗ ирсән медхш. Маңһдур өрүнднь маңһаран тәәлхәр көвүһәрн нег шил әрк авхулад, бүклднь уучксн цагт Бораев орҗ ирв.

—Не, Николай Иванович, та дамшлтта күнт, нанд дөң болтн? — гиҗ тер сурв.

—Чи кесгәс нааран мини ормд суухар, мини дор нүк малтач. Ода мини ормд орчкад, нанар наад бәрхәр ирвч?—гиһәд, өмнәснь Шестаков шүрүлкв.

—Би тана ормд орхар седсн угав. Колхозникүд суңһхла, яахув? Та эврәннь эндүһән меддг болхт,— Адуч иигҗ келлһнлә, Николай Ивановичин хойр нүднь һал асад, һалзурсн бәәдлтәһәр ормасн босад, үүд секчкәд хәәкрв:

—Мини һарһсн эндүг хургт келснчн баһдад, дәкәд гертм келхәр ирвчи? Һар гертәсм!

—Би һарнав. Болв мини төлә эс болвчн, колхозин төлә хәрү ирх зөвтәт.— гичкәд. Адуч ардан үүдән хааһад һарч одв.

Хойр хонад, Молчанов ирв, терүг бас Адучла әдл көөһәд һарһчкла. Терүнә хөөн өцклдүр күртл колхозас негчн күн ирәд уга билә.

Зуг өцклдүр асхн Молчанов Адуч хойр дәкәд ирцхәв. Урдкла әдл цүүгәтә эс болвчн, эн харһлһнд зөвәр киитәвцрәр Шестаков теднлә күүндв.

—Не, Николай Иванович, ямаран бәәнәт?—гиҗ, Адуч тәвҗ өгсн стул деер суучкад сурв.

—Көөгдсн күн ямаран бәәдгинь меддговт? Герән хәрүләд суунав,— гиҗ цаадкнь хәрүцв.

—Чи. Николай Иванович, бичкн күүкд бишч! Бидн чамла залу күн гиһәд, залушгар күүндсн деерән, коммунистнр коммунистлә күүндхәр ирүвидн!—болҗ Молчанов келв.

348

—Тана дурн, йосн тана һарт!

—Эн еңгән хай. Партийн хургт чигн, парвляна хургт чигн юңгад эс ирвч?— Молчанов дәкн шүрүлкв.

—Партийн хург болхд бийм эвго билә, парвляна хургас би ю хәәх биләв. Ахлачасн көөгдсн хөөн парвлянд би юн кергтәв?

—Таниг парвляна членд үлдәхләрн, олна төр хаһллһнд орлцтха гиҗ үлдәләвидн,— гиҗ эндәснь Адуч күүндврт орлцв.

—Намаг кен парвляна членд үлдәсмб?— гиһәд, Шестаковин һал асад һалзурҗасн нүднь җөөлдәд, «намаг парвляна членд үлдәдгәрн, ода бийнь нанд ицҗәдг чигн эднчн!»— гиҗ дотран санв.

—Кен үлдәх билә? Олна хург! Одахн болсн парвляна хургт әвртә гидг нег төр хаһлувидн. Тәрәнә көдлмш эклчксн төләд, өвсән бүклднь хурадг чидл күрлго бәәх бәәдлтә. Тегәд олна хургин зөв угаһар, Глотовск совхозд хойр зун гектар һазр өгвидн. Һарсн өвснә өрәлинь эврәннь чидләрн манд дорнь овалҗ өгхмн, өрәлинь бийснь авхмн. Юн гиҗ саннат? Өвс һазрт үрәҗәхәр өрәлинь белдүлҗ авад, өрәлинь өгч эс болхий?— гиҗ Адуч селвг сурв.

—Яһҗ медхв? Нанас деерәр тадн, һардачнр медхговт,— болад, Шестаков би бәәсн болхла, яһад болвчн өвсән цуһараһинь хурах биләв гиҗ дотран тавлв.

—Николай Иванович, манд чамла үг тәвлцәд суудг цол уга. Ода ямаран цагинь эврән меднәч. Бидн, коммунистнр болн парвляна чледүд күүндәд, чамаг хойрдгч тракторн отрядт бригадир орулхар шиидвидн. Федоровиг сольлго бәәҗ болшго. Эндр тер бригадын трактормуд, комбайнс, җаткс цуһар гишң зогсҗана. Бригадирнь әрк уухар селә орҗ одҗ. Дәкәд зөвәр ик һазрт, Карпенск хаалһас Олуй һол күртл эртәр хадад унһачксн тәрән, эн сүл хурт норад, доран урһад үрҗәнә. Тиигхлә, чамла әдл күн тер бригадыг көлд орулхас биш, нань күүнд чидл күршго. Хәрнь тер! Маңһдур өрүндән көдлмшт һарх зөвтәч!—болҗ Молчанов закв.

—Кемрҗән эс һархла, яахмт?—гиҗ Шестаков наадлсн бәәдлтәһәр

сурв.

—Яахинь эврән медх зөвтәч. Иим цагла гертән хара сууҗ болхий? Тер дотр коммунист күн? Манд цол уга, эврән ухал, тоол,— Молчанов босад, стол деерк картузан шүүрв.

—Арһулдҗатн! Нанас зөв сурлго, яһҗ көдлмшт батлдг улсвт? Кемрҗән би оңдан көдлмшт һархар седхлә, яахмт? Тиим юмн бәәдв?—

349

болад, Шестаков адһн келчкәд, бас ормасн босв.

—Терүнәс даву кергтә орм ода деерән уга гиҗ партийн организац шиидв. Тиигхлә, чи бидн хойр күцәх зөвтәвидн. Терүнәс даву бачм, чиклҗ авх көдлмш угаһинь эврән медә бәәнәч, зуг невчк аальлх дурнчн эс күрчәнү? Әрлһич, эн еңгән, Николай Иванович!— Молчанов Шестаковин ээм деернь һаран тәвб.

—Таниг, Николай Иванович, маңһдур бригадурн ирх гиҗ ицҗәнәв. Тәрәһән хураһад авчкад, өөлсн-һундсан күүндхвидн,— гиһәд, Адуч һаран өгв, тернь зөвәр түдҗәһәд, өгсн һаринь атхв, хоюрн мендләд, һарч одцхав.

Николай Иванович сөөнь дуусн нүдән харһуллго түүрчәд хонсн бийнь, көдлмшт одх шиидвр авсн уга. Басл саак һундл өрчднь буслад бәәнә.

«...Кемрҗән би мууһар көдлҗәсн болхла, бийстн яһад эс чикләд оркнат? Өвсән күццднь хадҗ чадлго әмтнд өгчксн. Тәрәһән хадад унһачкад көгҗрүләд үрәсн. Дәкәд тана мууг би цеврлхмб? Уга! Би таднд меклгдшгов! Нанур хәрү эргҗ ирхитн күләһә биләв!— гиҗ Адуч Федор хойриг тавлв. Ода бийнь Шестаков ямаранчн шиидвр авад уга.— һанцхарн харңһу герт өдр сө уга кевтҗ болшго»— гиҗ санлһнла һазак үүдн харҗңнад, күн орҗ ирснь соңсгдв.

—Николай Иванович, альд бәәнәт? Эн хорань харңһу болдмб?— гиһәд, Саңһҗин дун соңсгдв. Шестаков орнасн босад, нег терзиннь хааһул авчкхла, герл орв.

—Мендвт, Николай Иванович!— Саңһҗ Чопоров хойр һаринь атхҗ мендлцхәв.

—Курортниклә әдл терзән хаачкад, серүнд амрчах кевтәлмт? — гиҗ Саңһҗ ирзәв.

«Эн хойрин бийнь нанар наад бәрҗ йовхнь. Бүкл сардан гем-шалтг уга бөдүн залу гертән хара кевтхлә, кен болвчн тиигҗ келхмн»— гисн тоолвр Шестаковд орв.

—Николай Иванович, манд невчкн әрк йовна, чиркс өглт?— болҗ Саңһҗ хавтхасн шил әрк һарһв. Шестаков хәрү өглго, беш деерәс хойр чирк авад, хот уудг стол деер тәвб.

—Эн стол деер уутн. Деернь өдмг, хаҗудк тәрлкднь керччксн хаяр бәәнә,— гичкәд, цаадк хораһурн һарв.

—Хойрхн чирк болдмб? Дәкәд негиг өгтн?— гиҗ Чопоров сурв.

350