Бадмин Алексей. Алтн Шорад Даргддго. 1990

—Чик, соңсцхатн,— Адуч хаҗудан бәәсн табуреткд сууһад умшв.

—Статьян нернь «Келсн үгдән күрв». Сән нерн! Мана корреспондент одахн Олуйск района «Победа» колхоз орад ирв. Хойр җил хооран эн колхоз района ард хоцрҗ йовсн эдл-аху билә. Селәнә эдл-ахун дамшлтта ахлач Шестаков Николай Иванович орсна хөөн эдл-уушнь болн экономикнь өсҗ-өргҗҗ, ахрхн болзгин дунд района нүүрлгч колхознь болв. Эн ахлачин нилчәр районд түрүн болҗ эрднь-иш тәрәд, җилин өрәлд цасар бүркәтә бәәдг, догшн Сиврин һазрт җигтә гидг, бәрәд авхла, бахмҗ болм, болвсрад бәәсн буудята көк урһмлыг гектарас хошад зун тәвәд центнер авла. Тиигҗ кесг эдл-ахусин бүдү тоолврта һардачнрт баатр урһмл эн һазрт һархинь медүллә. Эн колхозин үкрмүд тасрхан уга көк силос идәд, дулан бәәртә, дурн седкләрн көдлдг әмтин һарт бәәсндән, негхн җилин эргцд хойр холван ик үс өгчәнә. Тедү чигә, наадк эдл-уушнь чигн хурдар өсҗ йовна.

Энҗл энд хавр ора ирәд, халун һаң болсинь әмтн цуг меднә. Олуйск района эдл-ахус гектарин тавад-зурһад центнер буудя әрә гиҗ авчацхана. «Победа» колхоз болхла, арв һар миңһн гектар һазрас гүртмдән арвн хойр центнер буудя авчана. Эднә негдгч бригаднь болхла, һурвн һар миңһн гектар һазрас гектарин хөрәд центнер буудя авчкв. Урднь тракторн бригадир көдлҗ йовсн Николай Иванович хаврин тәрә тәрхләрн, сәәнәр эд-бод кеһәд, бел кечксн зябь деегүр тәрүлсмн. Дәкәд, үвлин дуусн цас хураһад, хавр эклм цацу хәәлсн цасна усиг эвтәһәр һазртнь шиңгрәҗ олзлад, хаврин тәрәг һурвхн хонгин дунд цацсмн.

Бәәрн һазрин удобрень олзлҗ, һазран тетксмн. «Энҗл негхн бригадт иим ик диилвр авсн болхла, эсрңдән бригад болһнд тиим ик урһц, ямаран һаң болвчн авч чадх арһ манд бәәнә. Энҗләк ик диилврән, удлго, нег цөөкн сарас эклн гиҗәх партин Хөрдгч съездт нерәдҗәнәв»— гиҗ колхозин ахлач Николай Иванович келв,— гиҗ корреспондент бичҗәнә. Цааранднь эн ик диилврт орлцсн Медведевин тракторн бригадын нүүрлгч трактористнр Севостьяновин, Бслоконя, Гайфутдиновин, Рвачевин болн Лиджиевин тускар газетд бичҗәнә.

—Эн корреспондентыг би үзләв. Мана бригадт Адуч Очировичиг хәәҗ ирлә,— болҗ Адучиг умшад дуусхла, Ахмед келв.

Көвүд байрлад, шууглдад одцхав. Кесн көдлмшинь медәд, газетд бичәд, бүкл крайд тархахла, кен эс байрлх? Тернь Адучд сән медгдв. «Эн статьяд бичсн үгмүд, нег үгәс бишңкнь үнн. Көвүд байрлх зөвтә. Зуг

301

гектарин хөрн центнер буудя негдгч бригадын һурвн миңһн гектар һазрас авв гиснь хаҗһр»— Адуч дотран иигҗ санчкад, гүүнәр саналдхлань, хаҗудкснь дегц энүнүр хәләцхәв.

—Мана тускар крайин газет бичснд та, Адуч Очирович, байрлҗах бәәдл угат,— гиҗ Сергей болһамҗта нүдәрн энүнүр хәләв.

—Эңкр үүрмүд, эмнг һазрт ирәд, тадна кесн-күцәсн төрин тускар

газетд бичх биш, тана кенитн болвчн авад, һоллгч герой кеһәд, роман бичҗ болхмн. Бичкн цагтан өнчн үлдәд, буру седклтә улсин һарт орад, үрҗ одв гиҗәсн Рвачев Костя олн тана нилчәр, оңдан күн болҗ, хуучн авъясан хайсн деерән, ямаран күн болсинь эврән үзҗәцхәнәт!

Ахмед Андрей хойрин тускар бас салу дегтр бичҗ болхмн? Кедү өдрсө, нөр-хол угаһар йовҗ, нег-негән дөңнҗ, трактор йовулҗ чаддго үүрән негчн өдр шишлң курс эс дассн бийинь, хаҗудан йовулҗ сурһад, бийләрн әдл механизатор кеҗ авб. Тер худлый! Сергейин тускар болхла, бас салу сәәхн поэм бичҗ болхмн!— Адучиг өргмҗтәһәр иигҗ келхлә, тедн наадлҗана болһад инәцхәв.

—Тадн бичә инәлдцхәтн! Кемрҗән тана тускар бичсн болхла, танас татуһар байрлхн уга биләв! Миниһәр болхла, энтн оңдан ухаһар бичгдсн статья бәәдлтә. Гектарин хөрәд центнер буудя негдгч бригадын һазрас авб гиһәд юңгад худл бичҗәхнь нанд медгдҗәхш. Ю хәәҗ нег бригадын урһц өөдлүлхәр бәәдг болхв? — Адуч алңтрсн бәәдлтәһәр үүрмүдән эргүлҗ хәләв:—Тадн терүгинь сәәнәр оньһсн уга бәәдлтәт! Гектарас хөрн центнер буудя эс һарсиг бийстн медцхәнәт!

—Та иигҗ му бичә сантн! Миниһәр болхнь, корреспондент күн невчкн худл угаһар бичх зөв уга. Терүг бий деерәсн авн меднәв. Намаг цергт йовхас урд көгҗмин школд орсинь меднәт. Нег дәкҗ үүрмүдтәһән школас хәрҗ йовхлам, хаҗудан фотоаппарат дүүҗлсн күн хаалһ деер харһчкад, нерим сурад бичҗ авчкад, зургим цокв. Долан көвүн йовснас һанцхн мини зург юңгад цоксинь эндр өдр күртл медхшив. Мини нурһн теднәс ик болсн учрар цокснчн болх. Кен медхв? Зуг цөөк хонсн хөөн асхн гертән ирхләм, өмнәсм: «Мана Чайковский орҗ ирв»— гиһәд, эцкм инәчкәд, газетд бәәсн мини зург үзүлв. «Эн көвүн ода бийнь Чайковскин, Бетховенә, Моцартын болн нань чигн классикүдин зокъялмуд фортепьянд сән гидгәр цокна. Кен медхв! Эн көвүн өсхләрн, Чайковскла әдл күн болх!»— гиҗ дорань бичҗ. Тиигхд би баяна класст орхас биш, фортепьянд яһҗ цокдгинь чигн меддго биләв. Школд ирхлә, көвүд-күүкд

302

бас «мана Чайковский» гиҗ наадлцхав. Намаг ичәд бәәхлә, мана багш ирәд, корреспондент күн невчк үлү бичҗ оркдмн гиҗ келлә. Чайковский ман хойрин хоорндк һазр теңгр хойрла әдл хол. Тер бийнь дүңцүлсинь үзҗәнт. Энтн болхла, дала үлү чигн эс келҗ. Дөрвн-тавн центнер үлүдуту болснь төр уга,— болҗ Андрей келхлә, наадкснь цуһар нирглдәд инәлдцхәв.

—Наадн уга, Адуч Очирович, болшго юмнд бичә санаһан зовтн. Эндүрәдчн биччксн болх,— гиҗ Сергей хөрв.

—Эндүһәр бичсн болхла, болҗана. Эс гиҗ әмтнә чирә яһҗ хәләхмб? Арвн зурһан центнер буудя авчкад, хөрн центнер аввдн гиһәд бичхләрн, кениг меклҗәнәвдн? Маңһдур газетын редакцур зәңгләд, эндүһинь чиклүлх кергтә,— Адуч иигҗ үгән товчлад, седклән төвкнүлв.

* * *

Адуч эрт босад, нүр-һаран уһачкад, Федор Васильевичинәс өрүн хотан уухар седчкәд, конторин терзсәс туссн герл үзәд, түрүләд контор орх болҗ шиидв. Колхозин һардачнр хавр-зунднь өрүн уусн хотарн асхн күртл йовцхадг билә. Үвлднь болхла, эрг конторт ирәд, көдлмшч улсиг дигләд һарһчкад, адһм угаһар хәрҗ өрүни хотан ууцхадг билә.

Бораевиг конторт орҗ ирхлә, тоочнрин хораһар дүүрң әмтн сууцхана. Тәмкин утанд будн болад, зәрминнь чирәнь үзгдхш. Адуч дарук үүдинь секәд, ахлачин хораһур орхла, Федор Васильевич, Тарасов, ахлач һурвн бәәҗ.

—Варя чамаг геечкәд, яһсн болхв гиһәд бәәнә,— болҗ Федор мендлчкәд келв.

—Би өцклдүр ора ирләв,— гиҗ хәрү өгн, Адуч хавтхасн өцклдүрк газетән һарһад үзүлв.— Эн газетд маниг теңгрт күргәд магтчкҗ,— агроном инәмсглн, ахлачин өмн газетән делгв.

—А, эн статьяһичн би өцклдүр Олуйскд умшлав. Нанд бас иим газет бәәнә,— гиһәд, ахлач столын татдгас тиим газет һарһҗ үзүлв.— Бууляд бичснәс сән юмн бәәдви? Мана көвүд магталд орм чигәһәр көдлснь худлый тегәд, Адуч Очирович?

—Би көвүдин тускар келҗәхшив. Николай Иванович, та сәәнәр эс оньһҗ кевтәт. Өөртн негдгч бригад гектарин хөрәд центнер буудя авб гиҗ эндүрәд бичҗ бәәдлтә. Эртәр газетын редакцд зәңглҗ чиклүлх кергтә. Эс гиҗ ичкевт болх. Худл келәд манд олз уга.— Адуч хумха

303

хурһарн статьян дундаһур хатхҗ заав.

—Ямаран эндү бәәхнь нанд медгдхш. Негдгч бригад гектарин хөрн центнер буудя авсн уга гиҗ келхәр бәәнчи, Адуч Очирович?

—Э-э, тиим! Корреспондент эндүрҗ бәәдлтә.

—Корреспондент яһсндан эндүрх билә. Мана тоочнрин дегтрт тиигҗ бичәтә бәәнәлм.

—Альдас тедн тиигҗ бичсмб?— Адуч Федор Тарасов хойрур алң болҗ хәләв.

—Альдас бичх билә, һарсн урһцнь тиим,— болҗ Николай Иванович цәәлһв.

—Урһц хурахин өмн та бидн хойр йовҗ хәләһәд арвн тавн-арвн

зурһан центнерәс үлү һаршго гиҗ эс күүндли? Маниг тәрә хураһа бәәтл, альдас гектарин дөрвәд-тавад центнер буудя ирсмб?

—Адуч Очирович, бичә өөл! Би чамаг тоолврта залу гиҗ санҗалав. Бидн хойр тааҗ меддг бурхд бишвидн. Тиим күүндвр һарсн чигн болг. Ода урһц хуралһн чиләд, государствд болн колхозникүдт өгхән өгәд, үлдсинь чиңнүрдәд, амбартан орулад авчкхла, тиим урһц һарсн уга гиҗ күн келдви? Цаачн, нүр үздглә әдл, тоочнрин дегтрт бичәтә бәәснәс давдг арһ манд угалм!—гиһәд, Николай Иванович инәв.

—Тиим ик урһц гектар болһнас һарсн уга гиҗ би чигн санҗанав. Ик эндү орҗ одсн бәәдлтә. Экнә дала буудя дутад ик гүрм учрвза,— болҗ, ода күртл тагчг суусн Федор Васильевич бас күүндврт орлцв.

—Петр Петрович, одак талмтан авч ирҗ үзүлич эднд. Эс гиҗ хурасн урһцан иткҗәхш,— гиҗ ахлач тоочур хәәкрв.

—Буйн болтха, хәләцхәтн!—Тоочнр суудг хораһас орҗ ирсн Петр Петрович, ут хамриннь үзүрт козлдуран торһчкад, буудян ору-һару хаҗудк шоткдан цокҗ тоолад, эднд цәәлһҗ өгв.

—Уга, уга. Хөрн центнер буудя һарв гисиг би кезәдчн иткшгов. Колхозник болһн иткшго!— болҗ Адуч залаһан таслв.

«Бекәр бичсиг, сүкәр хусҗ болшго»— гиҗ ахлач ормасн босв.

* * *

Архайг цасн — амн, хамр, нүднлә наалдад, улм нигтәр уна бәәҗ, хаалһиг бөгләд ирв. Орлик гидг нертә орловск тохмта зеерд аҗрһ шилвцәһән цаснд булхад, Олуйск ордг хаалһар хатрад йовна. Ик захта

304

девлд толһаһан цуглчксн Адуч җола бәрсн цан деер сууна.

«Шин — миңһн йисн зун тәвн зурһадгч җил эклхд арвн хонг үлдв. Соньн ю авч ирнә гилч, эн ирх җил?»— гисн тоолвр Адучиг эзлнә.

Ирх җилин эклцәр партин Хөрдгч съезд болхмн. Сталин угаһар кеҗәх түрүн съезд. Тиигхд, һурвн җил хооран бас эндрклә әдл, догшн киитн мартовск өдр билә. Олуйск орҗ йовад, шикрин заводын өөр дала әмтн хәргәд бәәсиг үзәд ирхлә, митинг болҗаҗ. Трибун деерәс тас гилгр толһаһасн махлаһан авчксн заводын директор үг келҗәнә.

—Юн болҗана?—гиҗ ард зогсҗасн буурл, сахлта өвгнәс сурхла, өмнәснь шоодв:

—Соңссн угавч? Сталин өңгрҗ!— Өвгнә харань буурад бәәсн нүднә булңд нульмсн мелмәҗ үзгдв. Һаньдглсн киитн уршгар һарсн нульмсн гихв, аль һол зүркнә һашудлһна учр гихв! Сталин күндәр гемнв гиһәд, радио өдр сө уга эңсәд бәәв. Терүг өңгрх гиҗ Адуч санҗасн уга. Эн зәңгәс энүнә зүркнь кирд гиһәд, шуурсн болад одв. «Тер угаһар яһҗ бәәхмб?» Эн тоолврас дотр бийнь урсад одв. «Һуч шаху җилд Ленин угаһар, орчлң деер бәәсн ор һанцхн социалистическ орн-нутгиг һартан бәрҗ йовсн бишв!»

Терүнәс нааран һурвн җил шаху болҗ йовна. «Олна бәәдл-җирһл яһҗ хүврв? Һанцхн мана колхоз авад хәләй? Селәнә эдл-ууш һарһлһн хойрһурвн холванд өсв. Колхозникүдин бәәдл-җирһл таньгдшгоһар ясрв. Тиигхд цадтлан өдмг иддго улс ода күч-көлсндән күртсн һуйр-буудяһан орулдг һазр уга болад, государствд хулдҗацхана. Ахрхн болзгин дунд иигҗ хүврдг учрнь, көрңнь юундви? Партьд! Тиигҗ әмт мөңкинд зал!»— гиҗ Адуч, дотран санҗ йовна.

«Но-но!—гиһәд, мөрнәннь җолаһинь көндәв.— Темников намаг ямаран кергәр дуудулсн болхв? Одак кергәр наар гисн...»— гиҗ хойр сарин туршарт Шестаковла метклдәд, цүүглдәд бәәсн тускар энүнд тодлгдв.

...Колхозин туск статьята газет Адучиг авч ирхд, Николай Иванович күүндвр күцц чиләд уга бәәтл, бригад орх бачм кергтәв гиһәд һарч одла. Тер өдртән эн хойр дәкәд харһҗ чадсн уга.

Өрүнднь Адучиг орндан кевттлнь колхозин манач ирәд: «Ахлач дуудҗана»— гиҗ зәңглв. Адһҗ орнасн босн, хувцан өмсәд, конторт ирхлә, Николай Иванович һанцхарн сууна.

—Чи, Адуч Очирович, гектарин хөрн центнер буудя һарв гисиг

305

өцклдүр итксн бәәдл угач. Манд цүүгәд олз уга. Эс иткҗәхлә, деерәс комиссь дуудулад бүрткүлх кергтә,— гиҗ ахлач келв.

—Терүг һанцхн би биш, та эврән чигн иткҗәхшт. Тиигхлә, кен эндүрсинь олҗ авад, чиклүлх кергтә. Нег йовцсн корреспондент худл бичхлә, бидн тагчг бәәх зөв угавидн. Маңһдур әмтнә чирә хәләҗ болшголм!

—Чи өңгәр әәҗәнәч! Ик урһц авсар маниг күн цааҗла харһулшго. Хәрнь буульхас биш!

—Николай Иванович, би һанцхн терүнәстн әәҗәнәв. Эн җил догшн һаң болсн бийнь эргндк колхозмудасн зөвәр ик урһц аввидн. Терүн деер худлахар немәд ю кехүв? Кенд тиим нерн кергтәв?

—Тиим болхла, чини дурн! Аш сүүлднь эврән һәргтә болҗ үлдхч! Хәрнь тер!—гиҗ келчкәд, Николай Иванович ормасн босад һарч одв.

Тер өдртән Адуч эврәннь үүрмүд Виктор, Андрей, Ахмед болн Сергей

дөрвнлә зөвшлчкәд, МТС орҗ Светловла күүндх болҗ шиидв. Энүг Глотов селәнд ирәд, Светловла күүндәд, шишлң комиссь һарһаҗ шүүлһхәр седв. Светлов бас тер газетынь умшчкад, эндүрәд бичгдсн гиҗ санамр бәәсн бәәҗ. Адучиг ирәд, колхозд болсн күүндврин тускар келхлә, тернь алң болв. Юңгад урһц немҗәхинь хоюрн өр цәәтл тәәлҗ чадсн уга.

Һурвн хонгин дуусн Светловин шишлң илгәсн, МТС-ин ах тооч болн колхозин шүүврин комиссин члед, тавн күн энҗләк урһцин ору-һарун цаасдыг негн күртлнь болһамҗтаһар хәләҗ, тооцаһинь авб. Нег килһснә чигә хаҗһр тооцан цаас эдн олҗ чадсн уга. «Не, яһвт ода!»—гиҗ Николай Иванович, үнән гүүлгсн күн болҗ, нүднь инәмсглҗ байрта бәәнә.

— Яһвчн негинь олҗ авлго бәәшгов!— болҗ Адуч һундлта кевәр һарв.

Терүнә хөөн Адуч Николай Иванович хойрин хоорндаһур хар мис гүүҗ һарсн мет болв.

Ахлачнь Адучас нам менд сурдган уурв. Цааранднь иигҗ көдлҗ болдг бәәдл уга болад ирв. Ахлач бийләнь эс күүндхлә, агрономд йир хату. Дигтә эн цаглань Темников дуудулснь тер.

Күцәгч комитетин герин һаза ирҗ мөрән уяд, харңһу коридорин булңд девлән тәәләд оркчкад, махла деерк цасан саҗад, үүдн хоорнд

306

өлгв.

Үүд секәд орлһнлань Темников өмнәснь босад, һаран өгч мендлчкәд, өөрән суулһв.

—Не, Адуч Очирович,— (эн кезәдчн фамилинь келхәс биш, нерн эцк хойринь меддгочн бәәсн болхмн гиҗ тернь дотран санв), —тәрәнә хуралһан чиләсн, ода түрүн селгәнд ямаран көдлмш кехәр бәәнәт?— гиҗ номһар болн төвшүнәр сурв.

—Ода йир ик цасн орчкв, Семен Семенович. Дәкн деернь цас бәрүлх көдлмш кех санатавидн. Бригад болһн тәрәнә экән цеврлҗәцхәнә,— болҗ Адуч хәрү өгв.

—Йир сән! Тана колхозин өслт нанд ил медгднә. Тер дотр, Адуч Очирович, тана ачиг сән меднәв. Тана нилчәр тер колхоз тиим шулун көлд орв. Тегәд, эндр таниг наар гихләрн, нег күүндх төр бәәнә.— Темников невчк түдв.— Таниг бидн өөдлүлхәр седләвидн!—гичкәд, дораһур гилс хурдар Адучин чирәг ширтв.

—Итксндтн ханҗанав! Зуг Семен Семенович, би колхозасн талдан һазрур одшгов,— болад, агроном һаран саҗв.

—Арһулдҗа, арһулдҗа, Адуч Очирович. Нам альдаран тәвхәр бәәхинь медәд уга бәәҗ, күн хәрү цокдв. Күүкдт бичкнднь уйсн киилгнь өсхләнь, баһдад, кииснднь күрәд ирдгинь меддг болхч. Тер мет колхозас чи давад өсҗ одсн бәәнәч. Тегәд бидн, би эврәннь ухаһар, чамаг Каширск МТС-н ах агроном тәвх саната биләв. Яах гиҗ меднәч?

—Би колхозасн һаршгов гиҗ танд келүвшв,— гиҗ Адуч давтв.

—Тиигхлә, чини дурн. Күчәр йовулҗ болшго. Зуг хөөннь яһад эс йовлав гиһәд һундвзгоч!

—Уга. Тиигҗ санхн угав.

—Тиим болхла, иигәд чиләй. Нанд нань керг уга,— болад, ахлач босад һаран өгв.— Би мартҗаҗв. Дәкәд нег керг бәәнә. Хәрү су!—гиһәд, бийнь стулыннь нурһнд тулад, гедәһәд суучкв.

—Шестаков та хойрин хоорнд юн дән болсн зәңг һарад бәәнә? Юуһан хуваҗ эс чадад бәәнәт?— гиһәд, дунь чаңһрад, төмр мет җиңнәд ирв.

—Семен Семенович, мана хоорнд хувалцҗ эс чадх юмн уга. Та умшснчн болхт, крайин газетд һарсн статьян тускар зүткән һарчана.

—Тегәд тер статьяг хаҗһр гиҗәнт?

—Уга. Статья кевтән чик. Зуг мана нег бригад гектарин хөрн центнер буудя авч гиҗ бичснь хаҗһр. Һанцхн би биш, колхозникүд цуһар тиим

307

урһц эс һарсинь меднә! Терүг медә бәәҗ яһҗ тагчг бәәхв?

—А, йир тиим төр гиһич? Күн зүтклдәд керг уга бәәҗл тертн! Тоочнрин дегтрәр кедү центнер болҗ һарчана?— Семен Семенович инәмсглҗ Адучиг хәләв.

—Бас хөрн центнер.

—Кемрҗән тоочнр эндү һарһчкҗ гиҗ санҗахла, эндәс комиссь йовулад хаҗһринь илдкҗ болҗана. Тиигхлә, яах гиҗ саннач?

—Уга. Комиссь бүртксн бийнь урдк кевтән һарв. Миниһәр болхла, хойр бригадын буудя нег ток деер асхгдад, семргдҗ одсн бәәдлтә. Буудяг тиигҗ семрүлхмн биш гиһәд экнәс авн келә бәәтл, Николай Иванович манаһар болсн уга.

—Ода медгдв. Чи гектарин хөрн центнер буудя һарсн уга гиҗәх, буудя орулсн документднь болн бухгалтермүдин тооһар тиим болҗ һарсн. Дәкәд шүүврин комиссәр хәләлһсн бийнь, тер кевтән үлдсн эс болҗану?— гиһәд сурхлань, тернь толһаһан гекв. — Терүнә хөөн чамд юн кергтә? Цааснд бичәтә, амбарт орҗ ирсн урһциг баһрулдг йос кен таднд өгсмби? Кемрҗән Шестаков чини үгәр болад, урһцан баһрулхла, ямаран үүллә харһхинь медҗәнчи?— болад. Темников нег чи гиһәд, нег та гиһәд, ормасн босад, нүдәрн цольгад, цоолх бәәдлтәһәр Адучиг шилтв.

—Ил авсн урһциг баһрултха гиҗәхшив. Миниһәр болхла, хойр бригадын урһц ниилүлчкәд, тиим эндү һарсн бәәдлтә. Юңгад гихлә наадк бригадмудын урһцнь дегәд баһ болҗ һарчана.

—Урһц хураһад амбарт орултл, агроном альд бәәсмб? Чик бичҗәх, хаҗһр бичҗәхинь юңгад эртәр эс чиклсмб? Кемрҗән чини келҗәсн үнн болхла, агрономиг түрүн засгла харһулх йоставидн! Хәрнь тер, сәәнәр ухал!

—Гемтә болхла, намагчн засгла харһултн! Болв би эн төриг негнь деернь һарһтл, зогсшгов!— болҗ Адуч нег мөслв.

—Сән. Би чамаг цааранднь эвлҗ чадшгов. Шестаков та хойр хамдан көдлҗ чадшго бәәдлтәт. Негитн көдлмшәснь һарһх кергтә. Шестаковиг бидн һарһҗ чадшговидн. Негдвәр, тер партин крайкомин член, хойрдвар болхла, района биш, нам крайин нег нүүрлгч эдл-ахун ахлачиг, негхн ухр уснд чивәҗ болшго! Манд тиим зөв кенчн өгшго. Тиигхлә, эврәннь тускар бас ухалх кергтә! Мини сүл үгм тер, хөөннь нанд бичә өөл,— гиһәд, харһа мет хату һаран Адучд сунһҗ, күүндврән чиләсән медүлв.

308

Адуч Темниковин кабинетәс һарад, харңһу коридорт торлго, хурдар гүүһәд гишң һарч ирв. Деерәс орҗасн цасн тогтнад, салькн ар үзг тал эргәд, киитрх деерән һарчксн бәәдлтә.

Цандан сууһад, мөрән дорнь эргүләд «Союзмука» заводын клубин өөгүр һарч йовад, өрүнә гертәсн санҗ һарсна тоолврнь толһаднь орв. Хаврас нааран бийдән зөв нег сән костюм хулдҗ авхар эн мөңгән бел кечклә. Зуни намр хойрин дуусн көдлмш ик болад, магазинд оддг цол болсн уга. Өрүнә гертәсн һархдан балһсна магазинд одх санатаһар мөңгән авад һарла.

Ода тернь сананднь орчкад: «Хар һазрт тер костюмнь орг, эрт хәрх кергтә»— гиҗ шамдад, мөрән гер талан оддг хаалһд орулв.

«Нам эн төриг цааранднь көндәлго бәәхмн болвзго. Тәрә хуралһн чилсн. Буудян то-дигнь чик. Энүг көндәһәд нанд юн олз орн гиҗәнә? Хәрнь, тәрә хураҗасн цагт то-дигинь буртклго бәәҗ гиһәд, дашкан болх гиҗ Темников келвш. Тиигхлә, намагчн гемнхмн болҗана,— гисн тоолвр Адучин толһад тольс гиһәд орчкад.— Уга, намаг бас засгла харһулг! Зуг тагчг бәәҗ болшго. Олна хургт тәвхлә, колхозникүд бийснь кен гемтә, кен бурутаһинь олтха» — гиҗ Адуч батар шиидв.

Семен Семенович болхла, Адучин ард үүднь хаагдхла, иим тоолврта суув: «Одак күүнә эвлсәрчн, эвдрлдсәрчн болдг бәәдл уга. Кемрҗән тагчг бәәдг бәәдл эс һарһхлань, көдлмшәснь көөһәд һарһдгин арһ хәәх кергтә»— Темников телефона трубк өргәд авб.

— Алло! Нанд Макаров селән кергтә. Колхозин ахлач!.. Алло! Шестаков, менд! Не, одаклачн күүндүв. Юмн болдг бәәдл уга. Арснь зузан бәәҗ. Не, гем уга. Маңһдур күн уга һазрт күүндҗ үз! Кемрҗән тагчг эс бәәхләнь, парвлянд хург кеһәд, көдлмшәснь көөһәд һарһчктн!.. Парвлянцнр чиниһәр болшго гинчи? Тиигхлә, би ирҗ нөкд болнав. Терүнәс болхинь, хуцин өвр мет мошкҗ болдмн энчн!—гиҗ өргмҗтәһәр келв.

* * *

«Агроном Адучиг көдлмшәснь һарһх хург эндр асхн болхмҗ» — гисн зәңг, оһтрһуд һал цәклсн мет Макаров селәнә гермүд болһныг кедҗ тарад, учринь медхин кергт, урднь гертәсн һардго улсин бийснь соньмсҗ ирцхәв.

Николай Иванович Темников хойр эн хургиг олн-әмтнд медүллго,

309

асхн ора шидр парвляна чледиг дуудулад, нуувчинәр кехәр седсмн. Болв амни алдгарв, аль бийдән дөң болх гиһәдв — Николай Иванович эртәр һанцхн Тарасовд келсмн.— «Юн хург болҗахмби?»—гиһәд сурсн сурвртнь: «Агрономин туск төр тәвгдхмн»— болҗ тернь хәрү өгв.

Келсн үгдән күрдг, келхәр седсән күцәлго бәәдго, үнн юмна төлә үкҗ одх, цаһан саната болн өр өвч Адуч ирсн өдрәсн авн Тарасовд таасгдла. Партийн болн колхозин парвляна хургт тәвгдсн төрмүдәр Адуч Тарасов хойрин сансн санан, седсн шиидвр оньдинд гишң ирлцдг билә.

Шидрәһә ахлач агроном хойрин зүтклдәнә тускар эн соңсн, дотран Адучд зөв өглә.

Олн зүсн урһц үзсн, ик дамшлтта крестьянин Павел Петрович, гектарин зун хөрн пуд буудя яһҗ урһдгинь меднә. Энҗлк тәрәнә урһциг ишдән бәәхднь кесг дәкҗ үзсн Тарасов зун хөрн пуд һаршго гиһәд, кенлә болвчн марһҗ чадхмн билә. «Зуг орчлңгин өгсн урһц деер олн пуд немәд, олзнь юн болхмб? Кенә кесн керг болхв?»— гиҗ эн сандг билә.

Тегәд эндр Шестаковин келсн үг соңсчкад, фермән орҗ йовсн Павел Петрович:—Үнн седкләрн бәәсн күүг үрәҗ чадхн угат!— гиһәд, дотран тоолхларн, амни алдг болад, йовн йовҗ чаңһур келчкхләнь, зөрлцәд ирҗ йовсн Ахмед соңсчкад:—Юн гинәт, Павел Петрович?— гиҗ сурв.

—Юн гих биләв, әмтнә худлыг эс дарснднь Адуч Очировичиг засглхар эндр цаачн хург кеҗәнә,— болҗ тернь зәңглв.

Терүгинь соңссн Ахмед үкс гиҗ үүрмүдтән соңсхв. Тер зәңгнь тарҗ, ташр деернь немгдәд, селәнә әмтнд күрв.

Тегәд йисн күн парвляна, тавн күн шүүврин комиссин члед ирхин орчд конторин хойр у хораһар дүүрң әмтн цуглрв.

—Тадн энүгән олна хург кехәр бәәнт?—гиҗ дегд олн-әмтн хурҗахинь медсн Темников уурнь күрч, Шестаков Молчанов хойрас сурв.

—Уга. Бидн парвляна болн шүүврин комиссин члед дуудуллавидн,— гиҗ. Шестаков адһҗ хәрүцв.

—Яһад иим олн улс ирҗәхмб? Үлү улсинь хәрүлчкхмн болвзго?— гиҗ Темников сурв.

—Тиигҗ болшго. Бидн колхозникүдәсн нуувчин хург кедговидн. Цуһар соңстха!—болҗ Молчанов келв.

—Чамас тиим йовдл һарлго бәәхмн биш! Нам эднән зөрц наар гилгүлсн болвзгоч, бийдән бара кехәр!—гиҗ мааҗн:—Не, хурган сектн

310