Бадмин Алексей. Алтн Шорад Даргддго. 1990

урһц авч чадхла махн, үсн, тосар билгәд бәәхвидн. Дәкн энҗлклә әдл догшн һаңла гектарин хөрн центнер буудя гүртмдән бүкл бригадын һазрас авна гидгтн — бас үзмҗтә төр. Тер дамшлтан алдлго, дорнь батлҗ, оңдан колхозмудар улм тархадгин арһ хәәх зөвтәт!—гиҗ крайин күцәгч комитетин ахлач келв.

Крайин һоллгч балһснас Олуйск күртл зун хөрн километр. Тер бийнь долан час асхн тендәс һарсн поезд Олуйскд нег час сө ирнә.

Рельсин ниилүр болһнд төгәснь харһҗ даңшад, вагон чичрәд нәәхлсн болад йовна. Семен Семенович урднь болхла, поезд деер сууҗ авн купед орад гер күртлән вагона даңшалһнд саатулгдад, унтҗ оддг билә. Өцклдүр асхн болхла, поезд дотр биш, сө гертән ирчкәдчн унтҗ чадсн уга.

Колхозмуд эврәннь һарһсн эдл-ууш болн селәнә эдл-ахун кампаньсан яһҗ кегдҗ йовхин туск тооцаһан МТС-мүдт өгдг болв, Эврәннь селгәһәр МТС-мүднь района күцәгч комитетд тооцаһан өгхләрн, эдл-аху болһныг салу-салуднь өглго, зонд бәәх колхозмудын тооца гүртмднь өгдг билә. Тернь түрүн өдрәс авн Темниковд таасгдсн уга. «Колхоз болһнд кедү гектар һазр хаһлсн, кедү литр үс саасн, кедү гектар өвс хадсн болн нань чигн селәнә эдл-ахун кампаньс яһҗ кегдҗ йовхинь өдр болһн эс медхлә, кен гидг района һардач болхмби?»—гиҗ эн келсмн.

Тегәд, МТС-мүдин өдр болһн өгдг сводк деер, телефоһар колхоз болһнас цуглулҗатн гиҗ, района зуран комиссин ахлачд эн заквр өгсмн.

Өрүн болһн Темниковин стол деер утдан метр, өргндән өрәл метр цааснд Сергиенкон сәәхн почеркәр бичгдсн сводк белн бәәдмн. Тер сводкднь юуна тускар болвчн бәәнә. Альк колхозд тохмта кедү хуцмуд, бухмуд бәәхинь. Нег зүсн көдлмшин дару, улан карандашар эзлҗәх ормнь бичәтә. Альк кампаньсарнь болвчн сүл орм эзлҗәх колхозин ахлачд амрл уга. Темников өмнән бәәсн телефона трубкан шүүрч авн, гемтә ахлачиг дуудна.

—Намаг Фрунзен нертә колхозла негдүлтн!

—Попов, юнгад государствд төмрин тасрхас өгх зураһан эс күцәсмч? һурвн хонгин дунд күцәчкәд, нанд ирҗ келхмч! Хәрнь тер!—гиһәд келчкәд, дарук колхозинь дуудна.

—Сидоров, үс государствд өглһәрн яһад ард үлдҗ йовхмч? Малың хотын тускар урднь тоолхмн биләч! Арвн хонгин дунд үсн эс немгдхлә, нанд бичә өөл!

Тиигәд, өрүнәс авн асхн күртл ахлачнрин сүмсинь авад суудмн.

281

Сергиенко хуучн авъясарн, шурдад бәәсн ик шар портфеләсн цаасд һарһна.

—Семен Семенович, эннь үснә, эннь малын хот белдлһнә, эннь свеклын өвс түүлһнә,— гиһәд, өмнк стол деернь сводкс тәвҗ йовхлань, гүн кресл дотран гедәҗ сууһад, тәмк татҗасн Семен Семенович үкс босв.

—Эн цаасдан түүмрт өг!—өмнк столан нудрмарн чичәд оркхлань, тернь тәвҗ йовсн цаасан хәрү шүүрч авн, хойр нүдән бүлтәлһҗ хооран цухрв.

Сергиенко Темниковла кесг җил хамдан көдлвчн, иим уурта бәәсинь үзәд уга. Тер хоорнд Семен Семенович стол һатцас һарад, герин деед бийдк эрсәс авн үүдн күртл делгсн өргн кевс деегүр нурһндан һаран үүрчкәд йовдңнв.

—Бидн хойр эклҗ көдлснәс нааран дигтә арвдгч җилнь эклв. Эн җилмүдин туршарт мана бичсн цаасд чиңнүрдхлә, кесг тонн болх! Тегәд, тер цаасдыг бидн мел тус угаһар бичәд бәәсн болҗахмб?— гиһәд, столын өөр зогсҗасн Сергиенкон өмн ирҗ зогсн, хойр хавтхдан һаран дүрчкәд, тернь буру гиҗәхмн мет: — Уга! Худл келҗәнәч!—Терүнәннь һарт бәрҗәсн цаасдыг шүүрч авб.— Кемрҗән эн цаасд уга бәәсн болхла, судцинь бәрәд, геминь йилһдг сән эмч мет колхоз болһна дуту-дундынь альдас медх бәәсмдн!? Цаасн угаһар һардвриг ясҗ болхмн гисиг би кезәдчн иткшгов!— Темников гүн креслдән суучкад, Сергиенкод һарарн докъя өгхлә, тернь столын өөр бәәсн стулд суув.

—Крайин толһачнр мадниг района эдл-ахусиг цаасдар дамҗҗ һардхас биш, конкретн кевәр нүдәрн үзәд, һарарн бәрәд, хаҗһринь халун чикн деернь зааҗ өгәд эс бәәсн уршгар ард хоцрҗ йовна гиҗ гемнҗәнә.— Дәкн өмнән, стол деер бәәсн сводкс һарарн үмгҗ авад, атхчкад:—Уга! Эн цаасд угаһар ямаранчн толһач көдлҗ чадшго! Хәрнь медәд авчк! Хөөннь тодрхаһар келҗ өгнәв. Ода деерән «Победа» колхозин туск сводк авч ир,— гив.

—Семен Семенович, цуһар бийләм йовна.— Зөвәр әәҗәсн Сергиенко санамрдад, ик шар портфеләсн цаасд һарһад, өмнән тәвәд бәәнә.— Сана орулад сән болвт. Тер колхозиг Цугсоюзн селәнә эдл-ахун һәәхүлд илгәхд батлгдсн хуцмудан шулуһар авч иртхә гисн телеграмм бәәнә,— гиһәд, дундаһурн киизң улан тасмта цаас өгв.

—Йир сән! Эн цаасдтчн цуһар бәәнү?—гиҗ минь ода хәәкрҗәсн Темниковин уурнь тәәлрв: — Бийүрн одад көдлҗә, кергтә болхла, дәкәд

282

дуудчкхв,— гихләнь, тернь сулдсн портфелән сүүвдҗ авн һарч одв. Арднь Семен Семенович цаасдыг умшад, өмнк бичкн блокнотдан бичҗ авад бәәв. Дәкәд зүн һариннь баһлцгт бәәсн часан хәләв. «Йисн час эклчкҗ, Шестаков удлго ирх зөвтә. Тер мини үгд орхмн болхв? Оңдан колхозин ахлач наар гилгсн болхла, яах бәәсн? Чкаловин нертә колхозин ахлач Гончаренко көгшн арат, мини үгд оршго. «Заря» колхозин ахлач Месяцев болхла, намаг келм цацу деегшән суңһуг цокчкх, эс гиҗ эврәннь үүртән Светловд келчкх. «Правда» колхозин ахлач Николаев күүнә үгд орхмн, зуг колхознь әмтнд үзмҗ болҗ чадшго. Деерәс нег газетын корреспондент ирхлә, ичкевт болх.

«Терүг ирхлә, юунас авн күүндвр эклхмн болхв?» — гиһәд санҗаһад, генткн тольс гиҗ чееҗнь байрлад, крайин селәнә эдл-ахун нүүрлгч улсин хургт үвләһә Шестаковин келсн үг энүнә сананд орв: «Бидн энҗл гектарин хөрәд центнер буудя авхвидн гиҗ эн хургт бәәсн улст амн үгән өгчәнәвидн». «Күүндвриг тер келсн үгинь сергәҗ эклхлә, дигтә болх. Терүнәс давхла, невчк әәлһәдчн оркҗ болҗана»— гиҗ Семен Семенович байрлв.

«Шестаковд туссн шүүвр чик. Негдвәр, эдл-ахунь наадк колхозмудар болхла, сән. Дәкәд энҗл ик урһц авхмн. Терүнднь агрономин нилч орсн болҗахгов. Зуг әвр һацач күн бәәдлтә. Болв терүнә неринь өргәд керг уга. Кемрҗән Шестаков мини үгд орхла, нернь ахлачин, нерднь агрономин болтха. Тер буру гих зөв уга. Юңгад гихлә бийинь буульхла, таасад бәәдг күн кевтә. Ниднәһә эрднь-иш сәәнәр һарһҗ, әмтнд үзмҗ болв гиһәд, хург болһнд келәд, газетд бичәд бәәсн бийнь негчн бурушасн уга. Йосар болхла, тернь агрономин кесн көдлмш билә. Шестаков больницд бәәхд нанла ноолда бәәҗ агрономнь эрднь-иш тәрлә»— Семен Семеновичиг иим тоолврта суутлнь, хар булһарар ширдсн үүдн һатцас хо цаһан күүкн шаһаһад келв:

—Семен Семенович, «Победа» колхозин ахлач тана дуудврар ирҗ.

—Тиим! Тиим! Нааран орг,— Темников ормасн босад, орҗ ирҗ йовсн Шестаковиг үүдн хоорнд тосв.— Менд, менд, Николай Иванович! Деегшән һар!— гиһәд, мендлхәр өгсн һаринь тәвлго көтләд, эврәннь столын өөр авч ирҗ суулһчкад, бийнь ормдан суув.

—Не, Николай Иванович, ямаран бәәцхәнәт, көдлмш яһҗ йовна,— болад, стол деерән бәәсн «Казбек» папирос өөрдхҗ өгхлә, тернь

283

дотраснь нег папирос хурһарн хавчҗ авб. Семен Семенович бас папирос авад, хустгаҗ шатаһад, Шестаковд түрүләд. һал өгчкәд, дарунь эврән һал кев.

Шестаков колхозин ахлач көдлснәсн авн эн кабинетүр кедү дәкҗ ирсн болхв. Зуг Темников иим һольшг болн тиньгр бәәсинь үзәд уга билә. Района күцәгч комитетин ахлач дуудулҗ гихлә, засглхарл дуудулсн болх гиҗ тоолцхадг билә. Зуг сүл җилин эргцд колхозин эдл-ууш һарһлһн өсәд, района нүүрлгч эдл-ахусла дүңцәд ирхлә, Шестаковиг буульдг болад, хургин президиумд суулһдг болад ирв. Кабинетдән иим ээлтәһәр, һольшгар тосснднь эн алң болад, цааранднь яах-кехинь күләв.

— Малын хот белдлһнә көдлмшән чиләҗ йовнавидн. Тәрә хуралһндан белн болҗанавидн. Цөөкн хонгас белн болхвидн. Зуг МТС яахнь кемҗәнә,— гиҗ колхозин ахлач хәрү өгв.

—Йир сән! Чамаг цаглань белн болхичн меднәв. Зуг эндр чамаг оңдан кергәр дуудуллав,— Темников юунас авн эклҗ күүндвр һарһхан медҗ чадлго, генткн санан орсн мет өмнәсн телеграмм авад, Шестаковд өгв.

—Одак Цугсоюзн селәнә эдл-ахун һәәхүлд авч одх хөөдән йовулад угавчи? Эн бачм телеграмм ирсн бәәнә,— гив. Тернь өгсн цаасинь умшчкад хәрүцв:

—Эндр асхн вагонд ачхвидн.

—Тиим болхла, йир сән! Кедү күн йовҗана?

—Дөрвн.

—Кен толһалҗана?

—Ах хөөч Бамбаев Сакл.

—Фермин һардачиг юңгад эс йовулнач?

—Москваһас ирсн цааснд ах хөөчиг илгәтхә гиҗ. Дәкәд һәәхүл чилтл, хөөдтәһән тенд бәәхмн болҗана. Тарасов бас һәәхүлд орлцхмн, зуг хөөннь йовулх болҗ шиидвидн.

—Тиим болхла, би буру гиҗәхшив. Мана района эдл-ахус нүүрлгч

орм эзләд, әмтнд үзмҗ болад, һардачнриннь нернь туурад, ачлгдад бәәхлә, мини байр. Өцклдүр асхн би крайин райодын һардачнрин хургас ирүв. Тер хургт мана районас тана колхоз онц темдглгдв. Константин Иванович эврәннь докладтан йир сәәнәр тана колхоз темдглҗ келв. Хөөнәс авсн эдл-уушарн тана колхоз районд биш, нам крайд нүүрлгч орм эзлҗәнә. Дәкәд үсн ниднәкәсн хойр холванд немгдв гиҗ намаг келхлә,

284

Константин Иванович икәр байрлв. Тана «Победа» колхозин дамшлт, наадк колхозмудтан үзмҗ болх зөвтә гиҗ келв. Тернь үнн! Тана колхоз ода деерән эдл-ууш һарһлһарн районд нүүрлгч орм эзлҗ йовна. Зуг энҗләк урһц ямаран болхинь кен медхв? Кемрҗән урһц, энҗл сән болхла, тана кесгтн орденәр ачлгдх,— гиҗ келн, Шестаковур гилс гиҗ хәләв.

—Урһц ямаран болхинь ода бийнь медҗ болхмн. Ниднәк урһцар болхла, баһ. Болв гүртмдән гектарин арвн хойр центнер авх бәәдлтәвидн.

—Му биш. Гектар болһнаснь зурһад-долад центнер авчах колхозмуд районд бәәнә. Тиигхлә, тана урһциг энҗл сән гиҗ келх кергтә. Ик гисн участкаснь кедү центнер авх бәәдлтәт,— болҗ Темников эс медсн бәәдләр сурв. Күцәгч комитетин ахлач хургт одхиннь өмн колхозмудын тәрә эргҗ хәләнә. Тиигхдән тер «Победа» колхозин агроном Адучта һазр эрглә. Альк һазрас кедү центнер авгдхинь Адучас медлә. Тер бийнь ахлач ю келхинь сөрҗ сурв.

—Мана негдгч бригадын һурвн миңһн гектар һазрас гектарин арвн тавн-арвн зурһан центнер буудя авгдхмн.

—Йилһән сән! Энҗл, иим һаңта җилд, нег бригад болвчн, тиим ик аһуһас гектарин арвн зурһан центнер авна гидг — ик диилвр! Эн диилврән алдлго, улм цааранднь өргҗулх гиҗ ицәд, района һардачнрин нерн деерәс йөрәҗәнәв!

—Үнәрнь келхд, энтн цуһар мана агрономин күчн. Колхозникүдин хөвәр сән агроном манд харһв. Үвлин дуусн нанд амрл өглго бәәрн удобреньс зөөлһәд, цас бәрүләд, дәкәд гихлә, бидн негдгч бригадт энҗл негчн гектар һазр хаврар хаһлсн угавидн. Хаврин тәрәһән ахрхн болзгт болн зябь деегүр тәрәд, сән урһц аввидн,— гиһәд. Шестаковиг келәд ирхлә, Семен Семенович һаран өргәд, үгинь зогсачкв.

—Икрхг биш седкл кү кеерүлнә гисн сән үг. Болв эврәннь кесн,

күцәсн ачан оңдан күүнд өгәд бәәхлә, сән болдмн биш,— болад, тер толһаһан зәәлв.— Николай Иванович, нуулго келлчн, үкрин үсн хойр холван немгдәд, хөөнә хурһд, ноосн өсснднь бас агрономин нилчий?

—Терчн чик, Семен Семенович!—гиҗ Шестаков үгинь дахулв. Мал хот уга, эс гиҗ тату-тартг хотта болхла, шимнь немгдшго бәәсинь Семен Семенович меднә.

—Кен яһҗ көдлҗәхинь меднәвидн. Зуг урдк җилмүдт ик даалһвр

285

авчкад, хөөннь күцәлго бәәвчн юмн болдго билә. Ода болхла, келсн үгән эс күцәхлә, нам хара тәвдг бәәдл уга. Юңгад гихлә крайд болсн хургт тана колхоз малын эдл-ууш яһҗ өскҗәхинь келҗәхләм, президиумд суусн Константин Иванович: «Тана района «Победа» колхозин ахлачтн, үр Шестаков әвр прогрессивн болн медрлтә ахлач бәәдлтә. Малын эдлууш өскснь йир сән! Келсн үгдән күрдг күн бәәдлтә. Тернь йир сән темдг. Зуг үвләһә энд болсн хургт гектарин хөрәд центнер буудя авхвидн гиҗ үгән өглә. Тер өгсн үгнь ода күцҗ йовну, угай?» — гиҗ нанас генткн сурв. Би түрүн авгтан сүрдчкәд, хәрү өгч чадлго бәәҗәһәд, дәкәд чамаг үүллә харһулшгон кергт: — Та, Константин Иванович, энҗл зун мана теегт нег чигн хур эс орсинь меднәт. Тер бийнь Шестаковин һардҗасн колхозин нег бригаднь һурвн миңһ һар гектар һазрас гектарин хөрәд центнер буудя авхмн,— гиҗ келхләм: — «Герой гидг эн! Иим һаңта җилд тиим ик урһц авна гидг йир ик диилвр! Нанас үр Шестаковд менд келн, келсн үгдән күрснднь байрлҗанав гиҗ келтн!» — гилә. Семен Семенович унтрҗ одсн папиростан хустг шатаһад, һал орулв.

Герин эрст өлгәтә бәәсн часин: чик-чик-чик!—гиһәд цоксн дунь тодрхаһар соңсгдна. Терзин секәтә форточкар нег ик батхн орҗ ирәд, гер дотраһар эргәд нисҗәһәд, хәрү терзин тольд ирҗ суучкад, җиигсн әнь гер дотр соңсгдв.

—Хөрн центнер һаршго юмиг альдас буудя авхви?—гиҗ зөвәрт тагчг бәәҗәһәд, Шестаков келв.

—Чи, Николай Иванович, бичә ә! Колхозин буудян цуг оруһинь чамд

немәд керг уга. Кедү центнер һарсарн болг. Зуг, үлгүрлхд, нег бригаднь гектарин арвн хойр центнер авхла, арвн центнеринь бичәд, хойр центнеринь түрүнк бригадтан немәд биччк. Дәкәд дарук бригадаснь хойр центнеринь авад, бас түрүнк бригадтан немчк. Тиигхлә, дигтә нег бригадтнь гектарин хөрн центнер болад бәәх,— гиһәд, тәәлвринь олад авчксн күн мет байрлҗ Шестаковур хәләв.

— Семен Семенович, тана келснтн нанд сән медгдҗәхш. Бригад болһн салу токта. Салу тооцаһан кенә. Наадк бригадмудын урһциг хасад, негнднь немчкхлә, әмтн медхмн бишви?— гиҗ Шестаков маһдлв.

286

Семен Семенович тачкнҗ инәһәд, ормасн босад, Шестаковин ээмәр ирҗ ташв.

—Җаҗлад амарчн өгсн бийнь цааранднь зальгҗ чадшго кевтәч! Ниднәкәс энҗл урһц баһ. Миниһәр болхла, хойр бригадын хоорнд нег ток кеһәд, хамднь буудяһинь асхулҗ болхмн. Негдвәр болхла, механизировать кехд багнь сән, хойрдвар — цөн әмтн кергтә,— гиҗ селвг өгв.

—Тертн чик селвг. Зуг негдгч бригадын урһц немнә гидгтн нанд сән медгдхш. Дәкәд агроном тиим зөв өглтә биш.

—Агрономас зөв сурад керг уга. Ток деер нег сән итклтә болн дамшлтта кү тәвчк. Эврән медәд, цаасинь кеһәд бәәх. Цаасинь чик кесн хөөн агроном медвчн альдаран авч одх билә? Хәрәд сәәнәр тоолчкад, нанд хәрүһинь өгхч. Намаг эврәннь төлә келҗәнә гиҗ бичә сан. Нанд нег мөңгнә керг уга. Зуг чини төлә селвгән өгчәнәв. Үнәрнь келхд, дала әәмшгтә юмн уга. Медгдсн бийнь тооцань хаҗһр болҗ гихлә, юмн болшго,— гиһәд, Шестаковиг үүдн күртл күргчкәд батлв:

—Хәрнь тер! Хойр хонад нанд хәрүһинь авч ирхмч!—Темников

һаринь атхҗ һарһв.

Шестаковин ард үүдн хаагдхла, хәрү ормдан ирәд, гүн болн җөөлкн креслдән суучкад, дотран санв: «Нам иим ик гүрм татад. керг уга болвзго. Уга! Кергтә! Константин Иванович блокнотд бичәд авчксан мартхн уга. Хөөннь худл келҗ гиһәд алх, Шестаков буру гидг бәәдл уга...»

* * *

Гилвксн күрң ширтә «Победа» машин райисполкомин һазаһас арһул көндрәд һарв. Ахлачиннь заң алдлго хәләцәрнь меддг, баһ наста шофер Петя Алтунин зөвәр йовчкад, хойр уульнцин аагт күрәд:

—Альдаран?— гиҗ арһул сурв.

—Негдгч бригад...— гиһәд, ахлач келчкәд, хойр нүдән аньчкад,

гедргән нурһан тинилһҗ суув. «Эн райисполкомд ик уурла харһсн болв,

287

аль асхн нөр уга болад (цергәс ирсн ач көвүһән ахлач эндр асхн гиич кесинь Петя меднә) атхр йовдг болхв? Хаалһдан амрад унттха»— гиҗ шофер дотран ухалв.

Асхн арвн хойр час күртл ач көвүһән гиичлүлснь мел үнн. Зуг эндр өрүн, авъясарн тавн часла Николай Иванович серв. Халун хойр стакан агта цә уухла, нөөрнь сергв. Нам ода чигн нөр күрчәхш, зуг Темниковин өгсн селвгиг бурушахин ормд, терүнлә зөвшәлсндән энүнә седкл мерҗ, чееҗинь хавчад йовна. Николай Иванович дала сурһуль-эрдм уга болвчн райисполкомин ахлачин өгсн селвг хаҗһрнь эврәннь хар ухани уршгар энүнд ил медгднә. Нам терүгинь селвг гиҗ келҗ болшго, закврла әдл. «Зуг Семен Семенович оньдинд түрүн авгтан тиим эвлүнәр күүнддг авъяста, цааранднь энүнә седкллә эс харһад, келсн үгднь эс зөвшәлхлә, яһҗ эрәсинь чаңһадгинь медгднә,— гиҗ Шестаков санв.— Болв тиим амрар би яһад зөвшәлв? Аль крайин һардачнрт урднь өгсн амн үгән эс күцәсндән әәвв? Уга! Темников үгднь эс орсн күүнәс яһҗ өшәһән авдгнь ил. Цааранднь терүнлә зүтклдәд, терүнә үгинь сөрҗ тус уга. Эврәннь сансар келглго бәәшго. Келсн үгинь соңсад, өгсн даалһвринь күцәһәд бәәхлә, ямаранчн тамас татад авчкхмн.

Өңгәр үг утдхад, терүнә ууринь күргәд керг уга. Терүнә келсиг күцәсәр дала әәмшгтә юн болх билә? Аль терүнәс әәхләрн, бийән аадрулад сансн тоолвр болхий?»—гиҗ Николай Иванович ухалв. Тиигҗ Николай Иванович тоолдг учрнь иим бәәсмн.

...Март сарин чилгчәр дөрвдгч тавдгч хойр бригадт одад, асхн ора Шестаков гертән ирв. Сиврин ут болн догшн үвл чиләд, асхнднь киитрвчн, өрүнднь нарн һархла, цасн дорагшан сууһад, хаврин үнр һарад ирв. «Мөрн, үкр болн хөн һурвн зүсн мал үвләс һару уга менд һарв, болв хөрн тавн һахан кичг эн үвл үкв. Кемр сән бәәртә, дулан хаацта бәәсн болхла, тиим һару уга бәәх биләвидн. Гем уга, эн хаврас авн һаха орулдг шин хаша эклҗ кехиг шиидвидн. Сәәнәр көдлдг улс нәәмәдлҗ авхла, эн җилин бийдчнь чиләҗ болх. Терүг бәрх модынь зөөһәд авчквидн»— гиҗ, Шестаков асхн хотан ууһа бәәҗ. дотран байрлҗ сууна. Түрүн өгсн махна шөлән идҗ чиләчкәд, бий тустан суусн гергнүрн хәләхлә, тернь тагчг, залуһан шинҗлсн бәәдлтә, тустан шилтәд хәләһәд сууна.

—Юн болҗ одв?—гиһәд, залунь гергән чочаҗ сурв.

—А, зөрц,— гиһәд, гергнь невчк тотхв.

—Ю келхәр седләч?—гиҗ, залунь давтҗ сурв.

288

Сурврт хәрү өгхин ормд, терүнә хот ууҗасн стол бүрксн клеенк дорас нег бор цаас татҗ авад, залудан өгв.

Маңһдур йисн часла района прокурор дуудулсн цаасн бәәҗ. Шестаков күн болснас нааран сурлһ өгч, зарһин халхар дуудгдад уга билә. Тер төләд эн цаасн гергинь биш, Шестаковиг бийинь йир икәр үүмүлв. Санад, тоолад бәәхнь, һарһсн үүл медгдхш. Саначрхдан тесҗ чадад, Шестаков конторур одҗ, Сапрыкинә герүрнь җиңнүлв: «Өрүндән ирхләрн, учринь медхт»— гиҗ тернь хәрү өгв. «Ода яһдмби?»—гиҗ санҗаһад, генткн Темниковд җиңнүлх дурнь күрв. Тернь бас эс медсәр хәрү өгв, болв: «Маңһдур прокурорас һархларн, нанур дәврҗ ир»— гиҗ Семен Семенович үгән чиләв.

Логикәр болхла, үүл эс һарһсн күн юмнас әәх зөв уга, болв эс медгдсн юмн элдү, өврҗ, үүмлһ татна, зүрк догдлулна, зоваҗ седкл менрүлнә.

—Тана нерн, эцкинтн болн өвкинтн нерн,— гиҗ прокурор Сапрыкин Шестаковиг орҗ ирәд суухлань, сурв.

—Та эврән меднәлмт,— гиҗ Шестаков алң болв.

—Мини медсн кергго юмн. Та альд бәәхән медх зөвтәт. Сурсн сурврт чиктнь хәрү өгтн,— гиҗ Сапрыкин догшрхв.

Альд, кезә һарсн, альд бәәх, юунд көдлдгинь сурад бичснә хөөн Сапрыкин нег цаас авч ирәд, Шестаковин һарт бәрүлв:

—Кемрҗән нанас сурсн сурврмудт худл хәрү өгхлә, РСФСРин Уголовн кодексин йирн тавдгч статьяһас иштә болзгарн һурвн җил күртл цааҗла харһулгдх йосиг нанд цәәлһҗ өглә гиһәд, һаран тәвчктн.— гиҗ прокурор келв.

—Худл? Юн төрв? Түрүләд кергән цәәлһәд өгчктн,— гиҗ Шестаков йосндан алмацв.

—Чик хәрү өгх болад эн цааснд һар тәвчктн. Тегәд юн кергинь цәәлһҗ өгхүв,— болҗ прокурор келв.

—Мажаров Александр Федоровичлә кезә таньлдлат? Альд, кенлә хамдан тодрхаһар келтн,— гиҗ, прокурор Шестаков һаран тәвснә хөөн сурв.

—Кемб тертн, тиим кү медҗәхшив.

—Нидн җилин ноябрин хөрн доланд альд, кенлә хамдан әрк уулта?

—Арһулдҗатн. Э-э, тиигхдий? Песчанск лесничествин һардачин герт, зуг неринь мартчксн бәәҗв,— гиҗ Шестаков арһул келв.

«Намаг нуухар седв гиҗ эн санҗадг болх»— гиҗ тер дотран ухалн,

289

ямаран учрар сурчахинь медҗ чадлго бәәв.

—Та хойрин өөр кен билә, кедү цагла, ямаран удан суусан келтн. хамдан бәәсн улсин неринь,— гиҗ Сапрыкин адһав.

—Терүнә, Мажаровин гергнь, неринь нам мартчкҗв. Тиим, невчк заарг чирәтә болсн күүкд күн билә. Асхн тавн часас авн дөрвн час күртл теднәд биләв,— гиҗ Николай Иванович хәрү өгв.

—Нернь Лилия биший?

—Э, тиим. Чик. Лилия гидг нертә,— гиҗ Николай Иванович байрлв.

—Нә, сән. Тер асхн Мажаровд кедү мөңг өгләт?— гиҗ прокурор шамдҗ сурвр өгв.

Юн учрар иигҗ мөлҗәд, мөшкәд сурчахинь медҗ чадлго бәәсн Шестаков ода ирҗ невчк толврв. «Бийдән тус кесн күүг яһҗ бәрүлҗ өгхв»— гиҗ Шестаков санв.

—Юн мөңгн?—гиһәд хооран саахар седв.

—Шестаков, бичә нуутн. Тус уга. Мажаров гергтәһән эврән келлә. Худл келсндән үүллә харһхан мартхмн биш,— гиҗ прокурор келв.

—Эврән тедн келсн болхла, нанас ю хәәҗ сурнат?

—Йоснь тиим. Тедн эс келсн болхла, би альдас медх биләв? Нам тана өгсн мөңгнә тооһинь биш зүсинь меднәв. зуг таниг эврән келхитн күләҗәнәв,— гиҗ Сапрыкин цәәлһв.

«Нә, арһ уга. Эн чик келҗәнә. Тедн эс келхлә, кен медх билә. Эврәннь парвляна хургт кедү мөңг өгсән келхәс биш, кезә, ямаран цагт, яһҗ өгсән әмтә нег күүнд келсн уга биләв»— гиҗ Шестаков ухалв.

—Һурвн миңһн арслң,— гиҗ арһул келв.

—Кедүһәд арслңга мөңгн билә. Хуучний, аль шиний?— гиҗ дәкн маһдлҗ сурв.

—Тәвәһәд арслңга, мел шин банкас авсн мөңгн билә,— гиҗ Шестаков цәәлһв.— Мөңг өгсн мини гем. Кемрҗән тер мөңг эс өгсн болхла, нарядас үлү һурвн зун кубометр тосхлтын мод кен манд өгх билә? Эн үвл хөрн тавн һахан кичг үкв. Кемрҗән дулан типовой һаха орулдг гертә болхла, терүн деер миңһн һаха асрҗ чадх биләвидн. Ода хот дурндан күрхмн, зуг тедниг бәәлһдг бәәрн уга,— гиһәд, Николай Иванович халҗ одчкад, иргчдән шин һахан гер бәрхләрн, кедү ору авх, кедү олз государствд орулҗ өгхән Сапрыкинд цәәлһҗ келв.

—Нә, тана келсн үг сәәнәр соңсув, болв эврәннь һарһсн йовдлан цааҗла харһх үүлинь та медҗәх бәәдл угат,— гиҗ прокурор цәәлһв.

290