Бадмин Алексей. Алтн Шорад Даргддго. 1990

давтшгов!—Өвгн шүрүлксн бәәдл һархла, әәһәд дасчксн эмгн:

—Ю, дәрк! Нанар ю кехмт,— болад, бешин өөр делгәтә ширдг деер чөклҗ суув.

—Чи, Адуч, мөңкинд зальврад, сүзгләд йовдг Бемб үкхиннь өмн ухаһан гееҗәнә гиҗ санхчн бизч,— гиһәд, Бемб эклв.— Чи чигн, эмгн чигн, нама соңстн. Маниг, эмгн өвгн хойриг, оньдинд иигәд хоюрн шоваһад бәәһә гиҗ бичә сан. Дән эклхд бидн барс болсн һурвн көвүтә биләвидн. Ик көвүмдн — Пүрвә, ээҗ аав хойриннь өөр колхозд малын эмч болҗ көдлҗәлә. Хойрдгч көвүмдн — Бадм, Ровно гидг балһсна өөр цергт билә. Һурвдгч көвүмдн — Басң, Әәдрхнд багшин дөрвн җилә сурһульд сурчала. Бидн хойр эднән кү кеҗ, ачнран теврхәр байрлҗалавидн. Болв санан хурдмб, салькн хурдмб гиһәд, хар мөртә дән эклв.

Бадмин тускар дән эклсн дару зәңг угаһар геедрв гисн зәңг ирв. Пүрвәг дән эклснә маңһдуртнь цергт авб. Дөчн хойрдгч җилин намрар, «Иҗл һол деерк дәәнд харһн...» гисн цаасн ирв,— Бембин хойр нүднә булңд чиихлтсн нульмсн үзгдв. Һанзан һурв-дөрв ховдгар сорв.— Терүнә хөөн эмгн өвгн хойр асхн болһн зул өргәд, тер булңд бултулчксн бурхнд мөргдг биләвидн. Эн үлдсн нег му көвүһимдн, харһх саалтгаснь хальчлҗ, көгшрх насндмдн бичә өнчрүлтхә гиҗ мөргдг биләвидн.

Басңгмдн, дөчн хойрдгч җилин намрар, нег асхн орҗ ирв. Эк эцк хойрнь байрлад, гүүлдәд бәәнәвидн. Көвүн өрүнднь босчкад, чемоданасн тер Сталинә зург һарһад, орн тустан хадчкад, самолет йовулдг училищд орув гиҗ келчкәд, тер өдртән хәрү йовҗ одв.

Арднь эмгн өвгн хойр урднь өдрт нег мөргдг бәәсн болхла, көвүһән йовсна хөөн өдрт һурв зул өргҗ мөргдг болувидн. Тиигә бәәтл, нааран нүүлһәд авч ирснь тер. Энд ирчкәд, өңгтә-зүстә хувц-хунран хулдад, гесндән хот идлго, хулдҗ авсн тосар бас зул бәрәд, өдрт һурв мөргдг биләвидн.

Тиигә бәәтл дән чилхин өмнхн, дөчн тавдгч җилин эклцәр полкин командир бичг бичҗ: «Тана көвүнтн, Басң, фашистнрин кевтр болсн Берлинә өөр аһарт болсн дәәнд зөрмг йовдл һарһад, залу кевәр өңгрв».

Терүнә хөөн зүүләд, зул өргдгәнчн уурв. Болв теңгр эс авхла, күн үкшго бәәҗ. Үкх цаг өөрдв, ода буй хурах кергтә гиҗ санлавидн. Хойр җил болад, дәкн зул өргәд, эмгтәһән хоюрн мөргдг болувидн. Одак Чопоров ирәд, мөңкинд шишлң тоод бәәхмт гисн цаас ирҗ умшҗ өгх

331

гиһәд, асхн күртл зул өргдг биләвидн. Алтн болсн һурвн көвүһим авбч. Арднь үлдсн, арһсн болсн мадниг үквчн һаршго нернд унһавч! Нань юн кергтә! Сүзглҗәхш гиһәд авхла, авад одг гиһәд, бурхнд уурм күрәд, мөргдгән уурсм тер.

Усн гүн болвчн йоралта, уул өндр болвчн ората гидг эн. Сталин кедү бийрхҗ эркшлдг болвчн, нег цагт иигҗ, һарһад бәәсн хаҗһрнь илдкгдҗ, гем уга улсиг цеврлҗ, тер күүнә хаалһд орхмн бәәҗлм,— гиҗ деед бийд өлгәтә Ленинә зургур заав.— Чи, Адуч, саахндаһа комендантд кен орв гиҗ сурвч.

Урҗин цаад өдр районас нег күн ирәд: «Сталинә эркшллһнә цагт Ленинә заасн заавр, үлдәсн герәсинь эвдҗ, йосн бишәр тадниг засгла харһулҗ, шишлң тоод бәәлһҗәсиг мана парть хаҗһр гиҗ, урдк кевтнь олн-әмтнлә әдл тадниг цеврдхҗәнә»— гиҗ, цәәлһҗ өгв.

Тер һашута дөчн йисдгч җилин эклцәр чамаг манад хонсн асхн би чамд тууль келҗ өгхдән, орн-нутгнь төвкнв, өмнкәсн деерәр дүрклв гиҗ намаг келхд чи маһдлад, туулинтн чилгчнь сән бәәҗ, зуг мана тууҗин чилгчнь яахинь кен медхв гиҗ эс келлч? Ода мана тууҗин чилгчнь ямаран болсинь медвч?—Өвгн барун нүдән чирмҗ инәмсглв.

—Тана тиигхд келсиг би эндр күртл мартад угав. Тер цагт седклим аадрулҗ, дөң болсндтн йир икәр ханҗанав,— гиҗ Адуч һол-зүркнәсн ханлт өргв.

—Арһулдҗа! Мана парть Ленинә заасн һо хаалһдан орсн хөөн таңһчимдн өгхнь лавта. Тер цагт төрсн, өссн-боссн һазртан күрхдән ицнәв,— гиҗ өвгн ицлтәһәр келв.— Эмгн одак цәәчн яһла?

—Эврән намаг су гилтә. Ода нам буслад, ширгҗәдг болх!— болад, эмгн адһад һарч одв.

Көдлмшт өмсдг хувцтаһан Костя әмсхлсн орҗ ирв.

—Адуч Очирович, әрә гиҗ таниг олҗ авв,— көвүн агрономин һаринь чаңһар атхҗ мендлв.— Авһ Бемблә эндр харһлав, дәкнчн нег мендлчкхмн кевтә,— гиһәд, өвгнә һариг эн атхв.

—Арһулд, арһулд! Эврән әрә торчах ясим хамхлвзач!—болад, Бемб һаран хәрү татҗ авн инәв.

—Намаг көдлмшт одхас өмн харһснтн йир сән болв. Адуч Очирович, би ик байрта зәңг авв. Таня танд одҗ үзүл гиһәд өрүнәс нааран көөһә,— Костя костюмин дотр хавтхас нег цаас һарһад Адучд өгв.

Агроном тиизтә цаас сарҗңнулад конвертәснь һарһад, дотран умшхар

332

седхләнь, Бемб өвгн келв:

— Маднд бас соңсхад умш.

«Үр Рвачев! РСФСР-ин Деед зарһ Тана эцк Василий Иннокентьевичин туск цааҗла харһулсн керг-үүлинь шинәс хәләһәд, Сталинә эркшллһнә цагт йосн бишәр засглгдсинь илдкҗ, үнн цевр неринь, өңгрсн хөөннь босхв...»

—Тиим әвртә улсиг худлар хутхҗ бузрдсн юмнд манла әдл улст һундад керг угаҗл,— болҗ Костин эцкин тускар урднь кесг дәкҗ соңссн Бемб келв.— Болв алтн шорад даргддго гиһәд, үксн хөөн чигн үнн диилв.

—Алтн шорад даргддго. Энтн айта гидг ирлцңгү үлгүр бәәҗ, — гиҗ Костя темдглв.

—Костя, эк эцк хойрчн әмн җирһл хойран партьдан болн Төрскндән өгсн бәәҗ. Терүнд байрлх зөвтәч!— гиҗ Адуч келв.

—Адуч Очирович, намаг түрүн болҗ итксндтн, би танд ханҗанав!— гиҗ келн, адһҗ цәәлһв.— Бригад орх көлгн намаг күләҗәнә.— Костя һархар седчкәд, невчк түдәд, дәкәд үг келх бәәдл һарв.

—Келх үг бәәхлә, кел, бичә ич,— болҗ, Бораев көвүнә нүд ширтҗ

хәләв.

—Адуч Очирович, би танас нег селвг сурхар седләв.

—Сур, сур.

—Кемрҗән парть уга бәәсн болхла, би яах бәәсмб? Тегәд эврәннь үнн седкләсн, партин нег эгл салдснь болх санатав...

—Йир сән! Нег рекомендацинь би өгнәв,— болҗ Адуч Костяг теврв. Эмнг һазрт һурвдгч урһцинь хурахар белдҗәнә. МТС-әс колхозмудар чирҗ йовх комбайнс болн тәрә хаддг машид хаалһин ут-туршарт

цүврлдәд йовна.

Темниковиг өрүнә көдлмштән ирхләнь, шин орсн партин райкомин негдгч сегләтр Светлов дуудад, эндр «Победа» колхозд болх олна хургт орлцтха гиҗ йовулв. Района күцәгч комитетин ахлачиг колхозин хургт орлцтха гиһәд көөдгнь хаҗһр. Района цөөкн һардачнр хөрн колхозмудын хург болһнд одҗ чадхий? Тооцана болн шүүврин хургт одҗ болҗана. Тооцана хургтчн нанас талдан одх улс дала. Үвләһә болсн района партийн конференц деер оньдинд гемнәд бәәдг хуучн сегләтрин ормд Светловиг суңһснь тер. Түүнә ормиг эврән эзлхәр седҗәсн Темников Светловиг суңһх гисиг кезәдчн иткшго билә. Ода арһ уга. Светлов партин райкомин сегләтр орснас авн кесг-кесгәс нааран төвкнүн дасчксн

333

эв-довиг эвдҗ, нам герт бәәлһдг бәәдл уга.

—Тиим болх болшго хургт ю хәәхүв!— гиҗ өрүнә Темниковиг келхлә, Светлов өмнәснь цәәлһв:

—Болх болшго хург гиҗ уга болх зөвтә. Бидн, арһта болхла, хургар дамҗҗ колхозникүдлә өөрхнәр залһлдх зөвтәвидн. Әмтнә келсн үг соңсҗ, дуту-дундынь илдкҗ, дөң-нөкд болх зөвтәвидн.

«Победа» района нүүрлгч колхоз. Ахлачнь Николай Иванович, көдлмшән меддг күн. Одак урһц икдүлхәр седснәс көлтә үвләһә болсн тооцана хург деер зөвәр күүндвр һарһад зогсла. Кесгнь һарһхмн гиҗ келцхәсн биший. Уга, терүг һарһчкад, ахлач ордг күн тадн дунд угалм,— гиҗ дотран сана йовтлнь машин колхозин парвляна өөр ирәд зогсв.

—Әмтн клубд бәәнә,— болҗ конторас һарч ирсн тооч клубур заңһв. Зуни нарн өрүн үдин алднд күрәд, җиннүлҗ халулад ирв. Клубин ирг

дахад, сүүдртнь баһчуд гармуль татҗана. Тер әәһәрнь әмтн цуглрҗана. Темников машинәсн бууһад, клубур орв. Сцен деер улан кенчрәр бүркәтә ут стол бәәнә. Столын цаад зогсад тәмк татҗасн колхозин һардачнр Шестаков, Молчанов, Медведев, Адуч, бригадирмүд, фермин һардачнр хамгла Темников ирҗ мендлв.

—Николай Иванович, әмтн яһад цөөкн болҗахмб?— болҗ тер соньмсв.

—Удлго цуһар ирцхәх,— гиҗ тернь санамрдв. Тиигҗәтл Тарасов орҗ

ирв.

—Павел Петрович, яһад оратвч?— болҗ Шестаков сурв.

—Я, йир. Маниловск селәнәс күр дү көвүм ирлә. Тенд деерәс күн ирснә тускар келсинь соңса бәәҗ оратҗ одув.— гиҗ тернь келв.

—Деерәс күн Маниловск селәнд ирсинь соңслав. Манахсур ирсн болх яһна! Бидн ирх гиһәд, күләһәд бәәнәвидн,— болҗ Медведев һундл төрв.

—Селән болһнд одҗ чадшголм.

—Не, ю соңсвчи? Кел, кел, Павел Петрович!—гиҗ кесгнь сурцхав.

—Тер күн түрүләд колхозд ирәд, ахлачинь суулһҗ авад, тәрәһинь эргәд хәләчкәд, эрднь-ишәһинь һолад, яһҗ өвсинь түүх, ямаран экәр тәрхлә, сән болхинь зааһад, селвгән өгч. Терүнә дарунь тәрәг комбайнар хадлго, машидәр хадад унһачкад, дәкәд хагсхлань, комбайнар хураһад цокхла, ахрхн зунта тана һазрт һару угаһар урһцан хурахт гиҗ селвгән өгч. Хәрүдтән селәнднь ирәд, зәрм колхозникүдин герт орҗ хәләһәд,

334

ямаран бәәхинь сурад, бас селвгән өгч. Әмтн түрүн авгтан әәһәд, ю келхән медҗ чадлго бәәҗәһәд, дәкәд тер селвгән өгә йовҗ, заагурнь инәд татад, цецн үг келәд оркхлань, теднь омг авад, сүл талаһурнь мел эврәннь кезәнә таньдг селәнә улсла әдләр күүндцхәҗ. Йоста коммунист гидг тер!— болад, Тарасовиг келәд ирхләнь, Темников атыһад, саглҗ келв:

—Болһаҗа, Тарасов! Сталиниг бас бууляд магтад бәәсн биший...

—Сталиниг кен бууляд, яһад магтад бәәсинь медҗәхшив... Зуг Сталин колхозд одҗ, әмтнлә күүндсиг би соңссн уга биләв. Тер төләдән чигн әмтнәс зааград, бийән бурхнд тоолдг бәәсн биз,— гиҗ Тарасов күцәгч комитетин ахлачин аминь боов.

—Сталин биш, наадк һардачнрин бийснь манахнд ирсинь медҗәхшив,— болҗ Медведев күүндврт орлцв.

—Ирцхәдг билә, Виктор. Зуг чи медшгоч! Һучдгч җилмүдин эклцәр колхозмуд шинкән бүрдсн дару мана районд Каганович ирлә. Эндәс хөрн дуунад бәәсн Савельев селәнд Муравьев гиһәд граҗданск дәәнд партизан йовсн, Колчакла ноолдҗаһад өрәсн нүдн өрәсн көл хойран геесн күн билә. Тер мана районд эврә селәндән түрүн колхоз бүрдәлә. Кагановичиг ирсн намр буудяһан цокад, государствд орулҗ өгдгинь өгәд, колхозникүдтән күртәһәд, үлдсн экнә буудяһинь кеер, ток деер үлдәһәд, хулхад өгшгоһар, сөөнь дуусн колхозурн зөөһәд, үлдсн сүл хойр тергинь өр цәәхин өмн тер бригадиртәһән хоюрн авч йовхлань, дигтә дөрвн машиһәр станц орҗ йовсн Каганович харһад, нег чигн үг сурлго тедниг тергнәснь буулһад, ардан дахҗ йовсн машинд хойраһинь суулһад, Олуйскур авч ирәд, засгла харһултн гиҗ закчкҗ. Тер сөөнь бийднь һурвн күн цуглрад, тедниг халһнла харһулҗ. Үзҗәнч, Виктор, яһҗ дөң болдг бәәсинь!

—Үр Тарасов, та үлү үг бичә келәд бәәтн! Каганович ЦК-Д бәәхинь мартхмн биш!—болҗ нүднь һал ассн Темников энүг хөрв.

—Би мартҗахшив. Дәкәд нег ЦК-д көдлдг күүнә тускар бас келхәр бәәнәв,— гиһәд, Тарасов тогтунар цааранднь келв:

—Арвн җил хооран Әрәсән өрәлд һаң болсн бийнь мана крайд сән урһц һарла. Тиигхд сән техник уга, дән шинкән төгссн цаг билә. Би ахлач биләв. Урһц сән болвчн күч күрч хураҗ чадлго, дала буудя цасн дор үлдв. Дигтә тер цагла манд дөң болхар Маленков ирҗ гиһәд, зәңг һарв. Зуг терүг партин крайкомд үзхәс биш, колхозмудт, совхозмудт одснь соңсгдсн уга. Зуг партин крайкомд суучкад, теднә гиҗгәснь дарҗаһад:

335

«Буудя, буудя!»— гиһәд, теднь района һардачнрин гиҗгәснь авад, аш сүүлднь мана толһад күрн алдад, тер җил һуйр буудя белдсмн. Эврән бийстмдн идх буудя үлдәлго, арчад авч одла. Үзҗәнт, яһҗ дөң болдгинь! Кемрҗән Маленков әмтнә түрү-зүдү, дуту-дундынь йилһҗ дөң болхар седсн болхла, урһц сән һарсн райодас, областьсас комбайнмуд, машид, әмт авч ирсн болхла, тиим дала буудя цасн дор үлдх билү? Уга!

Сул җилмүдт ямаран ик урһц һарчана? Тер бийнь тиим ик һару һарчану? Уга. Юңгад гихлә мана һардачнр эврән ирәд, әмтнә дутудундыг нүдәрн үзәд, әмтнд сән селвгән өгәд, олн-әмтнәс эврән уха сурад бәәсндән мана седкл дахсн, партьдан тоомсрта улс болҗана.

—Тиим улсиг эркшлдг әмтнлә дүңцүлҗ болшго,— гиҗ Тарасов үгән төгсәв.

—«Буульмҗ уга—баатр уга, селвг уга — цецн уга» гидг хальмг үлгүр бәәнә,— болҗ Адуч эндәс келв.

—Не, болцхаҗ! Әмтән дуудтн, хурган эклхмн,— гиҗ Темников адһв.

...Шестаков нег час шахуд докладан келәд чиләв.

—Үүрмүд, сурвр уга болхла, кен үг келнә?—болҗ хургин ахлач Тарасов сурв.

Әмтн кесгтән тагчг суув.

—Нанд үг өгтн,— гиҗ Молчанов босв.

—Үүрмүд, мана ахлачин келсн доклад йир тату болв. Тиим болдг учрнь, сүл цагт ахлач колхозникүдәсн хольҗсн деерән, эврәннь парвляна чледәс, партийн организацас зааград, мел һанцхарн юуһинь болвчн кечкхәр седнә.

Ода хойр-һурвн хонгас тәрә хуралһн эклн гиҗәнә. Энҗләк урһц йир сән. Тегәд бидн негчн умш буудя үрәлго хураҗ авдгин арһ хәәх кергтәвидн. Тер кергиг яһҗ күцәхмб? Кемрҗән ахлач партийн организацла, парвляна чледлә ни-ниицңгү бәәһәд, тедндән түшхләрн, тер төриг күцәҗ чадхмн. Миниһәр болхла, үр Шестаков үвләһә болсн тооцана хургт өгсн амн үгән мартад, кенләчн зөвшәлдгән уурв. Агроном Бораев кубанцнрин бәрцәр буудяг салу хадҗ унһаһад, салу цуглулҗ цокхмн гихлә, Шестаков бурушаһад, хуучарн, комбайнмудар хадхар шиидв, һанцхн эн биш. Сүл цагт ямаран чигн төриг хәрү цокҗ эврәһәрн кедг болҗана. Тер төләд Шестаковин тускар күүндхитн сурҗанав. Молчанов үгән чиләхлә, клубд дүүрң суусн әмтн шуугцхав.

—Бидн, баһчуд, аль биш һазрас эмнг һазр олзллһнд ирәд, эврәннь

336

чидлән әрвллго көдлҗәнәвидн. Түрүн ирсн җилдмдн манд дөң болад, дуту-дундымдн медҗ үр Шестаков тусан күргдг билә. Терүнднь ханҗанавидн. Энҗл үр Шестаков оңдан болҗ одв. Бүкл хаврин дуусн тәрә тәрәд, пар хаһлад, өвс хадад бәәсн бийнь, Шестаков негчн ман тал ирҗ, яһҗ көдлҗәх, ямаран дуту-дунд бәәхиг сурсн уга. Зуг агроном Бораев үвл-зун уга өөрәсмдн һархш. Кезәдчн манд ирҗ селвгән өгнә. Эмнг һазр олзлхар ирсн баһчудын нерн деерәс үр Бораевд халун ханлтан өргҗәнәв,— гиҗ Севостьянов Сергей дарунь босҗ келв.

—Николай Иванович, әмтнәс ик тус нанд күргсн болх. Тер бийнь, би тагчг бәәҗ чадшгов,— болҗ Матрена Семеновна үгән эклв.— Җил ирвәс мана эдл-аху өсәд, урднь һарар кегддг көдлмш машиһәр кегддг болад, өдр ирвәс өмнмдн бәәх төрмүд өсәд, неквнрь улм чаңһрад, шишлң медрл кергтә болад бәәнә. Тегәд Николай Ивановичин кех-күцәх седклнь бәәвчн, медрлнь тату болад, эндү һарһад бәәнә. Тер учрар цааранднь ахлач болҗ чадшго гиҗ тоолҗанав...

Олн-әмтн тер үгиг дөңнҗ альх ташлдв.

Дарунь босҗ үг келцхәсн Чекмарев, Медведев Виктор, Таня, Тарасов болн Бамбаев Сакл нег дууһар ахлачиг сулдххмн гиҗ келцхәв.

Тиим аш эс күләҗәсн Темников һурв дәкҗ босад, Шестаковиг харсхар седв, болв әмтнә шууган улм гүдәд ирв. Деерәс заавр угаһар төр хаһлҗ чаддго Темников, арһ уга, конторур одҗ телефоһар Светловиг олҗ авчкад, хургин ашинь адһҗ зәңглв.

—Кениг ахлачд шиидхәр седцхәнә гинт?— Темников түдс гиһәд, трубкан бәрәд зогсв.— Нег дууһар Бораевиг заацхана. Юн болҗахнь медгдхш. Бораевәр ахлач тәвҗ болхий?

—Йир сән! Теднтн нанас түрүлчкҗ. Би Бораевиг Глотовск МТС-т директор тәвхәр седләв.

—Юн гинәт! Сүл цагт юн болҗахнь нанд медгдҗәхш,— гиҗ әәсн бәәдлтәһәр Темников келв.

—Бәәһә бәәҗ медхт!— Светлов трубкан өлгчксиг Темников медв. Тиигҗ Адуч ахлачд нег дууһар суңһгдв.

* * *

«Нанла әдл шишлң медрл тату улст цааранднь иим ик эдл-аху һардна гисн әвр җаңһрта болх бәәдлтә»— гиҗ Николай Иванович, шидрәһә дотран тоолдг болвчн, негчн күүнд эн ухаһан келсн уга билә.

337

Урднь болхла, ямаран культур, альк һазрт, кедү гектар тәрҗ, хураҗ авсн урһцасн кедүһинь государствд өгх, хулдх болн колхозникүдт төгәх күртл деерәс дигләд, зурад өгдг бәәсн болхла, ниднин правительствин һарһсн тогтаврас иштәһәр колхоз болһнд бәәрн һазртан таалмҗта культур тәрҗ, олз-ору икәр өгдг тохмта мал өскҗ, аш сүүлднь эдл-ахун экономик өөдлүллһнә арһ хәәҗ, зураһан эврән кетхә гиҗ зөв өгсмн.

Эн хамгиг шишлң медрл угаһар, хуучн авъясарн күцәхд хату. Тегәд Николай Иванович үвлдән болх тооцана хург деер эврәннь зөв-учран келәд, ахлачин көдлмшәс сулдх санаһан чееҗдән нуувчинәр хадһлад йовсмн. Җил болһн тәрә хуралһна өмн болдг олна хург деер ахлачин туск төр босхх гиҗ кен сансн болхв?

Өр-зүркәр орулн өрвәд, бод-бод гиһәд келсн Молчановин хуучн дәәрәр мааҗад, хаһлад өөринь һарһҗах метәр келсн хусур Тарасовин, дәрвкәд шатсн түүмр мет догшн, халун залярн хәәрсн Волков Викторин, өөкн мет җөөлкн, өр өвдсн бәәдлтәһәр эклчкәд, өвдглҗ сун, түргәр унх чигәһәр келсн Матрена Семеновнан үгмүд соңссн Николай Ивановичин зүркн хойр таласнь хавчҗах кевтә атхгдҗ, халун цуснь мөчиннь үзүрмүдт ирҗ шатаһад, хәәлсн хорһлҗн мет лугшҗ царцв.

—Тәвн хойрдгч җил Шестаковиг ахлачд суңһгдхд тана колхоз ямаран билә? Ода яһҗ өсв?— гиһәд, Темниковиг келәд ирхлә. Николай Ивановичин өрчнь өвкәһәд, өсҗ байрар буслад ирв. «Намаг ахлач суңһгдснас авн дөрвхн дундур җил давб. Эн болзгин эргцд геснтн цадхлң, ээмтн бүтн бәәх биш, нам эн өмсҗ ирсн хувцан хәләхнтн! Торһн шеемг хойрар бийән цуглад, туһлч, саальч күртлән һартан час зүүҗ йовхан мартчквт! Эн кенә нилчв! Намаг иим хәәрлт угаһар келхлә, таднд килнц болх! Уга! Уга! Семен Семенович таднд авгдхн уга! Хәрнь терлм! Яһҗ эвинь олҗ келнә!»— болад, Темниковиг хойрдад босад келхлә, эн улм омгшв. «Гем уга, зуг ормдан үлдҗ авсв, эн келәд бәәсн үгмүдтн хоолдтн тееглгдх! Ю келҗәхмчи, Матрена Семеновна? Чамаг иигҗ келхлә, наадк улсин зөв. Нанас биш ода түүрмд суух биләч! Күүнә кесн тус меддго бәәҗч!»— Шестаков үг келсн күн болһна тускар дотран тоолад сууна. Тер бийнь, энүнә седклнь санамр. Болв әмтнә шууган улм гүдәд ирхлә, Темников һарад, зөвәр бәәҗәһәд, хәрү орҗ ирчкәд:

—Нә, Шестаковиг һарһчкад, кенәрн ахлач тәвхәр бәәнәт?— гиҗ сурв.

—Агроном Бораевиг!— Әмтнә икнкнь иигҗ хәәкрв.

Тер дууһинь соңссн, хәәкрҗәһәд зогсцхах, мини ормд ахлач тәвдг күн

338

уга гиҗ санамр бәәсн Николай Ивановичин дотркнь кирд гиһәд, нег судцнь тасрсн болад одв.

—Шестаков Николай Ивановичиг колхозин ахлачас сулдххмн гиснтн һаран өргцхәтн!— иигҗ өөрнь суусн Темниковин келсн үг ик холас келсн болҗ әрә энүнд сонсгдв. Әмтн шуугад, һаран өргсиг хәләлго, доран эргәд, ардк үүдәр гүүһәд һарв.

Шестаков һарч ирәд, клубин өмн зогсҗасн хойр җилин туршарт деерәснь буулго йовсн «Победа» машиһән үзв.

—Петя, шулуһар!—гиҗ тедүкнд зогсҗасн шоферан дуудн, дассн авъясарн машинә өмнк үүдинь секәд, дотрнь орҗ суув.

—Альдаран йовхмб?— болҗ шофернь машиһән көндән сурв.

—Тустан йов!—гиҗ келн, Николай Иванович нүдән аньв. «Шестаков цааранднь көдлҗ чадшго! Бораевиг ахлач шиидхмн!» — клубд әмтнә келсн үгмүд ода бийнь энүнә чикнд доңһдад йовна.

Өмнән йовсн маши күцҗ давхар бүшкүрдсн дун энүг альд йовхинь медүлҗ, нүдинь секүлв. Олуй һол деерк модн тагтар машин һарч йовна. Тер хаалһнь тедүкнд үзгдҗәсн балһсна гермүдиг керчҗ, хойр талагшан әрв. «Олуйскд ю хәәхв? Партин райкомур одхмби? Негдгч сегләтр Светловд одхла, яһдмби?— гисн герлтә ицлт энүнд орв.— Уга! Светловур одҗ болшго! Юн гиҗ келхв! Колхозникүдм көдлмшәсм көөһәд һарһчкв гихв?»

—Цааранднь йовҗ болшго! Хәрхмн!—гиҗ Николай Иванович келлһнлә, «Победа» доран эргн хәрү һарв.

«Хәрәд ю кехв. Би ахлач бишв. Кенд кергтәв! Уга, кишго нохас, Николай Иванович угаһар яһҗ көдлдгитн хәләй! Би үзхв! Тана Бораевтн нанас деерәр һардх угаһинь үзхв! Нанас деерәр ю меддв тер, баахн көвүн. Нег җил болад, Николай Иванович, буйн болх, хәрү ахлачдан орхнч гиҗ сурситн би соңсхв».

Иим ик һундлта тоолврмуд Шестаковин толһан экинь мөрә йовтл, «Победа» Макаровин уульнцар хурдар орад ирв. Селәнә захд бәәсн магазинәс һартан хойр шил әрк атхсн Саңһҗ зөрлцәд һарч ирәд, эдниг үзчкәд, байрлад, һаран өргҗ тосв.

—Машиһән зогсалч!—болҗ Шестаков шофертан келв.

«Победа» дошҗ ирәд, Саңһҗин өөр зогсв.

— Николай Иванович, таднла хамдан гертән күрч болхий?— гиҗ Саңһҗ сурв.

339

—Су!— Шестаков ардагшан өргәрн заав. Гериннь һаза машин ирәд зогсв.

—Николай Иванович, манад орад һартн?—гиҗ Саңһҗ сурхла, тернь шоферан йовулчкад, дахад герт орв.

—Ба-а! Иван Григорьевич, бас энд бәәх кевтәлм! Урдк комендантд урдк ахлачас халун менд!— Шестаков шоглсн бәәдлтәһәр келв.

Чопоров уурлсн бәәдлтәһәр маңсиһәд, Шестаковин өгсн һаринь атххас биш, шогтнь хәрү өгсн уга.

—Урдкинь хәәхлә, урдк кладовщик бас бәәнәлм. Дигтә һурвулн харһҗвидн. Тиигхлә, өңгрсн цаган ухалад, өмнк хөвән угтад, хошаднеҗәд чирк әркәр уһачкхмн,— болҗ Саңһҗ гиичнрән хот белдчксн стол һатц суулһв.

Николай Иванович эн герт кесг дәкҗ ирсмн. Зуг үвләһә, декабрь сард болсн хургин хөөн ирәд уга билә. Тер хургин дару Саңһҗиг көдлмшәснь һарһсмн. Тернь кесг сардан көдлмш уга бәәҗәһәд, хаврин тәрәнә көдлмш эклхд Чопоровин учетчик көдлҗәсн тракторн отрядт ус, тракторин тос зөөдгт орла. «Цаг зууринәр көдлҗә, дәкәд нег эвтә бәәрн сулдхла, орулҗ үзсв»— гиҗ Шестаков Саңһҗд амн үгән өглә. «Кемрҗән ахлачдан бәәсн болхла, тиим көдлмш невчк шууга дарулҗаһад олҗ өгч болх билә. Ода арһ уга»— гиҗ Николай Иванович дотран ухалв.

—Мендвт!—гиҗ халун хот стол деер тәвн йовҗ, Цаһан мендлв.

—Менд, менд, Цаһан! Таньгдшго болҗ кевтәмч! Саңһҗ та хойр ханьцснас нааран би үзәд угав,— болҗ Николай Иванович Цаһанас нүдән хөөһүллго шилтв.

—Яһад эс таньгдна?— гиһәд, Цаһан гиҗгтә күүкн мет ичсн бәәдлтәһәр герин эрст өлгәтә бәәсн нүр үздгт бийән эс медгчәр хәләчкәд, чирәннь хурнясн заагт ширлдсн пудриг һариннь нурһар арчв.

—Яах билә, баһрсн бәәдл һарч!— Николай Иванович суг гиҗ инәһәд сурв.— Нә, ямаран бәәнәт хоюрн?

—Гем уга. Керүл-цүүгән уга бәәнәвидн,— гиҗ Саңһҗ хәрү өгхлә, эндәснь Цаһан келв:

—Альмала әдл авсн залуһан әмтнә нүүрт чирәһинь улалһшго болҗахгов. Залуһиннь ичринь барҗ йовх күн, кениг амрах билә тер.

—Терчнь чик. Би Саңһҗд кесг җил хооран терүнә тускар келләв. Хәрнь терүнәсн эрт алдрснчн сән болв,— гиҗ тагчг суусн Чопоров эндәснь Саңһҗд келв.

340