Бадмин Алексей. Алтн Шорад Даргддго. 1990

болзгтаһар хәрҗ одла.

Түрүн асхн залус цуһар эврәннь ормдан орад кевтцхәв, Адуч бас эврәннь ормдан орв. Окаҗин унтддг орм оңһаһад хоосн үлдв, цаад бийднь нег һар суңһад күрх чигә һазрт Боова кевтнә. Әрә торсн нудрмин чигә зүркн әмтин түрүн болҗ түңшҗ зовньҗана. Күчр эн зовлңгиг оосрбүчәр күлҗ, омгинь шантрулдг чидл бәәхий?

Арвхн зурһата наснд акад-җикәд ухан аанан саак зүркиг атхад оркна, болв үзәд-медәд уга йовдл үзүртә селмәр хатхсн мет үйн болһныг шарклулна. Зунын ахрхн сөөнь дуусн үкл әмдрл хойриг йилһсн мет чееҗдк гүн серл, нег мөслсн зүркни киитн шиидвр хойр зөв-буруһан йилһлдҗ ноолдв. Болв хоовтрад цәәҗ ирсн өрүн, харңһу герл хойриг хойр талан әрҗ хәм үлдәв.

Маңһдур асхнднь мел урдкларн әдл хоомг шиидвртә көвүг саак хоовтрсн, адһҗ ирдг өрүн зарһинь кев.

«Һурвдгч өдрнь. Асхндан бригадир адһад хәрү ирәдчн бәәх. Хәәрн седкл, хоома ухан, зөрг уга зүүлг элмр! Эндр яһдг болвчн энүнлә күүндх кергтә!»— гиһәд, көвүн хот уудг столын өөр көдлмш кеҗәнә. Боова терүнә хаҗуһар хойр суулһта ус авад һарч йовад, инәмсгләд, көвүнә өөрнь ирәд, усан һазрт тәвв.

«Нә, кел! Эрт кел!»—гиһәд, көвүн бийән шамдсн бийнь, келнь модар кесн мет көндрҗ өгхш. Күүкиг шилтҗ эс хәләҗ чадхларн, улм толһаһан өкәлһв.

—Чи, Адуч, залу, күмбчи, аль күүкн болвзачи? Ода цагт нам тиим, чамла әдл күүкнчн уга болх!—гиһәд, Боова тегш цаһан шүдән үзүлҗ, тачкнҗ инәв.

Тиньгр болн шогч Боова толһадан орсн үгән келхдән кенәсчн эмәдго бәәсмн. Тегәд Боова ямаран үг келвчн Адуч соньмсшго билә, болв эн келсн үгнь, модар толһаһарнь цокснла әдл болҗ Адучд медгдв. Күчәр гишң толһаһан өндәлһәд, күүкнүр хәләв, болв көвүн наалдсн хойр урлан салһҗ негчн үг келҗ чадсн уга.

—???—зуг көвүнә чирәднь: ичр, бийәсн цөкрсн башр хәләц, бәәсн чидл-күчән баглад авсн шиидвр, ицлт, арһан барсн аш сүл сурвр, һундл

—цуг бичәтә.

—Келдг үг уга болхла, көдлмшән цааранднь кетн,— гиҗ күүкн нимгн

321

хойр урлан хөмҗ, нүднәннь булңгар инәмсглҗ, һазрт бәәсн хойр суулһ усан шүүрч авн, хот кедг зуухан темцәд һарв.

Һурвдгч асхн ирв. Һундл улм гүүнрв. «Ода яһдмби? Күүкнә келсн ходрң үгмүдиг кезә мартхви?»— гисн ухан көвүнә толһа эзлв.

Асхн әмтн көдлмшәсн ирхлә, Адуч теднә өдрин дуусн кесн көдлмш меерлхәр одла. Бүрүлин гегән тасрхин алднд хошурн ирхлә, бригадир ирчксн, шин зәңг авч ирҗ. Өрүндән көлгн ирхлә, бригад кевтән Элст — Баһ-Дөрвд хоорндк кегдҗәсн чолун хаалһд көдлхәр йовҗана. Теднәс һанцхн Адуч гертән үлдх болв, юңгад гихлә сурһульдан одх цаг өөрдҗ йовна. Урднь әмтнә чирәд биш, ор һанцхарн үлдвчн Боовала үг күүндҗ чаддго Адуч бәәсн күчән баглҗ: «Эн асхн харһҗ күүндий?»—гиҗ күүкнәс сурв. Тиигҗ көвүн күүкн хойр ишкә герин өөр өр цәәлһв. Көвүнә түрүн сансн санань эс күцвчн, улвң зүркинь авлсн, урднь медгдәд уга, урһҗ йовх нарн мет герлтә, санад оркхла, сергәһәд оркдг седкл чееҗднь нүүв.

Бригад маңһдуртнь оңдан һазрур нүүв, Адуч герүрн хәрв. Адуч үвлин каникулд сурһулясн гертән ирәд, Бооваг хәрд һарсинь соңсв. Боован һарһсн йовдл боомтг уга урвалт болҗ көвүнд медгдв. Ухаһан сольсн күүкиг үктлән мартшго болҗ Адуч андһар тәвлә.

Җил давсн хөөн дән эклв, Адуч дәәнд мордв. Дәәнә көлд кедү хатумөтү цаг, харһнҗ гесн өлсх йовдл, махмуд-цогц зовад муурх, әәх-сүрдх селгән харһна? Болв тер зун Адучд зовлң болҗ чееҗинь хавчҗасн йовдл байрт хүврҗ, ямаранчн түрү үзгдхлә, тер цөөкн өдриг санад оркхлань, цогцин бульчңгудтнь чидл немгдәд, зүркнь цеврдәд, хойр хәврһднь җивр урһсн болҗ медгддмн.

Дән чиләд, Адуч хәрҗ ирв. Догшн, хәәрлт уга дән, түрү-зүдү, чееҗин зовлң цугинь Адуч һатлҗ һарв.

Энүнә седклд шин дурн бүрдв. Җирһлиннь хаалһд Зоята харһсндан Адуч ода бийнь эврәннь хөвдән ханна. Адучин зүркнд дәкн, тер арвн зурһан нас дахҗ ирсн бахта, байрта седкл үүдлә. Болв Адуч эврәннь зүркнә зааврар Зояһас холҗла.

Цаг, хаврин хурц нарна толянд урссн цасн мет хәәлв, түрглҗ гүүсн цандгинь дахҗ кир-бог көөгдв, һазр дорас шин урһмл һарв, бор һазрин керсиг бичкн көк ноһан бүркв. Адучин борхшҗ одсн хату зүркиг җөөлкн

322

торһн урһмлар цуглв. Хатурҗ одсн зүркнь җөөлдв.

Кезә энүнә зүркнд Альма орсн болхв? Тиигҗ сурхла, нам Адуч бийнчнь сән медшго. Хая-хая Глотовск МТС-әс ирсн цагтан аль Макаровд ирҗ көдлхдән оньһсн болхви? Ирх болзгнь давҗ одв. Яһад эс ирҗәдг болхви? Аль мини келхәр бәәх үг медчкәд, зулҗадг болхий? Плантацд көдлҗ йовх күүкд улсин цаһан альчурмуд, нег бийд өндәһәд, негнд дорагшан өкәһәд, кесг цаһан тугмуд мет үзгднә. Альма уга! Адучин зүркн улм чаңһур цокв.

* * *

Хара зөңдән Адуч плантацас күн тасрҗ һархинь күләһәд, өндәһәдөкәһәд йовсн цаһан альчурмудас нүдән хөөһүллго бәәв. Юңгад гихлә Альма ард бийәснь, культстана герин һатцас, зөвәр өндр күүнә өвдгт күрәд, урһчксн көк тәрән заагур һарч ирв. Эс күләсн үзгәс энүнә ирдг учрнь юмби?

Эндр өрүн күүкд улс көдлмштән ирәд, зөвәр көдлчксн цагт Адуч теднүр ирв, тедүкнд мөрән тушад идүлчкәд, звено болһнд одад, сүвселвгән өгв, әмтин сүүлднь Альмаһур ирәд, көдлмшин тускар ю бис келҗәһәд:

—Эндр культстана өөрк харһа будкур ирҗ чадхийчи?— гиҗ Адуч арһул сурв. Альма түрүн авгтан, дегәд икәр үүмчкәд, үг келҗ чадлго бәәв.

—Ю хәәхви?—гиҗ Альма арһул сурв. Хойр халхнь улаҗ одв.

—Чамла онц күүндх үг бәәнә,— гиҗ Адуч келв.

—Кезә?— гиҗ Альма зөвәр тотхҗаһад сурв.

—Кезә болвчн. Арһулдҗа, хойр часла ирхлә, сән болх билә, әмтн үдин хотан уучкад, хәрү көдлҗәх цаг,— гиҗ Адуч келв.

—Сән,— гиһәд, Альма башрдсн бәәдлтә дорагшан хәләв.

—Тадн хойр юн онцлдад бәәнәт,— болҗ саак сул амта Груня шоглв. Тер шогнь эн хойрин хоорндк күүндвр таслв.

Альмаг эк эцк хойрнь бичкнәснь авн сансарнь өсклә, оңдан улсла әдл кел-аминь бооҗ, хуучна авъяс бәрүлҗ, хоома болн хәрг заң дасхсн уга билә. Болв тохм-үндснә бәрц, ичг болн һольшг заңнь энүнд үлдв.

Көдлҗ йовсн күүкд улс нег часла үдин хотан сууҗ ууцхав, хойр часла дахн эклҗ көдлв, Альма болхла, үд күртл эднлә көдлчкәд, үдин хөөн

323

оңдан һазрт көдлҗ йовсн улсин кесн көдлмш бичҗ авдг билә. Терүгинь медсн Адуч, дигтә хойр час зааснь тер. Болв Альмаг босад, һоодан бригад орсар күн төр кешго билә, зуг Альма бийнь, Адучин ардас йовхдан эмәһәд, оңдан хаалһар, селәнә наад бийд көдлҗ йовсн улсур одчкад, тендәснь Адучин заасн культстанур ирҗ йовна.

Культстанд өөрдх дутман Альман зүркнә цоклһн улм догшдад ирв. Юңгад гихлә Адуч ямаран кергәр дуудсинь, ямаран үг келхәр бәәхинь тааһад медҗ болхмн. Болв күүнә уха меддг болснас авн Альман зүркнднь иим седкл учрад уга билә. «Эңкр, ухата, күңкл седклтә Матрена Семеновна Адучин сансн уха яһҗ медсн болхви?»—гиҗ, Альма ухалҗ йовна.

Сүл нег цөөкн өдрмүдт Адуч өдр болһн гишң негдгч бригадын шикрин свеклын плантацин бог өвс түүҗ йовсн күүкд улсур өдр болһн ирдг билә. Өцклдүр бас ирәд, нег час чигә цагт теднә өөр эргҗәһәд йовҗ одв.

Асхн көдлмшән чиләһәд, күүкд улс хәрлһнлә Матрена Семеновна Альмаг невчк тогтнулҗ, бийән дахулад, әмтин сүл һарцхав.

—Альма, чи насарн болхла, мини ууһн үрнлә әдлч, седкләрн болхла, мини һарлцсн дү күүкнлә әдлч. Мини зовлң — чини зовлң. Мини байр

—чини байр. Би бас тиим седклтәв. Эн кесг җилин эргцд бидн хойрин эс күүндсн, эс хаһлсн төр уга, болв чини зүркнд бәәх седклин тускар эндр күртл күүндәд угавидн. Үнн эс миний, Альма?—гиҗ Матрена Семеновна терүнә ээмәс авч зогсав.

—Үнн. Тана цаһан седкл, тана дөң, тана селвг угаһар би яах бәәсн болхви? Йир икәр ханҗанав,— гиҗ Альма өргмҗтәһәр келв.

—Уга, би оңдан үг келхәр бәәнәв. Оңдан улсла әдл күүнә чееҗднь орҗ, дотран сетрлҗәсн седкл мөлҗҗ-мөшкҗ соньмсҗ медхәр бәәхшив. Зуг мини санаһар болхнь. Адуч чи хойрин дотрк ухан-седклтн ирлцсн бийнь, хоома седклтә, хәрг төләдән нег-негнәннь сансн санаһан, зүркндән үүдсн байран хувацҗ чадлго бәәнәт,— гиҗ Матрена Семеновна келв.

—Та әәлдәч болвзат? Мана сансн сана яһҗ медвт? Эндүрҗәх бәәдлтәт,— гиҗ Альма иньгиннь келсн үгиг наадн-шогт хүврәхәр седв.

—Тана седкл медхд әәлдәч болад керг уга, хойрантн нүднә бүләкн

324

хәләцд, ишксн көлин йовдлд, келсн үгд, нам үг эс келсн бийнь, тана кииһән авснд цуг бичәтә бәәнә. Нулго үннднь келлчн. Өдр болһн Адуч манур ю хәәһәд ирәд бәәнә? Намаг хәәҗәхий, аль Груняг үзхәр ирҗәнү?—гиҗ Матрена Семеновна дәкн зогсв.

—Плантацд көдлҗәх улсин көдлмш хәләхәр агроном ирҗәнә. Терүг сонҗлх болхий? —гиҗ Альма мошкрв.

—Тиим болхла, наадк дөрвн бригадт бас свекл тәрлә. Тиигәрән юңгад эс одна?

—Тиигән бас чигн оддг болх,— гиҗ Альма бодв.

—Уга. Өдр болһн хоорндан һучн дуунад бәәх тавн бригад мөрн тергәр биш, машиһәр күн эргҗ чадшго. Үнәртнь келхлә, һанцхн чини төлә, чамд үг келхәр тер ирәд бәәнә, зуг келх үгнь амнаснь һарч өглго бәәнә. Көгшн, тәв күрч йовх намаг итк, мини зүркн алдхн уга. Чи бас терүнд дуртач, нанд бас ил медгднә. Миниһәр болхла, та хойрин седклд мел йосн дурн урһҗ. Тер учрар чигн та хойр чирә харһҗ күүндҗ чадлго бәәнәт. Маңһдур, эс гиҗ нөкәдүр Адуч нааран ирҗ, чееҗинь эзләд хадһлҗ йовсн үгән чамд келхнь маһд уга. Цагнь ирв, цааранднь тагчгар чееҗдән хадһлҗ чадшго! Тер цагт намаг әәлдәч угаһинь медхч!—гиҗ Матрена Семеновна инәв. Тер үгинь соңсад, тагчг йовсн Альма генткн хаһрад, экрҗ уульв.

—Гем уга, невчк ууль. Ода яахв, мана зүркн тиим, баавһа күүнә хөвнь эн. Зуг чамд хөв-кишг учрхиг би иткҗәнәв,— гиһәд, Матрена Семеновна иньгиннь гилгр хар үсинь илв...

—Нам яахнь медгдҗәхш, сөөднь нөр күрдгән уурв. Асхн орндан орхла, одак ухандм, өрүнднь босхла, саак седклдм. Оңдан ухан седклд ордган уурв. Нам кезә эклҗ мини седкл эн санан эзлсинь медҗәхшив. Адуч түрүн болҗ мана колхозд ирснәсн авн нанд таасгдла, зуг терүг би сән, цаһан седклтә, ухата күн гиҗ таасхас биш, мел эндрклә әдл уханседкл бийм авлад уга билә. Мана селәнд зәрмнь зөрц Адучд одхин төлә Саңһҗас салҗ, терүг үүллә харһулхар седҗ гиһәд зәңг һарһҗ. Тернь мел худл! Нам худл гиһәд, андһар тәвҗ өгх биләв!— гиһәд Альмаг келхлә:

—Тер зәңг соңсчкад, әмтнә келнәс әәһәд, Адучиг гертәсн көөһәд һарһчклчи? Эх, Альма, Альма! Дурна төлә ноолдх кергтә! Йосн дурн күүнә седклд негх дәкҗ үүддмн, тер седклиг әмтнә келнәс әәһәд, көөх керг уга!—гиҗ Матрена Семеновна Альман экнь кевтә, толһаһинь бийүрн шахҗ таалв.

325

—Тер темдгтә хургин хөөн, экүрн хәрҗ ирәд, өлг-эдән тендәс дүүһәрн авхулчксн хөөн Груня ирҗ тер зәңг нанд келлә. Маңһдуртнь бас нег күн ирҗ тер зәңг келәд һарч одлһнла, ик уурта бәәсн цаглам, Адуч орҗ ирв. Күүнә уха медснәсн нааран тиигҗ ухаһан гееҗ, бийән бооҗ чадлго бәәсән медхшив. Ямаран шоодрг хатхна гихүв? Адучла йир модьрунар күүндсн деерән: «Хург деер үг келхләрн, худлыг хөөһүлҗ, үнниг иткүлҗ, чик хаҗһринь йилһхәр седхәс биш, намаг оңдан седкл зүүҗ гиҗ бичә сантн, хәрнь тер! Нань манд күүндх төр уга!—гиҗ шүрүһәр келчкләв.

Терүнәс нааран мана өөрк гермүдт ирсн бийнь, манад орҗ ирхш. Нег дәкҗ мини эк цә ирҗ уутн гиһәд дуудсн бийнь, ирсмн уга»— гиҗ Альма саналдв.

—Гем уга. Җирһлин хаалһд кедү дәкҗ эндүрдг болһнач? Дөрвн көлтә мөрнә бийнь бүдрдмн. Зуг эврәннь гемән медсн хөөн эдгхднь юмн уга. Эн хамгчн цуг давҗ одсн йовдл. Хәрнь маңһдур Адуч дәкн ирҗ чамла харһҗ күүндх, зуг бичә бийәсн үргә,— гиҗ медәтә иньгнь селвг өглә.

«Матрена Семеновнан келсн үг бурхна әәлдхвр мет харһв. Би эврән чигн лавта Адучиг ирхинь медләв, зуг кезә ирхинь, ю келхинь, альд харһхинь меддг арһ уга»— Альма иим тоолврта эҗго культстана герт өөрдәд ирв.

Адуч плантац тал хәлән гиҗ цуцрад, һарин баһлцгт бәәсн часан хәләв, ирх цагасн күсдундур час давҗ одв. «Иршго деерән һарв, юн болна гидгнь энв? Сүл цагин бәәдләр болхла, седклнь нанд туссн болҗ медгдлә. Яһҗ медхв? Намаг һолҗадгчн болх, яһвчн наснь нанас кесг дү. Ода яахв, арһ уга»— гиһәд, Адуч дотран цөкрҗ, тәрәнә захар урһсн модн заагас һарад, культстана герүр эргәд хәләчкәд, бийүрнь өөрдәд ирҗ йовсн Альмаг үзн, бичкн күүкд кевтә өмнәснь гүүҗ тосв.

Урднь әмтн үзх гиһәд саглҗасн санан, Альмаһас эмәһәд өөрдлго бәәсн хоома седкл цуг мартгдв. Зуг будкин өөр Альмаг теврәд зогсҗасн бийән, эврәннь эвт орад, һарч зуллго зогсҗасн Альмаг үзҗ, Адучд санан орв.

—Альма, гемим тәвҗ ас. Чамаг үзчкн байрлхларн, ухаһан гееһәд, эндү йовдл һарһчкув,—гиһәд, Адуч теврҗәсн Альмаг тәвн, хооран нег ишкдл цухрв.— Би, би чамд нег үг, кесг үг келхәр седләв, зуг яһҗ эклх,

юкелхән медҗәхшив. Арһулдҗа, бичә бийдм уурл,— гиһәд, Адуч шулун-шулуһар кииһән авч, келсн үгинь күн хөрәд зогсахар бәәснлә әдл

326

адһҗ келв.

—Келтн, келтн, би адһҗахшив,— болв.

—Медҗәнәв. Адһсна төр биш. Бахлурм бәргдәд, келх үг хооласм һарч өгчәхш. Уга, үг келҗ болхмн, зуг күн болһн келдг, элҗ одсн эдлә әдл үгиг, эн сәәхн седкләс буслсн үглә семрүлхәр бәәхшив. Ю келснь сән болх? О, олн бурхд минь, зааҗ өгхнчи! Альд бәәнә тиим үг!—гиһәд, Адуч деегшән теңгр хәләв.

—Ха, ха! Теңгрәс сурхар, эврәннь седкләс, һол-зүркнәсн сурх билү,— гиҗ Альма инәв.

—Чик келҗәнәч. Зуг би, әмтнә келнд орн гиҗ элҗ одсн үг келхәр седсн уга биләв. Дурн, дурн! Би хотд дуртав, би нохад дуртав, би тәмкд, әркд дуртав гиҗ әмтн келнә. Һол-зүркнә үндсәр, седклин таалврар, сөөднь зүүднд орад, өдртнь седкләс хөөһлго бәәдг дүрсиг, күцлиг тер салврсн би дуртав гидг үглә яһҗ ирлцүлхв, яһҗ үнинь буурулхв. Миниһәр болхнь тер үг седклин, зүркни ик байр ирхлә, келх үг,— гиһәд, Адуч келҗәсн үгән таслад, Альмаһур хәләв. Альман чирәнь герлтәд, хәләцнь байрар дүүрәд, сәәхн нүднә хар күмсгнь делсн харадан җивр мет нәрхдәд бәәнә. Адуч һаран саҗн:

—Амрар келхд, би чамд йир ик дуртав! Һазр деер чамас оңдан күн нанд үзгдхш, чееҗдм орхш. Тегәд чигн седкличнь медҗ, чини сананседкл минилә харһтха гиҗ мөргҗәнәв, чамас сурҗанав! Буйн болх, бийим зовалго хәрүһән өгич!— гиһәд, Адуч берүр өөрдв, тернь уралан нег ишкәд, эврән теврҗ, Адучин халхлань эврәннь чиигтә халхан харһулв.

Төгәлңд тагчг, ә уга, тедүкнд тарҗңнад көдлҗ йовсн тракторин бийнь эн хойрт харш болшгон кергт зогсҗ одв, зуг модн дунд җиргсн шовудын дун, эднә седкл саатулв.

* * *

Адуч крайин селәнә эдл-ахун управленьд болсн агрономчнрин хургт одад, доладгч хонгтан Олуйск деер ирв. Тер хургт кубанцнрла әдл тәрәг түрүләд эгл машидәр хадад унһачкад, хаһсхлань, комбайнар цуглулхла, һарунь баһ болсн деерән, хурахд түргн болна гиҗ күүндвр һарла. Терүнә тускар эн урднь журналмудт умшла. Тегәд эндр өрүн поездәс бун, һоодан «Сельхозснабин» контор орҗ, тиим машид бәәх угаһинь медхәр

327

седв.

Тәрә шинкән тәрәд чиләв, хурахас ода бийнь эрт. Болв сааль белдхәр

— сав белд гиһәд эртәс бедрхлә, һару болшго. Тендәсн һарад «Заготзерно» орв. Хургт одхин өмн теднә ах агрономта күүндәд, буудя цеврлдг ВИМ гидг бор көрсн маши хулдҗ авх болла. Тегәд эргә йовтлнь, үд давҗ одв, йовцсн маши гетхәр Макаров ордг хаалһд ирхләнь, эврә кергәр балһснд ирәд хәрҗ йовсн, эднә колхозник Лазовский тергтә харһв. Хаалһдан хоюрн ю-бис күүндә йовҗ Макаров селәнд ирв. Селәнә захд бәәсн магазинә иргәр хаалһ һарна. Эдниг магазинд өөрдхлә, өмнәснь Бемб өвгн һарч ирв.

—Көвүд, намаг күләҗәтн!—гичкәд, өвгн хәрү магазинүр гүүһәд орҗ одчкад, түдлго мишгтә юм үүрсн һарч ирв.

—Тана тергнд гер күртлән сууҗ болхий?—гиҗ сурв.

—Суутн нааран,— болҗ, Адуч бийиннь өөр орм сулдхҗ өгв. Магазинәс колхоз орхла, Бембин гер зуурнь бәәнә. Лазовский мөрән Бембән герин нурһнд. хаалһ деер зогсав.

—Адуч, манад орад цә уухнч?— болҗ, өвгн тергн деерәс бууҗ йовад

келв.

Холас хәрҗ ирҗ йовх Адучд зууран күүнә герәр дәврхд эвго болҗ медгдв. Тер бийнь көгшн күүг өөлүлшгон кергт келв:

—Саша, зууран Федор Васильевичинд мини чемодаг буулһад үлдәчк. Би удлго ирхүв.

Бемб өвгнә гер Копай-городт билә. Ода эднә уульнцд урдк нернь үлдхәс биш, хуучн һазр гермүдәс негчн гер үлдсн уга. Сүл хойр-һурвн җилин эргцд хаалһин хойр амнд шифер ората хөрн зурһан у болн сарул гермүд зогсҗана. Гермүдин тонь өсв. Юңгад гихлә кесгиннь үрн-садн өслдәд, күн болҗ, салу гермүд бәрҗ, өрк өндәлһцхәв.

Бемб ниднәһә бас шин гер бәрҗ авла. Ода Адучиг цә у гиҗ дахулдг учрин икнкнь герән үзүлх седклтә йовна. Тернь эн герт орсна хөөн ирәд уга билә. Эн хойриг буулһнла, колхоз талас нег мөрн тергн зөвәр шүрүһәр гүүлгәд аашсиг өвгн үзәд: «Эн аашсн мини мөрн эсий»— гив. Тер хоорнднь мөрн тергн эднә хаҗуһар давхар седв.

—Яван эзнәснь зөв угаһар яһад мөрим зүүвч?

—Үр Лиджиев, бригадир зөв өгв,— болҗ Чопоров мөрнәннь җолаһинь татн хәрү өгв.

—Көшәд үктлнь гүүлгтхә гиҗ бас бригадир зөв өгвү?

328

—Үр Лиджиев, би адһҗ йовнав!

—Үр, үр! Юн үрв би чамд! Эврәннь төмр келәрн келн гиҗ дасчквчи? Манаһар, колхозинәр келдг дасх кергтә! Цаг негәр йовдго, цәкрм цаһанар йовдго! Ода манла әдл болвч! Мөрнәсм көлс һарһдг болвзгоч!— гиҗ зөвәр шүрүтәһәр келчкәд, Бемб би иим күмб гисн бәәдлтәһәр, керсү нүдәрн Адучур кирцҗ хәләв. Чопоровас әәһәд дасчксн Бемб иим шүрүһәр күүндснднь Адуч алң болв.

Бемб мишгән сүүвдсн Адучин көтлврч болҗ ардан дахулв.

—Эннь сиинц,— гиҗ, Адучиг эс үзҗәхмн кевтә үүдинь секҗ үзүлв. Цааранднь герин үүд секв. У болн өндр, хойр хората, утхар хусад цаһалһчкснла әдл цевр модн полта герүр эдн орҗ ирцхәв. Деед бийдк хораднь, урднь һазр герт бәәснлә әдл өмн хойр эрстнь неҗәд төмр орн түшүлһәтә бәәнә.

—Не, эмгн, цә бәәнү?— болҗ орс бешин өөр, пол деер чөклҗ сууһад хөөнә ноос эрҗәсн эмгнәсн сурв.

—Белн цә уга.

—Тиигхлә, шулун болдгар чан. Гиич ирҗ йовхинь эс үзҗәнч? — гиҗ өвгн закв.

—Гиич авч ирх күн, зәңг өгх бәәсн.

—Цә бәг болвзго, би Олуйскас хот уучкад һарлав,— гиҗ Адуч орлцв.

—Күләҗәтн. Дарунь һазак зуухд болһчкхв,— болҗ эмгн адһад, утцнноосан хураҗ босв.

—Бемб одак Чопоровла яһад тиим шүрүһәр күүндәд бәәвт? — гиҗ, Адуч соньмсҗ сурв.

—Э, э. Чи медәд уга бишвч! Чамаг угад юн болсинь медҗәнч? Чопоров комендант болдган уурла. Шестаков авч ирәд, тракторн бригадт учетчик орулчкв. Маниг кесг дөөглснь болх, мөрнәсм көлс һарһтхал тер! Би яһдгҗ терүг!

Эн зәңг Адучиг йир икәр соньмсулв. Партин Хөрдгч съездын хөөн ик хүврлт болх зөвтәһинь Адуч медлә. Зуг урднь комендант болҗ шишлң тоод бәәдг әмтиг ширтүләд бәәдг Чопоров эн колхозд эврәннь һарт ирҗ көдлх гиҗ күн келвчн, иткшго билә.

—Комендантд кен орв?

—Терүгинь бас соңсад угавчи? Удлго медхч, зуг бичә адһ!— гиҗ өвгн келн, мишг дотрас гилвксн, алтар хордасн шар рамкта Ленинә зург һарһҗ авад, цаһан альчурар арчв. Дәкәд орн дор бәәсн яршгас алх хада

329

хойр авч ирәд, зурган Адучд бәрүлчкәд, герин өмнк булңд, киртә шар кенчрәр цуглата бәәсн, бурхн багшин гегәнә зес шүтән деер хадаһан хадв.

«Наснаннь туршарт бурхн шаҗнд сүзгләд дасчксн Бемб бурхнань деер Ленинә зург өлгхәр бәәдг болхий?»—гиҗ Адуч дотран санад, зурган хойр һарарн бәрчксн зогсҗана. Тиигәд санлһнлань:

—Тер зурган нааран өгчклч!—гиҗ өвгн ардан һаран суңһв. Адучас шүүрч авн, арднь бәәсн кенчр боодһаһарнь хадад ораһад, бурхн багшин гегәг халхлулад, дорак модн тәвц деернь босхҗ зогсав.

«Правда» газет умшҗах Ленинә зург герин булңгиг герлткәд оркв. Ухата болн керсү Бемб ю һарһвчн Адуч соньмсшго билә. Эн шинәс үзҗәх солю бәәдлнь энүг алң болһҗ байрлулв.

Тер хоорнд һазаһас орҗ ирсн эмгнь өвгнә кесн көдлмшинь үзчкәд, түрүн авгтан үг келҗ чадлго бәәв.

—А-а, хәәрхн! Бурхн багшин гегән минь! Тамин амнд зогса бәәҗ, юн гидг килнц һарһҗахмт? Көгшн зүүлмр!— гиһәд, эмгн намчлҗ һаран мацнадан бәрәд, үүдн хоорнд өвдгләд сууҗ одв.

—Эмгн, бос! Килнц би һарһҗахшив. Күзүцәһән килнц һарһсн күүнчн тер!— болад, ардк булңд өлгәтә бәәсн кир утан хойрт утгдад, кезәңк, эклц дүрсән геесн, бичкн рамкта Сталинә зургур заав. Орн деерән өвдглҗ суучкад, Сталинә зург өлгәтә бәәсн бүчинь тәәләд, солһа һарарн беш тал хайв.

—Эмгн энүгәр һалд өр өгчк! Кецин усн һууһан темцдг, кесн үүл эзән темцдг,— гиһәд, мишгәс талдан нег зург һарһад, тер ормд өлгв.

—Басңгин авч ирсн зург яһад хайҗахмт? Герәсләд хадһлҗалав,— болад, эмгн уульв.

—Эндр Басң босҗ ирсн болхла, эврән һалд хайх билә,— гиһәд, Бемб хавтхасн һанзан һарһв.

Эн хамгиг нүдәрн үзсн Адуч алң болсн деерән байрлад, үг келҗ чадлго бәәв. Терүгинь медсн Бемб мусг гиҗ инәв.

—Чи, кукн, алң болҗах бәәдлтәч? Өөрк стул деерән су. Би һанздан һал тәвчкәд, чамд цәәлһҗ өгсүв.— Өвгн хавтхасн тәмкин кенчр түңгрцг һарһад, сармта цаһан мөңгн цокурта һанздан тәмк нерв.

—Чи, эмгн, бичә әәһәд, сүрдәд бә! Су нааран!

—Уга, нанд цол уга! Цәәһән хәләнәв.— Эмгн босад, һархар седв.

—Су гинәв! Намаг олн үг келдгог меддг бишийч! Чамд дәкәд

330