Бадмин Алексей. Алтн Шорад Даргддго. 1990
.pdfЗуг Николай Ивановичин тускар бас күүндвр һарх биший, тиигхлә, энүнд хург һардхд эвго. Та хойрин негнтн һардтн! — гиһәд, Темников Павел Петрович Молчанов хойрур заав.
—Үүрмүд, мана колхозин парвляна йисн членәс эн хургт нәәмнь ирсн бәәнә. Тегәд, хурган секхиг буру гиҗәхшийт?—гиһәд, Павел Петрович босад келлһнләнь, хаҗуһаснь Темников чикнднь шимлдәд, нег цөөкн үг келв.
—Медгдҗәнә,— гиһәд, хәрү өгчкәд:— Үүрмүд, тадна кесгнь соңсснчн болх. Энҗл намр, тәрә хурасна хөөн мана колхозин тускар крайин газетд статья һарч ирлә. Тер статьяд мана негдгч бригад гектарин хөрн центнер буудя авб гиҗ бичгдсмн. Тер статья һарсн хөөн мана агроном үр Бораев гектарин хөрн центнер буудя авсиг хаҗһр гиһәд, эндүһән дәкн тер газетәр дамҗулҗ бурушахм гиҗ, ахлачин өмнәс төр тәвсмн. Ахлач болхла, гектарин хөрн центнер авснь үнн гиҗ, деерәс комиссь дуудулҗ ил авгдсн урһцин ору-һаруһинь бүртксмн. Тер бүртклһнд мана колхозин шүүврин комиссин члед бас орлцсмн. Тегәд бүртклһнә ашиннь тускар түрүн үг мана шүүврин комиссин ахлач үр Егоровд өггдҗәнә,— гиҗ Павел Петрович келхлә, үүднә өөрәс буурл үстә, хурняста шар чирәтә күн босад, һартан бәәсн цаасан хәләчкәд эклв:
—Мана негдгч бригадын һурвн миңһн нег зун арвн йисн гектар һазрас...— гиһәд келәд ирхләнь:
—Та невчк ахрар келтн!—гиҗ Темников эндәс хазв.
—Тиим болхла, ору-һару хойраһинь цокҗ тоолад, үлдсн буудяһинь чиңнүрдәд хәләхлә, гектарин хөрн центнер буудя авснь үнн болҗ һарв,— гиҗ келәд, Егоров суухар седхләнь, дорд бийд суусн Медведев эндәснь босв.
—Та, шүүврин комиссля ахлач, адгтан нег дәкҗ тәрә хадхас өмн ирҗ хәләлт, угай?
—Уга.
—Наадк бригадмудын урһц бүртклт?
—Уга.
—Нань кенд сурвр бәәнә? Угай? Тиигхлә, Адуч Очировичд үг өгий.
—Энҗл догшн һаң болсн уршгар мана тәрәнә урһц ниднәкәр холд баһ болсинь тадна кесгтн медцхәнәт. Тер бийнь агротехник сәәнәр олзлсн учрар му биш урһц аввидн. Зуг мана конторин тооһар негдгч бригад гектарин хөрн центнер буудя авб гисиг кенчн иткхн уга гиҗ
311
меднәв. Юңгад гихлә зерглдәд бәәх хойр бригадын урһц хоорндан дегд йилһвртә болҗ. Конторин тооһар болхла, негдгч бригад гектарин хөрн центнер, хойрдгч бригад гектарин арвн центнер болҗ һарчана. Негдгч бригадын урһц хойрдгачсн гектарин һурвн-дөрвн центнер үлү һархас биш, бүкл арвн центнер үлү һарх зөв уга. Миниһәр болхла, иим ик йилһвр бригадмуд хоорнд һардг учрнь, эртәр ухалад, адгтан нег бригадын урһциг немҗ, ик урһц авсн нер зүүхәр зөрц кесн йовдл гиҗ санҗанав. Зуг тиигҗ үлү бичүләд, кен ямаран олз үзсинь медҗәхшив. Тер күн эн хургт илдкҗ, эврәннь эндүһән келҗ өгх гиҗ санҗанав. Юнгад гихлә олн-әмт меклҗ болшго! Худл йовдл кезәдчн илдкгдлго бәәшго!— гиһәд, Адучиг келхлә:
—Худлынь медәд келх кергтә, тааврар кү будад керг уга!— болҗ эндәснь Темников аралдв.
—Тәрә хуралһн эклхин өмн Федор Васильевич бидн хойр бурушаһа
бәәтл, Николай Иванович хойр бригадын урһциг нег һазрт асхулад, чиңнүрдх нег кү тәвәд келә. Ода, эн болсн йовдлар хәләхлә, нег уга шиидвр биш бәәҗ гиҗ харлҗанав. Эн келсн үгмүдиг, эврән бийстн шүүтн!— болад, Адуч ормдан суув.
—Үр Бораевлә әдл худлахар әмт бузрдаҗ келшгов. Буудян ору-һаруг намаг бичдгог тадн цуһар меднәт. Бухгалтерск дегтрт бичгдсн хөөн, би хаҗһр гиҗ келҗ чадшго биший. Тиигхлә, нанас ю некҗәхинь медгдҗәхш? Хойр бригадын буудяг нег ток деер асхулдг учрм, урдк җиләр болхла, урһцнь баахн, ток деер көдлдг улсин то баһрулхар седләв. Ток негн болсн учрар, токин һардач манач, чиңнүрддг күн болн нань чигн улсин күч-көлснә өдрмүд әрвлгдв. Тернь бас колхозд олз,— иигҗ келчкәд, Николай Иванович санамрар ормдан суув.
—Дарук үгинь мана района күцәгч комитетин ахлач үр Темниковд өггдҗәнә,— гиҗ Тарасов зәңглв.
—Үүрмүд, селәнә эдл-ахун артелин уставар колхозин парвляна ахлачиг олна хург шүүһәд, олна хург һарһхас биш, нам деерк һардачнр, биднчн тер йосиг эвддг арһ угавидн. Терүг тадн сәәнәр меднәт. Күндтә Николай Иванович ахлач шиидгдснәс авн цөөкн җилин болзгт, урднь ард хоцрҗ йовсн тана колхозиг районд биш, нам крайин колхозмуд дунд нүүрлгч ормур авч ирв. Эн күүнә ач-тусинь коммунистнр медәд, партин крайкомин членд шиидцхәв. Тер бийнь, эврәннь хар ухаһарн харшлт болҗ, эн күүнә неринь һуталһҗ, эврә бийдән авсн устав эвдҗ, эн хургиг
312
оңдан күүһәр һардулҗанав. Тер юңгад гихлә һундлта зәңг тархасн һанцхн агрономин тускар биш, гем уга ахлачинчн тускар келгдхмн. Тегәд тадниг сәәнәр илдкҗ күүндәд, гемтә бурутаһинь эндр асхн келҗ, хөөннь тиим йовдлас гетлгҗ чадх гиҗ ицҗәнәв.
Мини өмн босҗ келсн тана колхозин шүүврин комиссин ахлач үр Егоров ору-һаруһинь диглҗ тоолад, үлдсн буудяһинь чиңнүрдхлә, гектарин хөрн центнер һарсн үнн гиҗ келв.
Николай Иванович эндр келсн цөөкн үгәс, энүг ямаран бийрхг биш, олна төлә ю келхәсчн әәшго күүһинь медҗ болхмн. Өдгә цагт колхозмуд, бригадмуд негдүләд өскҗәхлә, хойр бригадын буудяг нег ток деер асхулад, кесг әмт сулдхснднь энүнд ханҗанав гиҗ келхин ормд, үр Бораев худлахар будҗ, харт бәрхәр бәәхинь үзҗәнт! Үр Бораевиг би өөрхн сән меддго биләв. Эндр келсн үгәрнь шинҗлхлә, хар саната, күүнд үлү үздг, хутхурч күн болх бәәдлтә!..
Эн үгмүд соңсад, залас кесг улс хәәкрлдв:
—Тана келснтн хаҗһр! Ямаран күүһинь бидн танас сәәнәр меднәвидн!
—Арһулдҗатн! Цааранднь үг күртх, зуг би чиләчксв. Ахлач агроном хойрин цүүгән колхозин көдлмшт тушаһан хальдахас биш, тус болшго. Эн хойриг эвцлдүлхәр седсн мини чидл күрчәхш. Нам үр Бораевд өөдән көдлмш өгхәр седләвидн. Мана келсәр болҗахш. Тегәд, цааранднь олна төрт харш болһшгон кергт эн хург деерән негинь көдлмшәснь һарһх кергтә. Николай Иванович олна хург һардхас биш, бидн шиидҗ чадшговидн. Миниһәр болхла, үр Бораевиг көдлмшәснь сулдххмн гиҗ медҗәнәв. Ормднь бидн оңдан, сән агроном илгәнәвидн.— Эн үгмүдәс хойр хорад бәәсн әмтн шууглдад, эк-толһань геедрәд, кен ямаран үг келҗәхнь медгдхш.
—Адуч Очировичиг һарһшговидн! Уга! Уга!— гиһәд хәәкрлдсн дун соңсгдна.
—Хурган һардтн, үр Тарасов!—болад, Темников уурлхла, тернь босад хөрсн бийнь, әмтнә нирглдән бүкл арвн минутын туршарт тогтнсн уга.
—Нанд үг өгтн!— гиһәд, үүдн талас Севостьянов Сергей босад
ирхлә, әмтнә шууган невчк тогтнв.
— Би тәрә хуралһн эклснәс авн чилтлнь негдгч бригадт комбайнер көдлләв. Негчн өдр гектарин хөрн центнер буудя мини комбайн цоксн
313
уга. Гектарин арвн тавад, арвн зурһад центнер һардг билә. Ода дневникүд хәләхлә, мел гектарин хөрәд центнер болҗ һарч.
—Альдас үлү буудя бичәд бәәсән келҗ ас!— гиһәд, хаҗудан суусн Саңһҗин ээмәс татв.
—Би һарсн буудяһинь бичхәс биш, бий деерән үлү буудя бичшголм,— болҗ тернь хәрүцв.
—Уга. Худл келҗәнәч! Нааран хәләһәд келлч,— гиһәд, Сергей дәкн ээмәснь татв.
Энд суусн Шестаков босв.
—Арһулдҗа, Сергей! Кемрҗән чамд үлү буудя бичәд бәәсн болхла, чи үлү җалв авад бәәсн болхговч?
—Тиим! Үлү җалв өгәд бәәцхәҗ! Зуг оңдан комбайнерин җалв хасад,
нанд өгәд бәәҗ. Яһад хаҗһр бичәд бәәсән келхлә, би эндрин бийднь үлү авсн мөңгән хәрү өгнәв,— гиҗ Сергей һаньдглв.
...Эн хургт Альмаг бас дуудулла. Ниднә болсн олна хургт эн колхозин шүүврин комиссин членд суңһгдла. Одахн Адучин некврәр буудян оруһару бүртклһнд Альма бас орлцла. Эдн өдр болһн комбайн болһнас ирсн буудяг бичдг дневниксәр оруһинь тоолад, государствд өгсн квитанцс, колхозникүдт олн малд өгсн ведомостьс тоолҗ һарһад, үлдсн буудяһинь чиңнүрдәд, чик һарв гиҗ шиидцхәв. Зуг һанцхн Альма нег юм темдглчкәд, күүнд келлго дотран санв.
Тәрә хуралһн эклсн дару, ууцарн цухрсн машинә бортд Саңһҗ толһаһан цокулад, тавн хонгт больницд кевтлә. Арднь, оңдан кү токд тәвҗәхәр гиһәд, Альмаг авч ирҗ, Саңһҗиг больницәс һартл көдлглә.
Наадк әмтнтәһән хамдан хуучн дневникүд бүрткҗәһәд, эврәннь һарар бичсн дневникүдән олҗ чадсн уга. Акад юмби? Табельмүдәс ток деер көдлсн эврәннь өдрмүдән олҗ авчкад, тер өдрмүдин дневник хәләхлә, Саңһҗин һарар бичгдҗ. Альма тиигҗ харлх учрнь иим бәәсмн. Эн ток деер көдлсн өдрмүдт тавад-зурһад комбайнермуд көдлцхәдг билә. Тер өдрмүдт негчн гектарас хөрәд центнер һарсн уга бәәсмн. Юңгад гихлә өдр болһн тоолад бичәд, өдрин дуусн ирсн буудяһинь диглҗ, гектарин кедү центнер һарсинь бичдг билә. Гүртмдән арвн тавад-арвн зурһад болҗ һарчала. Альма хамдан көдлҗәсн шүүврин комиссин чледт үг келлго, гертән ирчкәд, залуһасн сурв:
—Чи яһад үлү буудя биччксмч?
—Бийдән үлү буудя бичх би адтай? Хәрнь, мек һарһхар седсн күн
314
дуту бичдмн,— гиҗ Саңһҗ хәрүцв.
—Чамаг уга цагт мини бичсн дневниксиг яһад соляд биччквч? Тенд гектарин арвн тавад, арвн зурһад центнермүд билә. Чи эврәннь һарар хөрәд центнер кеһәд чиклҗч.
—Терчнь күүкд күүнә керг биш.
«Буудя үлү бичсәр дала үүл болх билә»— гиһәд эн дотран санчкад, тер дарунь мартчкла.
Зуг эндр хургт ирәд, әмтнә келсн үг соңсад, Адучиг көдлмшәснь һарһхмн гиҗ келсиг медн, зөвәр хол суусн бийнь залуһурн өөрдҗ ирәд: «Соңсҗанч, юн болҗахинь! Яһад тиим ааль һарһсан эврән келҗ өг, эс гиҗ би келнәв!— гихләнь, тернь:— Адрҗадг болвзгоч»— гиһәд, һаран саҗчкад, дәкҗ бийүрнь хәләҗ өгсн уга.
Альма одахн гер ахулҗ йовад, герин булңд хуучн һос, башмг хайдг яршгт кладовщикин дегтр үзәд хәләхлә, түрүн талаһурнь энүнә һарар тавн хонгин туршарт орсн болн һарсн буудяс бичәтә бәәнә. Дәкәд деернь Адуч немәд бичҗәһәд хайчксн бәәдлтә. Тиигхдән кергт авсн уга билә. Ода генткн тернь сананднь орҗ: «Мини һарар бичсн бәәхлә, йосн үнн орун тонь бәәдг болх»— гиҗ санв, әмтн нирглһнлә гүүһәд герүр һарв.
һадрнь шурдад бәәсн, киртә бор дегтр сүүвдсн Альма конторур орад ирв. Әмтн урдк кевтән шууглда. Альма әмтн заагур ирәд, залуһиннь чикнд шимлдв:
— Эврән босҗ эс келхләчн, би келнәв.
Саңһҗ нам юн дегтринчн медлго:— Кел, кел!—гив.
—Нанд үг өгтн!—болад, һазаһас ирсн кевтән сән тогтнад уга Альма дегтрән өмнән бәрҗ босв.
—Арһулдҗатн гинәв! Болцхаҗ! Цаатн күн үг келхәр бәәнә! —гиһәд, Тарасов хоолан сөнртл хәәкрәд, әмтн невчк тогтнхла, зөв өгв:
—Не, Альма, кел!
—Юунас эклҗ келхән медҗәхшив,— гиһәд, Альма чирәнь улаһад, зөвәр түдәд зогсв.
—Бичә эмә! Адһлго кел!— болад, әмтн дөңнв.
—Миниһәр болхла, оңдан әмт гемшәһәд, дала шууга татад керг уга. Йосн ик бурута күнь — Саңһҗ, мини залу!—Альма хооран залуһурн заав. Невчк тогтнҗасн әмтн дәкн шууглдад ирхләнь, Тарасов әрә гиҗ хөрҗ зогсав.
—Эн дегтрт август сарин тавнас авн арвн күртл залуһан больницд
315
орхд, би эврәннь һарар комбайнмудас орсн буудя бичдг биләв. Тер өдрмүдт эн дегтрт бичгдсн буудясиг бухгалтерск дегтрт бәәснлә дүңцүләд хәләтн! Энднь гектарин арвн тавн, арвн зурһан центнер буудя бичәтә бәәнә, тенднь болхла, хөрәд центнер! Кен тиигҗ кетхә гиҗ зааҗ өгсинь Саңһҗ эврән келтхә!
Эн үгмүд соңсад, әмтн альх ташлдцхав.
Деед бийд суусн Шестаков Темников хойрин чирәнь хүврәд, хавталдад одцхав. Кладовщик доран һазрт юм унһачксн күн мет өкәв.
—Саңһҗ келтхә! Саңһҗд үг өгтн!— болҗ әмтн шууга татв. Саңһҗин ард суусн Андрей Ахмед хойр күчәр гишң терүг сүүһәснь өргҗ босхв.
—Ю келхв?—гиҗ, Саңһҗ толһаһан һудылһҗ зогсв.
—Нег бригадын урһциг немәд, наадк бригадаснь хастха гиҗ чамд кен заавр өглә?— гиҗ Тарасов сурв.
—Эврән келәв.
—Худл. Юңгад тиигҗ кесән кел!
* * *
Партин Хөрдгч съездин шиидвр умшчкад, Адуч байрлв. Советск олнәмтин сө өдр уга күләҗ-күслҗәсн съезд ирҗ, тиньгр болн тодрха һо хаалһинь зааҗ өгв. «Эн шиидврмүдт эс байрлсн негчн күн уга эс болхий!»—эн тоолврас Адучин седкл талваҗ, чееҗнь герлтв.
Хойр хонгин туршарт хол бригадмудт кеерәгшән хомһл зөөлһнд, цас бәрлһнә көдлмшиг һардҗ эклүлчкәд, Адуч эндр үдлә гертән ирлә. Үдин хотан ууһад бослһнла Олуйск орсн Федор Васильевич һазаһас орҗ ирв.
—Менд! Кезә бригадасн ирвч? Намаг өрүнә партин райком дуудулсн бәәҗ. Тендәс ода шин ирҗ йовнав,— болҗ Федор хувцан тәәлв.
—Би одахн ирәд, шинкән хотан ууһад босҗалав.
—Не, тиигхлә, энүг умш. Партин Хөрдгч съездын материал. Маңһдур
хург кехмн. Чи адһлго сәәнәр умш!—гиһәд, дотр хавтхасн улан һадрта дегтр Адучд һарһҗ өгв.
Тер хоорнд Федор Васильевичин көвүн күүкн хойр шууглдсн орҗ ирцхәв. Адуч дегтриг секҗ хәлән, ямаран бахмҗта материалынь медв.
—Федор Васильевич, би авч хәрәд умшсв!—гиҗ агроном сурв.
—Авад хәр. Эс гиҗ эднчн альвлад чамд сәәнәр умшулшго,— болҗ тернь зөв өгв.
Адуч эврәннь хорад ирәд, экләд умшҗахлань, үүдинь күн цокв.
316
Умшҗасн цааснасн толһаһан өндәлһлго:—Ортн, ортн!—гив. Үүдн секгдн күн орҗ ирәд, менд сурсинь соңсад, толһаһарн гекҗ хәрү өгчкәд, умшҗасн цаасндан дегд шилтчкәд, нүдән хөөһүлҗ чадлго бәәв. Орҗ ирсн күн алң болад, бийинь эс оньһсн бәәдл һарһхлань, келв:
—Адуч Очирович, бидн тана урднь зааҗ өгсн һазрттн удобрень зөөһәд чиләчквидн. Маңһдур альдаран зөөхинь сурхар орҗ, ирүв.
Адуч толһаһан өндәлһн өмнән кен бәәхинь үзәд байрлв:
—А-а, чи Альмайчи? Нааран су. Эн йир соньн зәңг соңс.
Тернь невчк тотхҗаһад, Адучин заасн стул деер суув. Адуч дәкн экнәс авн Альмад соңсхад умшв.
—Медҗәнч! Владимир Ильичиг әмд цагт Надеҗда Константиновнан седкл бишрәсн күн кениг хәәрлх билә тер!
Дәкн цааранднь умшх дутман улм зүркнь цокад ирв.
—Хәлә! Мана тускар бас бәәнә. Дәәнә цагт Ар Кавказд бәәдг келнәмтиг йосн бишәр Сиврүр нүүлһсмн гиҗәнә.
Адуч умшад, сүл халхинь хаачкад, зөвәрт тагчг суув. Альма бас көндрҗәхш.
—Ямаран кевәр әмтн Сталиниг иткдг билә! Иим йовдлмуд һарһх гиҗ кен сансн болх! Болв эн хамг хаҗһр зааврмудынь, эндү йовдлмудынь олн-әмтнд күргәд келнә гидг йир зөрмг йовдл! Зуг һанцхн мана парть, олн-әмтән иткдг парть иим һашута үнниг келҗ чадхмн!— болад, Адуч Альман өөр бәәсн сул стулд одад суув.
—Альма, соңсх болхлачн, би чамд, өңгрәд хөр шаху җил болсн нег йовдлын тускар келҗ өгсв.
Ээм деернь Адуч һаран тәвхлә, Альман махмуднь менрәд, чееҗдк зүркнь чичрҗ дотран бульглв.
—Һучн доладгч җил, декабрин арвн негн. Кесг сай советск әмтн түрүн болҗ, арһта гисн үрдән СССР-ин Деед Советд сунһхар бәәх цаг. Эн өдр эңкр партин һардачнр байрта болн бахмҗта үг келх гиҗ советск әмтн күләҗәснь лавта. Дигтә тер асхн Сталин үг келхмҗ гиһәд, зәңг шуугв. Бидн, школд ордг көвүд-күүкд, багшнртаһан пионерск клубд өлгәтә бәәдг таава мет төгрг хар репродукториг бүсләд авчквидн. Хардхард гиһәд ә һарчаһад, цааһаснь Сталинд үг өгчәнәвидн гицхәв. Сталин экләд келв. Эклҗ келсн үгмүдинь эндр өдр күртл мартад угав. Иигҗ келлә:
«Үүрмүд, эндр эн хургт би үг келхәр бәәсн уга биләв. Юуна тускар
317
келхв? Мини келх зөвтә үгмүдиг урднь келсн улс келчкв...» Тер цагт мана ленинск парть кулакиг класс мет уга кеҗ көөһәд, эң зах
уга орн-нутгин аһуд колхозмуд, совхозмуд бүрдәһәд, кесг олн заводмуд, фабрикүд болн ГЭС-мүд тосхад, күнд индустран босхад, шин Конституцан батлад, маңһдур Деед Советин суңһвр болхмн гиһәд, советск әмтн күләҗәхлә, Сталинд келдг үг уга бәәсн болхий? Терүг үг эс келсн болхла, әмтн ю санх бәәсмб?
Сталин тиигхәрә олн-әмтн хоорндк залһлдаһан гееһәд, мана Төрскнә аһу ик күчтә өслтиг болн диилврмүдиг һанцхн бийиннь нилчәр күцснд тоолад, әмтнә тускар ухалхин орчд, эврәннь тускар икәр тоола бәәҗ, кедү нүл уга улсин әмнд күрч, күзүцәһән кирд булхҗ, хусвчн билршго, хорһлҗн мет күнд үүл һарһад бәәсн бәәҗ! Эн хамгинь тууҗ терүнд кезәдчн тәвҗ өгшго!— гиҗ Адуч араһан зууҗ босв.
—Тертн үнн, Адуч Очирович! Болв тер күн тиигәд ичр-һутран гееһәд, икрхг сана зүүлһнд бидн бас невчк гемтә болвзговидн? Сталин угаһар нег дегтрчн, нег киночн, нег газетчн һардго билә. Орн-нутгин өслтиг, олн-әмтнә диилврмүдиг оньдинд һанцхн Сталин күцәчксәр бичәд эс бәәлүвидн?
Би одахн нег кино үзләв. Тер фильмд Төрскнә дәәнд нернь туурсн мана дөрвн маршалыг Сталин дуудулна. Теднь орҗ ирәд, хаана цергә ефрейтормуд мет үүдн хоорнднь дердәлдәд зогсцхана. Сталин ик холас, эврәннь кабинетын дунд бәәсн стол деерк глобусиг хәләчкәд: «Берлинүр дәвртн!»—гиҗ заквр өгнә. Теднь негчн үг бийәсн келлго: «Сән!»— гиһәд одцхав.
Йосар болхла, Берлиниг авх генеральн дәврлһиг мана советск әмтн цуһар белдсн болх гиҗ меднәв. Тер дөрвн маршалмуд, эврәннь генералмудтаһан болн офицермүдтәһән кедү өдр-сө нөр-хол угаһар тер ик дәврлһнд белдсн! Болв тер Ик Диилвр һанцхн Сталинә күчәр бәргдсәр кинод үзүлгднә! Кен гемтә?
—Кен болх билә! Берия болн түүнә дахульмуд! Зуг тер хамгинь илдкәд, иим зөргтә кевәр олн-әмтнд медүлсн улст ханх кергтә!— гиҗ Адуч келв.
—Сталин һурвн җил хооран биш, шинкән эндр өңгрсн болҗ нанд
медгдҗәнә! Үнн өрҗ гүүнә, худл хорҗ гүүнә гидг эн! Ода юн болна!— болҗ Альма керсү нүдәрн Адучиг зөрҗ хәләв.
— Һурвн җил хооран би бас тиигҗ санлав. Эндрәк мана өслтиг
318
эргүләд сәәнәр шинҗлхлә, саалтг болҗасн ацаһан хайҗ, сальк өрсн күүншң, җил ирх болһн җиврмдн өсәд йовна!—гиҗ Адуч өргмҗтәһәр келчкәд, ард бийәснь эргҗ ирәд, Альмаг хойр ээмәснь бәрәд, терз тал эргүлчкәд келв:
— Хәләлчн! Кемрҗән партин ЦК-н сентябрьск болн наадк Пленумсин шиидвр уга бәәсн болхла, тер тосхгдсн малын хашас иим ахрхн болзгт босх билү?..
Сүл һурвн җилин туршарт хойр зун үкр, тавн зун һахас, арвн миңһн такас, далн тавн туһл орулдг бәргдсн шин хашас тал Адуч хурһарн заав.
— Әмтн, колхозникүд мана чирәд яһҗ хүврцхәв? Тернь кенә нилч гиҗ меднәч? Алдр ленинск курс алдлго бәрх улс мана партин ЦК-д бәәнә!—Альман ээм деер бәәсн һаран Адуч улм чаңһур атхв.
* * *
Адучин наснь һучн хойр күрв, болв энүнә зүркнь арвн долата көвүнә зүркн мет догдлад, өрчинь цокад бәәнә. Юн учрар энүнә зүркн цокҗ. махмуд-цогцинь менрүлҗ, чееҗинь түңшүлҗәдг болхв? Седклин киләсн, зүркни ацан болҗасн учрнь — һанцхн наснь. Һучн хойр күрсн наста күн күүнд дурлҗ чадхий? Болв күүнә зүркнд дурн бүрдхд насн харш болшгоһинь эн меднә. Нам тәв һарсн наста улсин зүркнд дурн бүрдсн йовдл Адуч үзлә. Зуг ямаранчнь урһмл эврәннь цагла болвсрдг. Арвн йистә-хөртә көвүн күүкн хойр альд болвчн харһҗ, альдаран болвчн көтрлдҗ йовхла, әмтнә нүднд буусн хонц болҗ, күүнә келнә үзүрлә оралдҗ, ховин һол болшго. Баахн, цагнь ирсн көвүн күүкн хойр харһсар кен хов кехмби? Кемр һуч һарсн наста күн эврәннь седклән күүнд келхәр седхләрн, әмтнә ховин гүрм болҗ, әмтнә чикнә хуҗр хаңһашгон кергт альд харһхмби? Тер дотр селән һазрт хойр күн нуувчинәр харһҗ күүндх биш, теднә дотран сансн седкл, нүднә хәләц күртл әмтн медчкнә. «Тегәд яһдг болхмби? Альд харһснь сән болх?»— гисн ухан Адучин седклд долан хонг хооран орла. Зуг эндр шикрин свеклын плантацд көдлҗ йовсн Альмаг нааран, негдгч бригадын культстан плантац хойрин хоорнд бәәсн тракторн бригадын модн буудк тал үдин хөөн иртхә гиҗ дуудла.
Оңдан болзг заахар седхлә, Альма өрүн көдлмшт ирхләрн, асхн герүрн хәрхләрн, хамдан көдлдг күүкд улсасн салҗ чадшго, теднәсн кемр салхла, әмтнд соньмҗ болхмн, саак ховин җиврт хүврхмн. Тегәд эн болзг, эн ормас деер цаг, энүнәс ирлцәтә һазр уга болҗ Адучд медгдв.
319
Юңгад гихлә дотрнь күн бәәдго эн модн буудкиг свеклын плантацд көдлҗәсн күүкд улсин нүднәс тәрәнә көвәһәр зеллҗ урһсн модн халхлҗана, хойрдвар болхла, бригадын культстан деер әмтә күн эн цагла уга болна.
Болв бооцсн хойр час давҗ одв. Нигт модна сарсхр көк ацмуд әрҗәһәд, плантац тал хәләхлә, күүкд улс урдк кевтән өкәлдәд көдлҗ йовцхана, теднәс күн тасрҗ нааран һарчахш.
Зүркн урдк кевтән өрчән тиирәд, һарч зулх бәәдл һарад бәәнә. Иим үүмлһн Адучд кесгәс нааран медгдәд уга билә. Нам урднь энүнә чееҗд тиим седкл учрсн болхви? Селәнә эдл-ахун техникумин хойрдгч курсан чиләһәд, зунын каникулд Адучиг хәрҗ ирхләнь, Му Бовргт өвс овалҗ йовсн колхозин бригадт тооч болх гиҗ илгәлә. Тенднь хөрн залу күн болн теднә хотынь кедг нег күүкн көдлҗ йовла. Лиҗин Боова—арвн нәәмтә, Адучас насарн хойр ах билә. Бүргр хар нүдтә, бүтү хар күмсгтә, цусн улан халхта, чилгр өдр мет тиньгр заңта күүкн Адучд түрүн өдрәсн авн таасгдв. Өдртнь көдлдг залус өрүн хотан уучкн көдлмштән һарад, асхн ора хошурн ирцхәдг билә. Үдин хотынь нааһаснь көлгәр авч оддг бәәсмн. Теднә кесн көдлмшиг асхнднь көдлмш чилхлә, меерләд авчкад, өдрин дуусн Адуч хош деер күч-көлсч өдринь бичәд, теднә овалсн өвснә то-диг кеһәд суудмн. Энүнә өөр һанцхн Боова бригадын хотан бел кеһәд үлддг билә. Түрүн авгтан күүкн бийнь Адучла наадн шог хойрар бийүрн иҗлдүлхәр седдг билә. Цааранднь Адуч күүкнлә улм иҗлдәд, улм дурлх дутман сансн санаһан келҗ чадлго, күүкнлә чирәцәд ирхләрн, махмуднь һал асад, зүркнь әәвлхәһән цоолн алдад, үг келхәр седхләнь, келнә бахлурнь бәргдәд, келкә күн мет хооласнь үг һарч өглго бәәв.
Тиигәд, эврәннь сансн санаһан, зүркнәннь оньсинь тәәлҗ һарһлго Адуч сурһулян чиләхәр хәрү йовхчн бәәсн биз. Зуг тәвсн хөв тер төриг эврәһәрн таслв. Өдрин дуусн күнд көдлмш кеһәд ирсн улс асхн хотан ууҗ авн, хальмг ишкә герин ирг дахад эврә эврәннь ормдан, һазр деер делгчксн ширдг деер, нег-негнләрн шахлдад гишң унтдмн. Адучин унтдг ормнь ишкә герин үүднә өөр билә, дарунь бригадир Окаҗ, цаад бийднь Боова, ташр цань ус зөөдг, шалһ бүлүддг Дааһн өвгн, цааранднь залус кевтцхәдг билә.
Нег дәкҗ бригадир Окаҗ гергнь гемнсн уршгар, һурвн хонг
320