8. -9Флювиалдық морфомүсін, оның таралуы, негізгі пішіндері

Құрылық бетінен ағатын барлық суларды аққыш сулар деп атайды: жаңбыр, еріген қар, уақытша және тұрақты өзен сулары. Басқа сыртқы агенттер сияақты (үгілуден басқа) ағынды сулар да еріту, шайылу және сызықтық шайылу – эрозия арқылы ағатын бетін бұзады, материалдарды тасымалдайды және жинайды. Бұл жұмыстың сипаты мен масштабы өте көптеген себептерге байланысты, соның ішінде беткі сулардың ағындық пішіне тәуелді. Олар арналық және арналық емес болып бөлінеді. Өз алдына, арналық емес ағын жазықтық және сорғалап ағатынға бөлінеді. Жазықтық шайылуда шайылу материалы беткей етегінде жиналады, беткейді оның етегіндегі тегіс бетпен теңестіре бастайды. Осындай жолмен беткей етегінде қалыптасқан түзілімдерді делювий деп атайды. Делювий кең таралғанда беткейді және оның маңындағы кеңістіктерді жауып, делювийлік шлейфті түзейді. Грунттардың механикалық құрамы біртекті емес құралған, тік беткейлерде нөсерлі жауын жауғанда өзгеше бедер пішіндері – жер пирамидалары қалыптасуы мүмкін. Ойлы-қырлы жерлерде (тауларда) өсімдігі аз беткейлерде, үгілудің үлкен массаларынан лайлы-тасты тасқындар – селдер туындайды. Бұл жағдайларда нөсерлі жауындар апатты сипаттағы шайылуды қалыптастырады. Су массалары материалдармен араласа (тасшақпа, қойтастар) лайлытасты массаға айналып, беткей етегіне аңғарларға беттейді. Әдетте лайлы және лайлы-тасты массалар қозғалысы тау аңғарлары түбімен жалғасады, олар өзен суымен араласып, жылдамдығы арта түседі. Тау алды жазығына шығып кең кеңістіктерге таралады, селдер егіншіліктерді құртып, ауылдар мен қалаларды үлкен бұзылысқа ұшыратады (мысалы, 1921 ж. шілдедегі және 1963 ж. тамыздағы Алматыдағы сел тасқындары). Бұл материалдардың барлығы тау аңғарынан шыққанда жайпақ ысырынды конус түрінде таралады, ысырынды конуста тауға жақын ірі материалдар шоғырланады (5-7 км), ал ұсақтары (40-50 км) тауалды жазығына шығарылады. Осындай жолмен селдік және уақытша тасқындардан түзілген түзілімдер пролювий деп аталады. Арналық ағын уақытша және тұрақты болып бөлінеді. Уақытша арналық ағынның кең таралған мысалына тегіс емес және тілімденген беткейлерден атмосфералық жауын-шашынның ағуын келтіруге болады. Су ойпауыттарда жиналып, оның бұзғыштық әрекеті жазықтықтық шайылудан сызықтық шайылуға – эрозияға ауысады. Тұрақты ағынға жылғалар мен өзендер мысал бола алады. Эрозияның регрессивтік, тереңдіктік, бүйірлік, трансгрессивтік түрлері кездеседі. Ағынның бойлық кескінінде, судың қозғалу күші мен арналық қарсылықтың арасындағы салыстырмалы теңдестікке жетеді, осы теңдестікті теңдестік кескіні деп атайды. Теңдестік жағдайы тұрақсыз, ол арнадағы судың өзгеруінен, ұсақталған материалдың келуінен туындауы мүмкін. Сонымен, ағын, оның арнасы, аңғар беткейлері , барлық су жинау алабы және болып жатқан үрдістер (өсімдіктер дамуы, шайылу, булану және т.б.), жауын-шашын мөлшері мен режимі күрделі динамикалық жүйені құрайды, олардың бұзылыстары ағынның бойлық кескіні мен оның арнасында байқалады. Бойлық кескіннің барлық қисықтары беткей негізінде жатқан нүктеге байланған. Ол бойлық кескіннің ең төменгі нүктесі болып табылады және оны эрозия базисі (жергілікті, әлемдік) деп атайды. Эрозионды пішін жасалғанда түзілетін материалдарағынмен сағаға шығарылып, беткей етегінде жиналады. Бұл материалдардың түзілімі құрлықта өтсе, жайпақ аккумулятивті бедер пішіні – ысырынды конус қалыптасады, ал теңіз немесе көлдегі түзілімдерде ағын сағасында атырау қалыптасады. Бүйірлік эрозия есебінен және бастаудан сағаға дейін иреңделу жолы қалыптасады, ылдилық азайып,ағынның озғалу күші төмендйді, ол өз кезегінде баяу ағысты жерлерде тасымалданып жатқан материалдың шөгуіне жағдай жасайды. Иреңделу дамығанда шайылу бір тік және иілген жағаға тән болады, қарсы жағада тасындылар шөгуі жүреді және ол тегіс, әрі дөңесті болады. бүйірлік эрозия есебінен ағын аңғары кеңейеді. Ағындармен шөккен тасындылар аллювийлік (аллювий) деп аталады. Кейбір жағдайларда уақытша арналық ағын мәдени пласттарды бұзатын, беткейлерді тілімдейтін, эрозионды пішіндерді – жырмалар, шұқанақ пен жыраларды қалыптастырады. Басталып жатқан беткей шайылуының алғашқы белгілеріне атыздар мен жырмалар жатады. Олар жыртылған, өсімдік жамылғысының біртұтастығы бұзылған жерлерде, қолат түптерінде және т.б. пайда болады. Жырмалар ені 0,1 ден 1,0 м-ге дейін, тереңдігі 0,5-1,0 м – ге дейін, ал ұзындығы ондаған метрлерге жетуі мүмкін. Жырмалар ары қарай шайылуда одан ірі пішінге – шұқанаққа өседі, ол өз кезегінде жыраға айналады. Жыралар тереңдігі 40-50 м, ені 150-300 м, ұзындығы 3-5 км жетуі мүмкін. Бедердің белсенді дамып жатқан эрозионды пішіндеріне U-тәріздес кескін, шашылыптөгілген тік беткей, тар түп пен шыңдық құлама тән. беткей бойымен аққан су бұл жерде кішігірім сарқыраманы қалыптастырады ол арнаны шайып, «сулы құдықты» түзейді. Өзендердегі сарқырамалардың шегінуі осындай ұқсас жолмен өтеді.