42. Экзогенді үрдістер тұралы жалпы мәліметтер, өзенаралық ассиметрия, оның себептері.

Экзогенді үрдістер жерден тыс орналасқан, сыртқы күштер әсерінен пайда болады. Экзогенді үрдістерге мүжілу, желдің, жауын-шашынның, жер үстіндегі, жер астындағы сулардың әрекеті, мұздықтардың, теңізбен көлдердің, жануарлармен өсімдіктердің геологиялық ықпалы жатады. Экзогенді үрдістер үлкен геологиялық жұмыстар атқарады. Эндогенді үрдістер әсерінен қалыптасқан жер бедерінің бұзылып тегістелуіне экзогендік құбылыстар себепкер болады.

Түбiрлiк таужыныстардың қатты бөлшектерiн желдiң үрлеп, ұшырып және суыруы дефляция(лат. “дефляцио” – үрлеу, суыру) деп аталады.

Жаралатын құм-саз таужыныстар эолдық түзiлiмдер деп аталады, олардың негізгісі– лёсс.

Климаты мейлiнше құрғақ, ашық бетiнен булану атмосфералық жауын мөлшерiнен асып кететiн осындай аумақтар шөл деп аталады. Орақ немесе жарты ай пiшiндi ассиметриялы құм төбелерi – барқандар жатады.

Теңіздің қиратқыш әрекеті абразия деп аталады. Оның үш түрі бар- механикалық, химиялық және термиялық абразия. Механикалық абразия соқпа толқын әсерінен теңіз, көл жағаларыныңбұзылып үгілуі. Химиялық абразия судың химиялық әсері, яғни су бетіндегі және су астындағы жағалық таужыныстарының еруі нәтижесінде жүзеге асады. Термиялық абразия- тоң таужыныстарынан құрылған жағалардың мұзын теңіз суының жылындыруы әсерінен еріп бұзылуы.

43. Геоморфологиядағы негізгі терминдер мен анықтамалар.

Геоморфология(ге- Жер, морфэ– пішін, логос-ілім) Жердің жоғарғы бетінің бедерін, оның жаралуын, эволюциясын және Жердің басқада қабаттарымен байланысын зерттейді.Жердiң iшiнде, материяның терең қойнауларда дамуы нәтижесiнде бөлiнетiн энергияға байланысты процестерiшкi немесе эндогендiк деп аталады. Жер қыртысының планетаның сыртқықабықтарымен(геосфераларымен) әрекеттесу процестерi сыртқы немесе экзогендiк деп аталады.Бедер - әртүрлі өлшемдері, құрылысы және жаралуы, даму стадиялары және бір-бірімен күрделі жағдайда және қоршаған ортамен кездескен жердің жоғарғы бетінің пішіндері(таулар, жазықтар, ойпаң т.б.).Таужыныстардың бастапқы көлбеу жатысынан ауытқуларының барлық түрi дислокация деп аталады. Дислокациялар пликативтiк және дизъюнктивтiк түрлерге бөленедi.Флювий тобындағы түзілімдердің негізгі генетикалық типі аллювий болып табылады, сонымен бірге бұл топқа пролювий және атырау түзілімдері кіреді.Аллювий - дегеніміз арнадағы су ағындарымен келіп, арнаға шөккен түзілімдерді айтады.Пролювий түзілімдері – дегеніміз уақытша және гидрогеологиялық режимі тұрақсыз ағындар сағасына жиналған түзілімдерді атайды.

Антиклиндер – дөңес пiшiндi қатпарлар, олардың қанаттары бiр-бiрiне кері бағытта еңiс орналасады, ал орталық бөлiктерiнде шеттерiндегiлермен (қанаттарымен) салыстырғанда көнелеу таужыныстар жатады. Синклиндер–ойыс пiшiндi қабаттар, олардың қабаттары бiр-бiрiне қарсы еңiс орналасады, ал орталық бөлiктерiнде шеттерiндегiлермен (қанаттарымен) салыстарғанда жастау таужыныстар орналасады.

Антиклинорий – жалпы құрылысы ұсақ антиклин және синклин қатпарлармен күрделеген, ірі, күрделі антиклинді құрылым.

Синклинорий- ұсақ антиклин және синклин қатпарлармен күрделеген, ірі, күрделі синклинді құрылым.

Флексура деп көлбеу немесе еңiс жатқан қабаттардың керпеш тәрiздi иiлгенбұзылысын айтады.