6. Бедертүзілуіндегі экзогенді процестер туралы жалпы сипаттама.

Экзогендік үрдістерге үгілу, жер беті мен жер асты суларының іс-әрекеттері, теңіз, мұздық,организмдер (жануарлар мен өсімдіктер), адам қоғамының іс-әректтері және т.б. жатады. Бұл процестер энергиясының басты көзі – Күн. Экзогенді үрдістердің негізгі бағыты – эндогенді процестермен қалыптасқан бедердің оң пішіндерін бұзу, теріс пішіндерді тасындылармен толтыру. Бұл жұмыс тау жыныстарының бұзылысымен, олардың түзілімдері мен бұзылыс өнімдерін тасымалдау мен ұстап алу жолымен іске асады. Сыртқы агенттердің бедерді өңдеу қарқындылығы тау жыныстардың беріктілігі мен экзогенді процестердің энергиясына тәуелді. Тау жыныстардың беріктілігі минералдардың химиялық құрамы мен физикалық қасиетіне тәуелді. Химиялық құраммен - химиялық үгілуге қарсы тау жыныстардың беріктілігі, ерігіштігі, ал физикалық қасиетпен (қаттылығы, жіктілік, жарықшақтылығы) тау жынысының температуралық әсер мен жарықшақтарда су қатуынан болатын бұзылыстарға қарсылығы және т.б. анықталады. Бедертүзуші агенттің әсер ету энергиясы климатпен, бедермен және сол агенттің басқа геологиялық үрдістермен өзара әсерлесуінен жасалатын, көптеген себептерге тәуелді. Эндогенді және экзогенді күштердің өзара әрекеттесуін ескеру қажет, өйткені ішкі күшердің әсеріннен жасалынған бедер контрастылығы жоғары аумақтарда бұзылыстар қарқынды жүреді, және баяу қозғалысты жерлерде аз дамиды. Сыртқы агенттер әсеріндегі тау жыныстардың өңделуі бұзылыс өнімдерінің айтарлықсыздай жылжуынсыз жүре береді. Аналық жыныстың бетінде жатқан, бұзылыс өнімдерінің жиналған массалары э л ю в и й деп аталады.

7. Топографиялық карталарда гравитациялық бедер пішіндерін бейнелеу және оның маңызы.

Тау беткейлері мен шыңдарында, аңғарларда, кейде жазықты жерлерде үгілу өнімдері қозғалыстары мен жиналуынан пайда болатын, әртүрлі пішіндер мен түзілімдер кең таралған. Тауларда қарқынды дамып жатқан үгілудің нәтижесінде жарлар мен тік жартастарда тас құлауларды түзейтін және салыстырмалы тегіс бетте жатқан, үлкенді-кішілі сынықтардың көп мөлшері аналық жыныстан бөлінеді. Тегіс беттер мен жайпақ шыңдардағы ірі тасты шойтастар мен тасшақпалардың жиналуын тасты теңіздер немесе тасты шашылымдар, ал беткейлерде немесе олардың етегінде жатқандарды тасты сусымалар деп атайды. Беткейлердегі, қолаттардағы және аңғар түбіндегі сусымалардың тар жолақтарын тасты өзендер, тасты мұздықтар деп атайды. Жиі сусымалар беткейдің үлкен бөліктерін жабады, олардың негізіне біртіндеп кеңейе, беткейг жалғасқан конустарды қалыптастырады (олардың көпшілігі Іле Алатауында байқалады). Шашылымдар мен сусымалардың сынықты материалдары әрдайым қозғалыста болады. Тауларда жолдарды салғанда сусымалар үлкен қиындықтарды тудыртады. Бұд құбылыспен күресте үлкен қаражат шығындалады: тежемелі қабырғаларды салу, жолдарға арнайы жабындылар төсеу. Топографиялық карталарда тасты сусымалар мен шашылымдарды көрсету үшін арнайы шартты белгілер қолданылады. Жылдың ылғалды уақытында беткей түзілімдеріндері ісінуімен және қуаңшылықтағы кебумен, сонымен қатар грунттардың қатуы мен еруіне байланысты сусымалар мен шашылымдардың бекітілуінде қозғалыс жүреді. Жоғарғы қабат қозғалысы көктемде күшейеді, еріген сулар еріген қабаттарды қанықтырады, бірақ төмендегі әлі ерімеген қабаттармен тоқтатылады. Суға қаныққан грунт жылжыма қасиетін иемденіп, ақырындап беткей бойымен төмен қарай жылжиды. Бұл үрдіс мәңгі тоң жағдайында дамитын солюфлюкцияға тепе-тең. Беткейлердегі грунттар қозғалысы – кең таралған үрдіс, ол тіпті өте жайпақ беткейлерде де байқалады. Оның қарқындылығы беткей түзілімдері құрамына, беткей еңістігіне, қандай экспозициялық бетте орналасуына, басты жел бағыттарына, температура, ылғалдылық, өсімдік және т.б. себептерге байланысты. Беткейлердегі және тау аңғар түбіндегі үгілудің борпылдақ өнімдері жиналуы, әсіресе құрғақ климат жағдайында нөсерлі жауын-шашын түскенде лайлытасты тасқын – сел жүреді. С ы р ғ ы м а — қатты ылғалданған грунттардың жұқа беттік қабатын қамтитын, беткейлердегі кіші-гірім жылжулар. Олар мәңгі тоң дамыған аудандарда таралады, көбінесе қоңыржай климатта қар еріген кезде дамиды. Тауларда сусымалар, түбірлік жыныстардың үгілу өнімдерімен жабылған, тік беткейлерде қатты жауын жауғанда қалыптасады және лайлы-тасты тасқынның (селдің) бастауы болуы мүмкін. Ж ы л ж ы м а л а р — кейде ұзақ дамитын, үлкен жер массаларының сырғанап жылжуы. Жылжымалар суффозия нәтижесінде, тік беткейлерді өзендер, теңіз толқындары, көлдер, суқоймалар шайғанда, тұрақсыз беткейлерде қандайда бір құрылыстың бар болуынан, грунттардың жаңбыр немесе еріген қар суына қанығуынан, жерсілкінісінде, тіпті транспорт өткенжағдайларда да пайда болады. Әсіресе жылжымалар тік теңіз жағалауларында, өзен аңғарлары беткейлерінде, суқоймалардың тік беткейлерінде жиі байқалады.