69.Өзен аңғарларының морфологиялық және генетикалық типтері. Олардың карта бетінде анықталуы.

Өзен ақғары деп жер бетіндегі өзі аса енді емес, әдетте ұзына-бойы ирелеңдеп созылып жатқан ойыстау, жалпы еңістігі өзеннің бастауынан сағасына қарай бағытталған жерді айтамыз. Бірнеше аңғарлар бірімен бірі қосылып ірі аңғарлар құрайды, еш уақытта бір аңғар екінші аңғарды кесіп өтпейді. Олар бір-бірінен тереңдігі, ені және ұзындығымен ерекшеленеді. 

Өзен аңғар типтерін көптеген белгілері бойынша бөлуге болады, олардың ішінде көлденең кескін пішіні мен жалпы морфологиялық сипаттары бойынша бөлу принципі жалпы қабылданғаны (әсіресе картографиялық мақсат үшін)болып саналады.

Көлденең кескіннің пішіні бойынша өзен аңғарларын шаттарға, каньондарға, шатқалдарға, V-тәріздестерге, U-тәріздестерге, жәшік тәріздес, корыта тәріздес, трапеция түріндегі және террасаланғандарға бөлінеді. Сонымен қатар аңғарларды симметриялы және асимметриялыларға бөлуге болады. Аңғар мен суайрықтардың ассиметриялық кескініне ассиметриялы қырқалар – куэсттерді жатқызады.

Эпигенетикалық аңғарлар. Жергілікті жер базис эрозиясынан айтарлықтай жоғары көтерілгенде, өзен аңғары сәйкес тереңдікке соқтығысады. Өзендер, көмілген құрылымдарды кездестіріп, өз арналарынан шыға алмай, осы құрылымдарға және берік тау жыныстарына соқтығысуға тура келеді, оларды өңдей эпигенетикалық аңғарларды жасайды.

Аңғардың дамуы, бедерде неғұрлым тұрақты берік пластары мен тау жыныстары массивтерінің ерекшеленуіне, моноклинді бедер пішіндерінің дамуына ықпалын тигізеді, ал кейбір жағдайларда терең аңғарларда ағатын немесе төмен эрозия базисі мен жылдам ағысы бар, бір өзендердің басқа өзендерді қамту құбылысымен бірге жүреді. Өзен аңғарларын қамту түрлері. Қамтулар таулы аймақтармен бірге, көлемді жазықтарда да байқалады.

Жер бетіндегі бедер түзуде ағынды сулардың маңызы зор. Әр түрлі пішіндегі және көлемдегі өзендер, жылғалар, уақытша ағын сулар аңғарлары жергілікті жерде бір-бірімен үйлесе, территорияның басты тілімдену ерекшеліктерін анықтайды. Жер бетінде келісідей тілімдену типтері ерекшелінеді: кулисты, ағаштәріздес, қауырсынды, торлы, көлденеңді және т.б.

Материалдардың қозғалысы бедердің оң пішіндерінен теріс пішіндеріне және материктерден теңіздер мен мұхиттарға (тұйық облыстарды қоспағанда) жалпы бұзылыс өнімдерінің қозғалысы жүретін, өзендер мен жылғалар басты транспортты артериялар болып табылады. Өзендермен келетін материалдар саны бірқатар факторларға байланысты өте үлкен шекте өзгеріп отырады. Таудан шығарылған материалдардың басты массасы тау етегіндегі жазықта жиналып, көлемді пролювийлік жазықты түзейді. Ол өзара қосылған ішкі атыраулардан тұрады.

Барлық өзендер мен жылғалардың атқарған үлкен жұмысы есебінен, таулар орнында денудациялы жазық қалыптасады, тегістелген кеңістіктердің ішінде берік жыныстардан құралған, кішігірім көтерілімдер кездеседі, ал ойпаңдар орнында тасындылардан құралған, идеалды тегіс кеңістіктер қалыптасады. Екі жағдайда да жер бетінің тегістелуі жүреді – көлемді жазықтар қалыптасады.

Аңғарлардың тік беткейінде өзендермен шайылатын жылжымалар мен опырылымдар және уақытша ағындармен және өзендермен байланысты көптеген үрдістер зерттеулерді талап етеді. Эрозионды және су-аккумулятивті бедер пішіндер кең таралумен пайдаланылады, және олардың өзгешеліктерін дұрыс көрсету, картографтардың карта құрастырғанда және безендіргенде маңызды міндеттері болып саналады.

Аңғарлардың табаны мен беткейлерін құрайтын тау жыныстарының қасиеттеріне байланысты олардың ұзына бойы, көлденең көріністері өзгеріп отырады. Кесе көлденең қимасының сипатына қарай аңғарлар төмендегідей типтерге бөлінеді:

1) саңылау — терең әрі тар аңғар, беткейлері әдетте тік, кейде арнаға карай еңкіш келеді, аңғардың табанын түгелдей су алып жатады. Тек таулы аудандарда кездеседі;

2) каньон — өте құлама беткейлі терең аңғар, әдетте табаны тар, таудан шыға берісте немесе тауларда кездеседі;

3) шатқал—терең жартасты тау анғары, әдетте беткейлері шығыңқы келіп етегіне қарай құламасы өседі;

4) трапецияга ұқсас — шығыңкы немесе түзу көлбеу кең ақғар, Бұл жазықтағы аңғардың сипаты. Бұл типтің бір түрі — жәшік тәрізді табаны тегіс, беткейі құлама аңғар;

5) астау тәрізді — беткейлері ойыс (батыңкы), етегіне жақын біртіндеп көлбей түседі. Мұндай көрініс мұздықтар әрекетінен болған.

Өзен аңғарының элементтері. Өзен аңғарының элементтеріне оның: табаны, тальвегі (фарватері), арнасы, жайылмасы, өзен аңғарының беткейлері, террасалары және аңғардың жар қабағы (кемері) (2.4-сурет) жа-тады.

 

2.4-сурет. Өзен аңғарының элементтері.

Табаны деп өзен аңғарының тегіс келген еңістігі бар бөлігін айтамыз.

Тальвег — аңғардың табанынын. ең терең нүктелерін қосатын ирек сызық.

Арна — өзен суы үнемі үздіксіз ағатын өзен аңғары-ның бөлігі.

Жайылма — өзен аңғарының тасқын немесе су тасуы кезінде су басатын бөлігі.

Аңғардың беткейлері — өзен аңғарының екі жағалау-ын шектейтін, еңістігі өзен арнасына бағытталған жер беті. Беткейлердің беті жыра, сай және басқа да жуып-шаю әрекеттерінен болған элементтерден тұрады. Эрозиялық кұрылымдар беткейлерді құрайтын топырақ құрамына өсімдік жамылғысына және оның құламалығына қатысты өзгеріп отырады.

Террасалар — тегіс немесе аздаған еңістігі бар аңғар беткейлер шегінде сатылап орналасқан алаңдар. Жайылма ең төменгі терраса болып есептеледі.

Жар қабақ (кемер) — өзен аңғары мен қоршаған кеңістікті шектеуші сызық.

Өзен аңғарының тереңдігі едәуір мөлшерде құбылыгі . Жазық аудандарда аңғарлар саяздау, терекдігі е ондаған метрден, 200...300 метрге дейін; таулар-акғарлардың тереңдігі 2...4 мың метрге дейін жетеді. Өзен аңғарының ені әдетте оның жоғары ағысынан гі ағысына қарай кеңейе береді, ал кейде, өзен ар-юсынын тау қыраттарын басып өтуіне байланысты өзен Ірының жіңішкеруі де мумкін