68.Ағынды сулар әрекетінің нәтижесі, оның картографиялық маңызы.

Ағынды сулар нәтижесінде пайда болған жер бедер пішіндерін флювийлік пішіндері деп аталады. Уақытша ағынды суларының негізгі пішіндері – эрозиялық жылғалар мен жырмалар, жыралар, сайлар, ысырынды конустар. Уақытша ағынды сулар әрекетінен пайда болған шөгінділерді пролювий деп атайды.

Тұрақты су ағыстарының эрозиялық-аккумуляциялық әрекеті нәтижесінде су аңғарларының әр түрлі морфологиялық және гентикалық түрлері құралады. Өзен аңғары – ұзына бойы бағытталған тұрақты су ағысының әрекеті нәтижесінде құрылған жер бедерінің теріс пішіні. Өзен аңғарларында арна, жайылым, өзен террасалары және аңғардың байырғы беткейлері дамыған. Өзен террасалары эрозиялық  (мүсіндік), аккумуляциялық және эрозиялық-аккумляциялық түрлерге бөлінеді. Өзен шөгінділері аллювий деп аталады. Аккумляциялық террасалар аллювийлік шөгінділерден түзілген, егер олардың ені үлкен (ондаған және жүздеген километр) болса, мұндай террасалар аллювийлік жазықтар деп аталады.

Флювийлік пішіндерге аридті (құрғақ) аймақтар аңғарларының бастауында пайда болған лайлы-тасты су ағыстары селдер жатады (Мысалы, Іле Алатауы өзендерінің аңғарлары). Олар, яғни халық шаруашылығына үлкен зиян келтіреді.

           Өзен аңғарларының беткейлерінде геологиялық құрылымына, географиялық орналасуына, шаруашылықтың іс-әрекетіне байланысты әр түрлі беткейлі денудациялық процестер: алаңдық (делювийлік), жыралық эрозия, жылжыма, опрылыу және т. б. дамиды. Бұл халық шаруашылығына үлкен зиян келтіретін қолайсыз табиғи процестер

 

Құрылық бетінен ағатын барлық суларды аққыш сулар деп атайды: жаңбыр, еріген қар, уақытша және тұрақты өзен сулары. Басқа сыртқы агенттер сияақты (үгілуден басқа) ағынды сулар да еріту, шайылу және сызықтық шайылу – эрозия арқылы ағатын бетін бұзады, материалдарды тасымалдайды және жинайды. Бұл жұмыстың сипаты мен масштабы өте көптеген себептерге байланысты, соның ішінде беткі сулардың ағындық пішіне тәуелді. Олар арналық және арналық емес болып бөлінеді. Өз алдына, арналық емес ағын жазықтық және сорғалап ағатынға бөлінеді. Жазықтық шайылуда шайылу материалы беткей етегінде жиналады, беткейді оның етегіндегі тегіс бетпен теңестіре бастайды. Осындай жолмен беткей етегінде қалыптасқан түзілімдерді делювий деп атайды. Делювий кең таралғанда беткейді және оның маңындағы кеңістіктерді жауып, делювийлік шлейфті түзейді.

Грунттардың механикалық құрамы біртекті емес құралған, тік беткейлерде нөсерлі жауын жауғанда өзгеше бедер пішіндері – жер пирамидалары қалыптасуы мүмкін.

Ойлы-қырлы жерлерде (тауларда) өсімдігі аз беткейлерде, үгілудің үлкен массаларынан лайлы-тасты тасқындар – селдер туындайды. Бұл жағдайларда нөсерлі жауындар апатты сипаттағы шайылуды қалыптастырады. Су массалары материалдармен араласа (тасшақпа, қойтастар) лайлытасты массаға айналып, беткей етегіне аңғарларға беттейді. Әдетте лайлы және лайлы-тасты массалар қозғалысы тау аңғарлары түбімен жалғасады, олар өзен суымен араласып, жылдамдығы арта түседі. Тау алды жазығына шығып кең кеңістіктерге таралады, селдер егіншіліктерді құртып, ауылдар мен қалаларды үлкен бұзылысқа ұшыратады (мысалы, 1921 ж. шілдедегі және 1963 ж. тамыздағы Алматыдағы сел тасқындары). Бұл материалдардың барлығы тау аңғарынан шыққанда жайпақ ысырынды конус түрінде таралады, ысырынды конуста тауға жақын ірі материалдар шоғырланады (5-7 км), ал ұсақтары (40-50 км) тауалды жазығына шығарылады. Осындай жолмен селдік және уақытша тасқындардан түзілген түзілімдер пролювий деп аталады.

Ағынды сулар әрекеттерімен жасалған, бедердің көптеген пішіндерін көрсету үшін, қазіргі заманғы картография салыстырмалы болмашы құралдармен жабдықталған, ал ол өз кезегінде басқа үрдістермен қалыптасқан бедерлерді көрсету үшін қолданылатын шаралардан айтарлықтай ерекшеленбейді. Аңғар беткейлерін, террасаларды, аңғар түбі бедерін бейнелеу үшін изогипстер (горизонтальдар), эрозионды немесе аккумулятивті бедерлерді көрсетуде тиімсіз болып саналатын, сайлар мен жыралар шартты белгілері кең пайдаланылады. Жырмалар мен өсіп жатқан жыралардың шартты белгілері арнайы жасалынған. Ағынды сулармен жасалынған, бедерді бейнелеуде, олардың өзгешеліктерін көрсете, қарапайым картографиялық әдістерді өте егжей-тегжейлі қолдану керек. Горизонтальдар арқылы сайлар, жыралар беткейлері, аңғарлар, террасалар, аңғардың көлденең кескін пішіні көрсетілуі қажет. Қосымша қимадағы горизонтальдарда жайылма микробедері, беткей бөлшектері және т.б. жақсы берілуі мүмкін. Карталарда жылмалар шартты белгілері беткейлердің шайылатын учаскелері, шаттар, каньондар және басқада эрозионды детальдарды көрсетуде пайдаланылады. Жергілікті жерлерге тән бірқатар нүклерді, оларға биіктік көрсеткіштерін орналастыру жолымен бейнелеуге болады.