62. Жерсілкіністер мен цунамилер, олардың бедержаралу маңызы.

Жерсілкінісі мен цунами. Жерсілкінісі — табиғи себептерден туындайтын, жер қыртысының бірденнен сілкінуі. Жерсілкінісін сейсмология ғылымы зерттейді (грек сөзінен сейсмо – сілкіндіремін, шақаймын).

Жерсілкінісін жаралуы бойынша тектоникалық, жанартаулық, опырылымдық (денудациялы), соққылық (метеориттік) және антропогендік (жасанды, адаммен жасалынған) деп бөлінеді.

Сілкіністің күші мен энергиясы бойынша жерсілкінісі микросейсмикалық, макросейсмикалық жыне мегасейсмикалықтарға бөлінеді. Жерсілкінісінің күші төмендегідей белгілер бойынша бағаланады: грунттар жылжуы, мекемелер бұзылу деңгейі, грунтты сулардың өзгеруі және т.б. Әлемде жерсілкінісі күшін бағалау үшін 12 – балдық шкала қолданылады (жерсілкінісінің 1-2 балдық көрсеткішін тек қана құралдармен анықтайды, 3-5 балды адам сезеді, бірақ бұзылулар болмайды, 6-9 балда – ғимараттарға зақым тиеді, 10-11 балда ғимараттар қирайды, грунтты сулар режимі өзгереді, грунттарда жарықшақтар, тауларда опырылымдар пайда болады, 12 балда барлық құрылыстарда апатты бұзылулар болады, бедер, грунт суларының режимі өзгереді, ).

Жерсілкінісінің г и п о ц е н т рі мен э п и ц е н т рі . Жерсілкінісінің өте қатты соққыларына ұшыраған жер бетіндегі облыстар плейстосейстті деп аталады. Бірдей күштегі жерсілкіністерді, нүктелерді біріктірсек, изосейст карталарын сызады.

Гипоцентрдің дәл орнын анықтау үшін екі-үш сейсмикалық станциялардан бақылаулар қажет. Сейсмикалық толқындардың келу уақытын, сейсмикалық сәулелердің бағытын, оның жер бетіне шығу бұрышын сейсмограмма анықтайды. Қуатты жерсілкіністерді дүние жүзінің барлық станциялары тіркейді. Сейсмикалық толқындардың таралу жағдайлары мен ошақтарының орналасу уақыттарын анықтау, Жер қыртысының құрылымын зерттеуде маңызды материал болып табылады.

Жерсілкіністері ошағының географиялық таралуы біркелкі емес. Тынық мұхиты мен Жерорта теңізі белдеулері аса сейсмикалық белсенділікпен ерекшеленеді. Бірінші белдеу Тынық мұхитының жағалаулары мен аралдар доғасын қамтиды, екінші белдеу Гибралтардан басталады, Жерорта теңізінің таулы аудандарын қамтиды және шығыста Кіші Азия, Кавказ, Копетдаг таулы аймақтарына, одан әрі Памир, Гималай, Оңтүстік- Шығыс Азия және Индонезия аралдарына жалғасады. Жоғарғы сейсмикалық белсенділік Монғол-Охот белдеуінде байқалады (Тянь-Шань, Алтай, Саяндар, Байкал маңы) одан әрі Охот теңізіне, Дүниежүзі мұхитының орта су асты жоталарына, Шығыс Африкаға дейін созылады. Осы белдеулерге жоғарғы жанартаулық әрекеттер тән.

Тынық мұхиты жағалауларында жерсілкіністерінің бұзу мүмкіндіктерімен бірге, цунами толқындарының бұзу жұмыстарын да есепке алады. Цунами мұхит түбінде жерсілкініс эпицентрлерінде пайда болады.

Бедер түзуде кей жағдайларда жерсілкіністерінің маңызы зор. Әсіресе Жер бетіне шығатын сеймогендік деформациялар үлкен қызығушылыққа ие. Оларға эскарптар пішініндегі кертпештер, тектоникалық жарықшақтар, жер қыртысы блоктарының көтерілуі мен төмен түсуі, горизонтты жылжулар және т.б. жатады.Цунами — мұхит түбіндегі жер сілкінуден пайда болатын сұрапыл толқын. Биікт. ашық мұхитта 1 метрден аспайды; құрлықтағы тар шығанақтарда 50 метрге дейін барады. Толқынының таралу жылдамдығы 400 — 800 км/сағатқа дейін. Мысалы: адамзат тарихындағы Цунамимен байланысты ең ірі апат - 2005 ж. Оңт.-Шығыс Азияда болды.Индонезия жағасындағы жер сілкіну күші 8,9 баллға жетіп, соның нәтижесінде биіктігі 10 метрден астам цунами тарады. Таудай су толқындары жолындағы елді мекендерді шайып әкетті. Цунамидің жойқын күшінен 300000 адамның өмірі қиылды. Ғаламат су толқындары жер сілкінудің эпицентрінен 6000 км қашықтықтағы Африка жағалауына дейін жетті.Цунами негізінен Тынық мұхит жағалауында жиі қайталанады. 20 ғасырдыңдың 40 — 50-жылдарында АҚШ-та, Жапонияда және КСРО-да халықты алдын ала сақтандыратын Цунами қызметі құрылды.