Қашаған Күржіманұлының «Есқали сұпыға айтқаны» өлеңіндегі байлықтар таласын өз көзқарасыңызбен дәлелдеп жазыңыз

Қашаған жырларында қазақ халқының ізгілік қасиеттерін дәріптеу жетекші орында тұрады. Халқымыздың ең қадір тұтатын құндылықтарының бірі – қонақжайлылық. Қазақ дәстүрінде жолаушылап келген адамды ең қымбат қонақ ретінде күтіп алу міндет болып есептеледі. Қашаған осы асыл салтты қадірлемегендерді аяусыз мінеп, оны қалың жұртқа өлеңмен жайып жүрген. Ақын бірде жолдастарымен бірге жолаушылап келе жатып, Есқали сұпы дейтіннің үйіне қонуға қайрылады. Сонда үйдің келіні:»Қонаққа тіккен үйіміз жоқ», - деп кіргізбейді. Сонда Қашаған қонақ қабылдамау барып тұрған ұятсыздық, әдепсіздік, ақылсыздық, имансыздық екенін айтып, бұны үйретпеген ата-анасын да қатты айыптайды. Есқали сұпының өзіне:

«Атаңнан да қонақ ұлы» - деген жоқ па еді,

Жақсылар айтып кеткен нақыл қандай», - деп қонақтың жолы атадан да үлкен деп санайтын қазақ салтын бұзбау керектігін айтады. Менің ойымша, автор Есқали сұпы арқылы сол замандағы байлар бейнесін көрсеткісі келді. Осы мәселеге қатысты мен де автордың көзқарасын жақтаймын. Бұл ойға дәлел ретінде өзім оқыған көркем шығармадан мысал келтіре аламын. Осы ретте «Алдар көсе мен Шықбермес Шығайбай» аңызы есіме түседі.Шығайбай үйіне ешкімді қондырмайды екен, қондырса дәм бермейді екен. Тіпті тастан да қатты сараң екен» деген жолдардан тағы да бір сараң байдың бейнесін көремін. Оны былай қойғанда күнделікті өмірде де осындай жағдайлар жеткілікті кездеседі. Мәселен, біздің заманымыздың байлары туралы айтар болсам. Біріншіден, үлкен үйі бар, алайда үлкен үйдің ішінде адам сыйлайтын пенде жоқ. Екіншіден, сол үйдің жан-жағын алып қарайықшы. Биік-биік дуалдармен қоршалған. Сыртқа салынған құлыптар, сол үйге жан баласын кіргізбейді. Ауылдан шыққан бір адам немесе ұзақ жолдан шаршаған жолаушы қаладағы хан сарайындай үлкен бір үйге ат ізін салды делік. Ал үйдің иесімен мүлде таныс емес. Үйдің иесі құдайы қонақты үйіне кіргізуі екіталай. Атам қазақ құдайы қонаққа жалғыз қойын сойып қонақ қылған. Үшіншіден, үйдің дуалында»абайлаңыз, қабаған ит» деп жазылған тақтайшалар ілініп тұрады. Осындай мысалдар тізе берсең, таусылмайды. Міне, біздің қоғамда байлыққа масттанып, адамгершілік қасиеттерді ұмытқан осындай адамдар кездеседі.

Қорыта келе менің түйгенім, семіздікті қой көтереді, ал адам тойынған сайын сараңданады. Әрине, мен көпке топырақ шашудан аулақпын, бірақ Есқали сұпы секілді сараң байлар бізде әлі күнге дейін бар.

Мұрат Мөңкеұлының «Қыз» өлеңіндегі қыз сипатын әнші-ақындар шығармашылығындағы қыз бейнесімен салыстыра талдап жазыңыз

Смирнов №3 орта мектебінің

11-сынып оқушысы Пазылова Айжан

Мұғалімі: Оспанова Ғ.С

Қазақ халқының көрнекті өкілі, зар заман ақындарының бірі Мұрат Мөңкеұлының әдеби мұрасының біраз бөлігі - арнау өлеңдер. Сондай арнау өлеңдерінің бірі -»Қыз өлеңі». Қазақ аруларының бейнесі талай ақындардың шабытына арқау болған. Осы туындыларда қыздарымыздың бейнесі қаншалықты шебер суреттелді?

Халқымыз ежелден қызды»қонақ» деп қадірлеп, әспеттеген. Қызды ай мен күнге теңеп, жақұтпен көмкере білген. Мысалы, Мұрат қыздың сұлулығын:

«Бұраңдаған ақ моншақтай керілген қыз,

Оздырдың салтанатты еліңнен қыз

Сәулесі ақ жүзіңнің жерге түссе,

Реңкің сары алтындай көрінген қыз», - деп жырлайды. Бұл теңеулер- ізбасар ақындарға үлгі болар өрнектердің тармағы.

Мұрат Мөңкеұлы сияқты әнші-ақындар Біржан сал, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Мұхит шығармаларында көбіне пәк таза махаббатты, сұлу әйел сипатын, әйел теңсіздігін жырлады. Мұрат ақын қазақ қызының сұлулығын оның ішкі жан дүниесімен астасып жатқандығын»лебізің, сөзің – шырын, маржан-тісің» десе, Ақан сері»Ғашық жарға» өлеңінде:»аузың – бал, тілің шекер, нәзік таңдай,қиғаш қас, нұрлы жүзің, жазық маңдай» - деп суреттейді. Сырлы сөзбен қамал тұрғызған әнші-акындардың мұралары ұлт мәдениетінің қазынасына қосылған інжу-маржандарымыз.

«Қыз» өлеңінде теңіне қосыла алмаған қыздың басындағы қиыншылықты:»...Басыңнан бұл дүние өтеді деп, қайғымен тамақ ішпей бүлінген қыз» деп көрсете келе,»... шалықта ата-анаңның дәулетіне, бір күні жөнелерсің үйіңнен қыз» деп, әке-шешеңнің қасында бұлаңдап жүрген қыз еркіңнен тыс біреуге жар болып кетерсің, күнің не болар екен деген уайымын да жасырмайды. Ал Ақан сері»Балқадиша» өлеңінде:»...бұраңдап асау тайдай жүрген басың, боласың қандай жанға жар, Қадиша» - деп мұңайса,»Ләйлім шырақ» өлеңінде:»Есен-аман жүрмісің, Ләйлім шырақ, жаңа таптым аулыңды сұрап, жел тимесе жан тимес, деп жүргенде, қол ұстасып жатпенен кеттің жырақ» деп басында билігі жоқ әйел теңсіздігіне наразылықтарын ашық білдіреді. Ал Естай ақын»Құсни Қорлан» өлеңінде:

«... бар еді қимас күндер тату өскен, келер ме енді айналып, уа дариға-ай», - деп өзегін өртеген өкінішін жасырмайды.

Қорытындылай келе, Мұрат Мөңкеұлы мен ХІХ ғасырдағы әнші-ақындар шығармашылығында қыз бейнесі өзіндік ортақ көркемдікке ие. Ақындар өз шығармаларында әйел затының көрік-келбетін, жан дүниесінің сұлулығын әсерлі жырлаумен қатар, теңіне қосыла алмаған қазақ қыздарының тағдырын да шынайы суреттеген.