Лекция №11 Сағалық (суалғыш) ғимараттар
1-сұрақ.Сағалық ғимараттар жайлы жалпы мәліметтер
1.1. Саға туралы түсінік, сағалық ғимараттардың мақсаттары және жіктелуі (классификациясы).
Саға деп ірі тосқындар (наносы) мен қалқыма денелерден (плавающих тел) тазартылған тұтынушыларға қажетті судың шамасын беруді қамтамасыз ететін технологиялық процесті айтамыз. Ол бірқатар технологиялық операциялардан тұрады: суды іріктеу; тосқындармен күресу; су беру; балық қорғау; апаттық қорғау және басқалар. Технологиялық операциялардың ең негізгісі – суды іріктеу, суды беру және тосқындармен күресу (борьба с насосами).
Суды іріктеудің мақсаты (водоотбор) тұтынушыларға дейін суды онан әрі тасымалдау үшін, бас каналға қажетті суды жеткілікті түрде беруге өзен ағынынан өтімділкті іріктеу. Суды іріктеу суды алу (сағалық) коэффициентімен сипатталады.
Кс=
;
(11.1)
мұнда Qc – сағалық ғимараттардың көмегімен өзеннен алынатын өтімділік;
Qo - өзен өтімділігі.
Су беру суландыру көзінің нақты мүмкіндігін ескере отыра, суландыру жүйесіне суды беру графигіне сәйкес келетін су өтімділігін реттеу болып табылады.
Тосқынмен күресуге (борьба с наносами каналға ірі түптік тосқындар, қалқыма заттардың келіп түсуіне жол бермейтін конструктивтік және пайдаланушылық шаралары кіреді.
Сағалық ғимарттарды су шаруашылық жүйелерінің басына орналастырғандықтан оны басты деп атайды (головные).
Басты ғимараттарды басқа гидротехникалық гимараттармен бірге салады және осы ғимараттардың жалпы кешенін сағалық (суалғыш) су торабы деп атайды (водозаборные гидроузлы).
Сағалық су торабының құрамына кіретіндер: жоғарғы және төменгі бьефтердегі реттегіш ғимараттар, бөгет, су қабылдағыш ғимарат, насостар үшін шаюшы қондырғылар және басқалар.
Төмен арынды сағалық су тораптарын (низконапорные гидроузлы) бірнеше негізгі белгілері бойынша жіктеуге болады:
пайдаланатын су көздері бойынша - өзендік, көлдік, теңіздік, каптаждық (топырақ немесе арна астынан су алғанда);
суды тасымалдау жағдайлары бойынша - өзі ағатын және суды механика көмегімен беру;
жату орыны бойынша – арналық және жағалаулық;
бөгеттің барлығы немесе жоқтығы бойынша – бөгетті және бөгетсіз.
су алғыш тесіктердің тік жазықтықта орналасуы бойынша – беттік және тереңдік су қашыртқыларымен.
тосқындармен күресуде қолданылатын құралдар типі бойынша - шайғыш қалтасымен; шайғыш галереясымен; айналымды табалдырығымен; сағалық тесіктерімен; науалы; қос қабатты және басқалар;
2-сұрақ. Өзендік сағалық су торабын орналастыру орнын таңдау
Сағалық су торабын орналастыру үшін орын таңдау – бұл өте жауапты міндет. Мұны гидрометриялық, гидрологиялық және топографиялық ізденістер мен зерттеулер материалдары негізінде шешеді.
Сағалық су торабын орналастыруға ең ыңғайлысы, орнықты арнасы бар өзен учаскелері, қайыр және аралдардың болмауы; түбі мен жағалауларының қиын шайылуы. Сағалық су торабының қабылданған типіне конфигурациясы сәйкес болуы керек.
Сағалық су торабын орналастыру үшін жағымсыз учаскелер: түптік тосқындарды қозғайтын қабілеті бар және ағынымен көп мөлшерде тосқындар әкелетін, жоғарысында табалдырықтар орналасқан учаскелер; өзінен төмен өзеннің ұзына бойы еңістігі азайып, тосқындардың тасымалдану жағдайын нашарлататын өзен учаскелері; түзеткен кезде торап жақтауында су деңгейінің төмендеуін туғызатын өзеннің қисық сызықты учаскелері (бұл әсіресе бөгетсіз су тораптары үшін қолайсыз).
Сағада аз мөлшерде тосқын ұстап қалуды қамтамасыз ететін учаскені таңдаған жөн. Ең қолайлы жер – дөңес жағалау (вогнутый берег). Мұнда ағын айналымынан (циркуляция) пайда болған арнаның меандрлану нәтижесінде түптік тосқындарды (донные наносы) қарама-қарсы ойыс жағалауға (выпуклый берег) жинайды (сурет 11.1).
Сурет 11.1. Өзеннің дөңес жағалауында сағалық