1)Бет профилінің ауытқуы, тегісеместіктің биіктігіне байланысты кедір-бұдырлық. Параметрлерінің ауытқулары

Әр түрлі қондыруларды алу үшін келесі негізгі ауытқулар бекетілген;d,e,f,j,I,K,m,n,p,r,s,t,u,x,z сыртқа көшу үшін және H,J,B,N,-ішкі конус үшін. Бұл негізгі ауытқулар 4-12м квалитеттермен сәйкес шақтама өрісін түзеді.

Материкалық және Морзе конустары үшін бес дәлдік дәрежесі бекітілген; АТ4, АТ5....АТ8.Әр дәреже үшін конустың бұрыш ауытқуының шеті бекітілген (конус ұзындығына микрометірлермен), шеткі ауытқу тік сызықты түзулерден және дөңгелектемеуден. Номиналды өлшемнен бұрштың ауытқуы сыртқы үшін оң, ішкі конус үшін теріс орналасады.

Бұрышты бақылаудың салыстырмалы және тригонометриялық әдістері болады. Бірінші әдістің негізінде бақыланатын бұрыштық өлшеулермен, бұрыштармен және бұрыштық қима үлгілермен салыстыруда жатыр. Бұрыштың мөлшер көмегімен өлшеу бұрыштың жақтарымен сол мөлшер арасындағы ең үлкен сипат шамасын бекітеді.

2^' дейін және ірі дәлдікпен бұрыштарды өлшеу үшін конуспен бұрышмөлшерлерді, әмбебап және оптикалық бұрышмөлшерлерді қолданады. Орталық(екі радиуспен түзілген бұрыштарды), сонымен қатар дәл бұрыштың бөлінулерін тетікті өңдеу кезінде тексеру үшін 5,10 және 60 бөлінумен оптикалық бөліну тиегін қолданады. 5 бөлінумен, экранда есептегіші бар тергі өңделген. Екі қыр арасындағы бұрыш гониометірмен, ал көлденеңінен тікке дейінгі аз бұрышты ауытқулар деңгейлікпен өлшенеді. Сонымен қатар С.С.Подлозова конструкциясымен бөлінудің ең үлкен қателігі 360 градус шегінде 2^'' аспайтын. Тегіс конусты тетіктерді калибрлермен бақылауға болады. Бұл жағдайда базаарақашықтықтың ауытқуы нормалды шектереде жатқанын анықтайды. Сондай-ақ боялу бойынша контакттың дағын анықтаумен бақылау жіберіледі.

 Кедір-бұдырлықтардың параметрлерін анықтау үшін базалық линия болып m орташа линиясы қызмет етеді. Кедір-бұдырлықты ені базалық ұзындықтан кем емес, бірдей өңделген  беттің кез-келген учаскісінен бағалауға болады. l-базалық ұзындығы – базалық линияның ұзындығы, онымен беттің кедір-бұдырлығы параметрлерінің сандық мәндері анықталады. Профильдің дөңестігі мен ойыстығы нақты беттің контуры және орташа линиясымен шектелген профиль бөлігі.

Дөңестік орташа линиядан жоғары, ал ойыстық одан төмен орналасқан және денеге бағытталған. Профильдің кедір-бұдырлығы (тегіс емес болуы) профильдіңдөңес және ойыс болуынан туған.

Sm_i - профильдің кедір-бұдырлығының қадамы-профильді үш көршілес нүктелерде қиятын, орташа линияның қиындысының ұзындығы.

S_i - шыңдары бойынша профильдің кедір-бұдырлықтарының қадамы – көршілес дөңестердің екі ең жоғары нүктелерінің проекциялар арасында орташасызығының қиындысының ұзындығы. S профилінің шыңдары бойынша кедір-бұдырлықтардың орташа қадамы мен Sm кедір-бұдырлықтарының орташа қадамы - базалық сызығының шегінде орташа линия және кедір-бұдырлықтардың шыңдары бойынша кедір-бұдырлықтардың қадамының орташа арифметикалық мәні.

Ra профилінің орташа арифметикалық ауытқуы – базалық ұзындық шегінде профильдің y_i орташа линиядан ауытқуының абсолютті мәндерінің орташаарифметикалық мәні. Жуықтап алғанда

2)

 

Rz он нүктелері бойынша профильдің кедір-бұдырлықтарының биіктігі – базалық ұзындық шегінде профильдің H_imax бес ең көп максимумдары мен Himin бес еңкөп минимумдары нүктелерінің орташа абсолютті, ауытқуларының жиынтығы. Түзудің кесіндісі пішініндегі орташа линия үшін,

 

 

мұнда h_imax және h_imin – түзу, параллельді орташа линиядан және қиыспайтын профильден көрсетілген нүктелеріне дейінгі ара қашықтық.

Rmax профилінің кедір-бұдырлықтарының ең жоғары биіктігі – базалық ұзындық шегінде профильдің дөңестері мен ойыстары арасындағы ара қашықтық.

Беттердің кедір-бұдырлығын Ra,Rz,Rmax,Sm,S,tp параметрлерінің біреуі немесе бірнешеуімен бағалайды, оның мәндері ГОСТ2789-73 және СТ СЭВ 638-77 көрсетілген. 

Кедір-бұдырлықтың параметрлерін бөлшектің жұмыс жағдайын ескере отырып таңдайды. Бұйымды пайдалану тәжірибесі көрсеткендей, кедір-бұдырлықпараметрлерінің мына жиынтықтарын қолданған жөн: үйкелеу, сырғанау және тербелу жағдайында жұмыс істейтін және  тозатын беттер үшін Rz немесе Ra, tp жәнетегіс еместік бағыты; түйіспелі кернеулерге ұшыраған беттер үшін Rz немесе Ra және tp; қосылған бөлшектердің салыстырмалы 

салыстырмалы қозғалуын қамтамасыз етуқажеттілігі кезінде -  Rz немесе Ra; ауыспалы жүктемелерге ұшыраған бөлшектердің беттері үшін – Rmax, Sm немесе S және тегіс еместіктің бағыты; саңылаусызқосылыс болатын беттер үшін Rz немесе Ra және tp;

Параметрлерді таңдау техникалық және экономикалық қатынастар жағынан тиянақты түрде дәлелдеу керек

2) Бұрыштар мен конустықтарды бақылау әдістері мен құралдары

Материкалық және Морзе конустары үшін бес дәлдік дәрежесі бекітілген; АТ4, АТ5....АТ8.Әр дәреже үшін конустың бұрыш ауытқуының шеті бекітілген (конус ұзындығына микрометірлермен), шеткі ауытқу тік сызықты түзулерден және дөңгелектемеуден. Номиналды өлшемнен бұрштың ауытқуы сыртқы үшін оң, ішкі конус үшін теріс орналасады.

Бұрышты бақылаудың салыстырмалы және тригонометриялық әдістері болады. Бірінші әдістің негізінде бақыланатын бұрыштық өлшеулермен, бұрыштармен және бұрыштық қима үлгілермен салыстыруда жатыр. Бұрыштың мөлшер көмегімен өлшеу бұрыштың жақтарымен сол мөлшер арасындағы ең үлкен сипат шамасын бекітеді.

2^' дейін және ірі дәлдікпен бұрыштарды өлшеу үшін конуспен бұрышмөлшерлерді, әмбебап және оптикалық бұрышмөлшерлерді қолданады. Орталық(екі радиуспен түзілген бұрыштарды), сонымен қатар дәл бұрыштың бөлінулерін тетікті өңдеу кезінде тексеру үшін 5,10 және 60 бөлінумен оптикалық бөліну тиегін қолданады. 5 бөлінумен, экранда есептегіші бар тергі өңделген. Екі қыр арасындағы бұрыш гониометірмен, ал көлденеңінен тікке дейінгі аз бұрышты ауытқулар деңгейлікпен өлшенеді. Сонымен қатар С.С.Подлозова конструкциясымен бөлінудің ең үлкен қателігі 360 градус шегінде 2^'' аспайтын.

Тегіс конусты тетіктерді калибрлермен бақылауға болады. Бұл жағдайда базаарақашықтықтың ауытқуы нормалды шектереде жатқанын анықтайды. Сондай-ақ боялу бойынша контакттың дағын анықтаумен бақылау жіберіледі

№ 24 емтихан билеті

1. Тегісеместік профилінің пішіміне байланысты кедір-бұдырлық _параметрлері_________

Бұйым беткейдің кедір – бұдырлығын сандық бір немесе бірнеше параметрлермен бағалауға болады: профильдің орташа арифметикалық ауытқуы , он нүкте бойынша профильдің тегіс емес биіктігі , профильдің тегіс емес ең үлкен биіктігі , тегіс есестіктің орташа қадамы , профильдің жергілікті шығынқылығының орташа қадамы S, профильдің қатысты тіреу ұзындығы .

2. Тегіс цилиндрлік біріктірулерге қойылатын негізгі эксплуатациялық талаптар___________

Тегіс цилиндрлік қосылыс (ТЦҚ) жылжымалы және жылжымайтын болып бөлінеді. Жауапты жылжымалы қосылыстарға қойылатын негізгі талаптарға сұйықтық үйкелісіті қамтамасыз ететін білік пен тесік ортасындағы ең аз саңылауды тудыру, машинаның ұзақ пайдалану процесінде подшипниктің беррілген алып жүру қабілеттілігін тудыру және саңылау кеңейген кезде үйкелістің көрсетілген түрін сақтау, ең қажетті қосылыс үшін дәл орталықтандыру және біліктің бір қалыпты айналуы жатады

Жаппай және ірі сериялы өндіріс жағдайларында шақтамасымен тетіктердің жарамдылығын көбінесе шекті калибрлермен тексереді. Бұл калибрлермен тегіс цилиндрлік, конустық, бұранда және оймакілтек тетіктердің өлшемдерін, кемердің тереңдігі мен биіктігін, сонымен қатар беткейдің орналасуын және басқа да параметрлерді тексереді.

Тегіс цилиндрлі тетіктің өлшемдерін бақылау үшін жұмыстық шекті калибрлер кешені келесілерден тұрады: 1. өтімді калибр, мұның номиналды өлшемі біліктің ең үлкен шекті өлшеміне немесе тесіктің ең үлкен шекті өлшеміне тең болады. Олармен тексеріліп отырған объекті материал максимумына шекті өлшем бақыланады; 2. өтімсіз өлшем, оның номиналды өлшемі біліктің ең кіші шекті өлшеміне немесе тесіктің ең кіші шекті өлшеміне тең болады. Олармен тексеріліп отырған объектінің минимумына келетін шекті өлшем бақыланады. Сондықтан калибр – бұл өлшену апраметрлерінің сандық мәндерін анықтауға арналып тағайындалған өлшеуіш аспабы, ал бақыланатын параметр шамалары төменгі және жоғарғы шекке кіретін етіп анықтау және екі шектер арасында болады

3. Ø 60 қондыруы үшін қуыс пен біліктің шақтама алаңдарының орналасу сұлбасын СТ СЭВ 144-75 стандартында берілген шекті ауытқулар кестесіне сәйкес тұрғызу және шақтамаларды есептеу _______________________________________________________

№ 25 емтихан билеті

1. Тегіс цилиндрлік беттердің қондыруы және шақтама жүйесі, негізгі ауытқулар._________

Тегіс цилиндрлік қосылыс (ТЦҚ) жылжымалы және жылжымайтын болып бөлінеді. Жауапты жылжымалы қосылыстарға қойылатын негізгі талаптарға сұйықтық үйкелісіті қамтамасыз ететін білік пен тесік ортасындағы ең аз саңылауды тудыру, машинаның ұзақ пайдалану процесінде подшипниктің беррілген алып жүру қабілеттілігін тудыру және саңылау кеңейген кезде үйкелістің көрсетілген түрін сақтау, ең қажетті қосылыс үшін дәл орталықтандыру және біліктің бір қалыпты айналуы жатады.

ISO шақтама жүйесінде 500мм дейін номинальды өлшем диапозоны 13 интервалға, ал 500-3150 мм жоғары өлшем диапозоны 8 интервалға бөлінген. ISO СЭВ және ГОСТ жүйесіндегі 180 мм өлшем диапазоны айырмашылықсыз.

ISO және ЕСДП СЭВ жүйесіндегі 180 мм жоғары өлшемдер үшін 4 интервал 180-250-315-400-500 мм, ал ГОСТ үш 180-260-360-500 мм болады.

ISO жүйесіндегі 3150 мм дейінгі өлшемдер үшін 18 квалитет бектілген: 0,1,2.....,16. Квалиттер IT01, IT0, IT1,…, IT16, ал ЕСДП үш тағы IT17 болып белгіленеді. IT әріптері «ISO шақтамасы» білдіреді. Мысалы, IT17 ISO 7 квалитеті бойынша шақтаманы белгілейді.

ISO және СЭВ жүйесінде 500 мм дейінгі өлшемдер әртүрлі саңылаулар және тартқыштармен қондырудың пайда болуы үшін біліктер мен тесіктердің негізгі ауытқуының 27 варианты бойынша қарастырылған. Негізгі ауытқулар – бұл нольдік сызыққа қатысты шақтама өрісінің орыны анықтау үшін қолданылатын екі ауытқудың (жоғары немесе төменгі) біреуі. Тесіктің негізіг ауытқуын латын алфавиттік бас әріптермен, білік үшін кіші әріптермен белгілейді. Негізгі тесік Н әрпімен, негізгі білік һ әрпімен белгіленеді. ГОСТ жүйесінде осындай өрістер А (негізгі тесік) және В (негізгі білік) әріптерімен белгіленген.

Шақтама өрісі анықталатын негізгі ауытқудың тік сызығынан басталады, шақтаманың берілген өрісін шектейтін екінші шекті ауытқу негізгі ауытқу және қабылданған квалитет шақтамасы бойынша анықталуы мүмкін. Егер негізгі ауытқу жоғары болса, онда төменгі ауытқу

Білік үшін ei = es – IT

Тесік үшін ÅI = ES – IT.

Егер ауытқу төменгі, онда жоғары ауытқу

Білік үшін ei = es + IT

Тесік үшін ÅI = ES + IT. (ei, es, ÅI, ES шамалары белгі есебімен алынады)..

ISO ұсынысына және барлық мемлекеттерінің СЭВ құрамынының практикасымен байланысты, сонымен басқа да мемлекттерде шақтамалар өрістерінің негізгі қатары СЭВ стандартына сәйкес. Олар жалпы қолданудың 90–95 % қолдануды қамтамасыз етеді.

Сызықтық өлшемдердің шектік ауытқуларын сызбада шақтама өрістерінің шартты (әріптік) белгілерімен немесе сандық белгілермен, сонымен бірге бір уақытта оң жағында жақшада олардың сандық мәнімен шақтама әдістерін шектік әріптік белгілеумен көрсетеді.

Сызбада жинақы түрде көрсетілген теткі өлшемдерінің қондырулары мен шектік ауытқулары түбрімен көрсетіледі, оның үстіндегі бөлігінде әріптік белгі немесе оң жағында жақша ішінде оның сандық белгісі көрсетілуімен әріптік немесе тесіктің шектік ауытқуының сандық мәні ғана, ал астыңғы бөлігінде біліктің шақтама өрісінің белгісі немесе жанама тетіктің тек біреуінің шектік ауытқуы берілген жазу беріледі.

Шектік ауытқудың шартты белгілерімен көрсетілуі кезінде міндетті түрде олардың сандық мәні келесі жағдайларда көрестілуі қажет: а) нормальды сызықтық өлшемдер қатарына кірмейтін өлшемлер үшін мысалы, 41,8Н8(^+0,039); б) шартты белгілері СТСЭВ 144-75 көрестілмеген шектік ауытқуларды тағайындау кезінде, мысалы шектік ауытқуы СТСЭВ 179-75 бойынша алынған пластмасс тетік үшін;в) симметриялық емес шақтама өрісімен кемерлердің өлшемдерінің шектік ауытқуын тағайындау кезінде.

Жұмыстық сызбаларды қойылған барлық өлшемдер үшін, сонымен қатар жанаспайтын жауапты емес өлшемдер үшін де шектік ауытқуларды міндетті түрде көрсету қажет.

2. Тербелу мойынтіректерінің шақтама және қондыру жүйесі

Көлік техникасының барлық машиналары мен механизмдерінде тербелу және сырғанау мойынтіректері қолданылады. Тербелу мойынтіректерін монтаждау шақтама алаңы, отырғызу, кедір-бұдырлық, формадан ауытқуы, мойынтірек астындағы отырғызу беттерінің жағдайы, сақиналардың өзара орналасуының шектік бұрыштары және т.б. тұрғысынан алғанда Мемлекеттік стандарттарды ескере отырып, дайындаушы кәсіпорынның құжаттамаларына сәйкес жүргізілуі тиіс. Мойынтіректің айналушы немесе ішкі сақиналарында тарту шақтамасы, ал сыртқы сақиналарында – шамалы саңылау мен отырғызу болуы креек.

Мойынтіректердің білікке немесе корпусқа шамалы тартумен (   ) отырғызуда престе салқын күйде баспалау арқылы жүргізу әдісі ұсынылады. Ал үлкен тартумен (   ) отырғызу қажет болған жағдайда, мойынтірек сақинасын білекке сақинаны немесе мойынтіректі алдын ала 80...90⁰С-қа дейін қыздыру әдісі ұсынылады.

Торапқа екі немесе бірнеше мойынтіректерді отырғызу қажет болғанда жылжымайтын сақиналардың радиалды және осьтік бағыттағы өздігінен центрленуін қамтамасыз ету қажет. Бұл өңдеуде жинаудағы және базалық детальдың температуралық деформациясындағы мүмкін болатын дәлсіздіктерді компенсациялауға және шариктердің тұрып қалуы мен мойынтіректердің айқасуына жол бермеуге мүмкіндік туғызады.

Тербеліс мойынтірегіне шартты белгі береді, ішкі диаметрін сипаттайтын, серия, түр, коннструктивті ерекшелікті және мойынтіректік нақтылы классы. Жалпы мойынтіректі шартты белгілеулері жеті саннан тұрады, олардың алатын орындарын анықтау белгілері (оң сол): бірінші және екіншісі біліктің диаметрін көрсетеді (төлкенің немесе мойынтіректің ішкі диаметрін); үшінші және жетінші – серияны, төртінші- типті, бесінші және алтыншысы – конструктивті ерекшеліктерді көрсетеді.

ГОСТ 520-71 бойынша мойынтірек тербелісінің нақты төрт классы қондырылған:0,6,,4 және 2, 0 – нақтылы классы, 6 – көтерілген, 5 – жоғартылған, 4 – ерекше жоғартылған, 2 – жоғары жоғартылған. Мойынтіректің 0 классы әртүрлі механикалық жабдықтарда қолданылады, 6 және класстары станоктардың механизмдерінің нақтылығына, жиілілігіне, айналдырық нақтылығына, ал 4 және 2 – ерекше нақтылы механизмдерге, жилілігіне, прецизионды айналдырықтың станоктарына. Жақсы жұмыс істейдің 0 классты мойынтірекке нақты мойынтіректі қондырудың қажеті жоқ.

Жөнделмейтін жұмыстардың негізгі призноктары құрастыру бірліктерінің айналу мойынтірегімен тербелісі шудың жоғарлауы болып табылады және қыздыруы да, қозғалыстың біркелкі еместігі, саңылаулар және керілістері. Шудың көтерілуі тербелістегі мойынтіректердің дененің бұзылуына әкеліп соғады, қондырылған орында және корпустарында тозылу байқалады. Қызудың көтерілуі тербелу денесін қызу кезінде пайда болуы мүмкін, корпуста және біліктегі мойынтірек орны қондырылған.

Егер қателіктерді реттеуге келмесе, жөндеудің құрастыру бірлігі мойынтірекпен тербелісі құрастырудан бастайды, ажыратқыштар арқылы орындалады. Тербелу дене және жүгіру жолдарының тозуын тексеру арқылы бұйымдарды жақсылап тазалайды. Бұндай жағдайда тозу мойынтіректер міндетті түрде ауыстыралады. Сонымен қатар мойынтіректердің ернеуінде ауыстыру, сепараторлармен деформираланған, жұмыстағы тотық және қондырма беттері де жатады

3. Ø 55 қондыруы үшін қуыс пен біліктің шақтама алаңдарының орналасу сұлбасын СТ СЭВ 144-75 стандартында берілген шекті ауытқулар кестесіне сәйкес тұрғызу және шақтамаларды есептеу _______________________________________________________

№ 26 емтихан билеті

1. Қондыру түрлері және қондыруды құру әдістемесі

Бұған қатысты негізгі терминдер және анықтамалар МЕСТ 25396-82 көрсетілген.

Номинал өлшем деп, машина детальдарын қолданылатын жеріне байланысты есептеуден туатын негізгі өлшемді айтаймыз. Бұл өлшем детальдардың чертежінде көрсетіледі.

Нақты өлшем деп, тетіктерді дайындаудан кейін белгілі қателікпен өлшеніп алынған өлшемді айтамыз.

Шекті өлшем деп, детальдардың нақты өлшемін шектейтін өлшемдерді айтамыз.

Ауытқу деп, шекті өлшем мен номинал өлшемнің алгебралық айырмасын айтамыз.

Шекті өлшемдірдің өзі екі түрге бөлінеді: а) ең үлкен шекті өлшем; б) ең кіші шекті өлшем. Сондықтан, ауытқу да екі түрлі болады.

ES = D_max – D_ном – жоғарғы ауытқу;

EI = D_min – D_ном – төменгі ауытқу.

Ауытқұлардың таңбалары оң да теріс те болуы мұмкін (±).

Шақтама дегеніміз, ең үлкен шекті өлшем мен ең кіші шекті өлшемнің алгебралық айырмасы.

D_max – D_min = T – шақтама.

Осы екі шекті өлшемнің айырмасы үлкейген сайын шақтама де үлкейіп, детальдың дәлдігі кемиді, соған байланысты құны да төмендейді. Тётіктерді қондыру мен шақтамасын графиктік жолмен анықтағанымызда, белгілі бір нольдік сызық арқылы өлшемдер ауытқуының орналасуын белгілейміз (1.14 сурет). Сондай-ақ, шақтамалар жинағын квалитет деп атаймыз. Квалитет номиналдық өлшемдер дәлдігін анықтайды.

Нольдік сызық графиктік бейнеде номинал өлшеммен бірдей оның үстінен өтеді. Жоғарғы ауытқу және төменгі ауытқу өздеріне сәйкес осы нольдік сызықтың төменгі және жоғарғы жағына орналасады. Графиктік жолмен бейнелеу кезінде біз шақтаманы тереңірек білу үшін шақтаманың аумағы деген шаманы енгіземіз. Шақтаманың аумағы дегеніміз, шекті өлшемдермен шектелген өлшемдер аумағы. Шақтаманың жоғарғы шегін ең үлкен шекті өлшем, ал төменгі шегін ең кіші шекті өлшем көмкереді.

Машина жасау барысында тетіктерді әр түрлі біріктіреді. Соның ішінде ең көп тарағандарының бірі жанастырып кондыру. Айталық, екі тетікті біріне-бірін кондырсақ, олардың біреуі екіншісіне бекітіледі.

1. 15-суретте білікке төлке кондырылған. Бұл жерде төлке қамтушы деталь, ал білік — қамтылушы деталь болып есептеледі. Қамтушы және қамтылушы детальдар өлшемдерінің айырмашылығы қонымдылықты сипаттай алады. Сонымен:

D_вт - D_б - қондыру.

А_б - А_ш - қондыру.

Егер қондыру оң таңбалы болса, онда оны саңылаулы «S» қондыру, егер теріс таңбалы болса — керілмелі «N» қондыру деп атайды.

Саңылау мен керілу шамасы әр түрлі болады:

1) - ең үлкен саңылау;

- ең кіші саңылау;

2) - ең үлкен керіліс;

- ең кіші керіліс;

Қонымдылықтың шақтамасы деп ең үлкен және ең кіші саңылау мен керілудің айырмасын айтады.

3) S_max – S_min = TS – саңылаудың шақтамасы;

N_max – N_min = TN – керілудің шақтамасы;

2. Толық өзара алмасымдылықты қамтамасыз ететін өлшем тізбектерін есептеу әдісі

Машинаның немесе басқа бұйымның нормальды жұмыс істеуі үшін оның қарастырушы тетіктері және қызмет көрсетуіне қатысты тетіктер бір белгілі орында болуы қажет. Дәлдікті есептеу кезінде тетіктің орналасуына және оның беткейіне қатысты бұйымдағы тетіктердің көп өлшемдерінің өзара байланысымен санасады. Мысалы, А₁ және А₂ (15.1а-сурет) өлшемдері өзгерген кезде, А₀ саңылаулары өзгереді. Өңдеудің бірізділігін қабылдауға байланысты бөлек тетіктің шақты өлшемдері арасындағы беткейлердің белгілі өзара байланысы болады (15.1б-сурет). Екі жағдайда да оны өлшемдік тізбек көмегімен бекітеді.

Өлшемдік тізбек деп тұйық контур түзетін және қойылған есепті шешуге қатысушы өлшем жинағын атайды. Мысалы, өлшемдік тізбек көмегіментізбектегі немесе механизмдегі бір немесе бірнеше тетіктердің ось және беткейлердің өзара орналасу дәлдігін анықтайды. Өлшемдік тізбектің контуры – өлшемдік тізбекті талдау және құру үшін қажетті. Бірақ жұмыстық сызбада өлшемдерді тұйық емес тізбек түрінде көресту керек; тұйықтану тізбегінің өлшемдерін қоймайды, өйткені өңдеу үшін олар қажет емес. Өлшемдік тізбекті түзуші өлшемдерді өлшемдік тізбек буындары деп атайды.

Өлшемдік тізбектің буындарының өзара орналасуы бойынша сызықты, жазық және кеңістік деп бөледі. Сызықтық өлшемдік тізбек деп оның барлық буындары бір-біріне параллель орналасқанда атайды және де оның шамаларын екі немесе бірнеше параллель сызықтарға жобалануы мүмкін. Жазықты өлшемдік деп оның барлық буындары бір немесе параллель жазықтарда жатқан жағдайда атайды. Кеңістік деп буындардың барлығы немесе бөлігі параллель емес жазықтықты оранласқан кезде атайды. Буындары бұрыштық өлшем болатын өлшемдік буын бұрыштық өлшемдік тізбек деп аталады. Машиналар мен аспаптард

ың электрлік және электрондық элементтерінің дәлдігін талдауда буындары кедергі, сыйымдылық, ток индукциясы, кернеу шамалары және басқа да электрлік және физикалық параметрлер болып табылатын тізбектерді қолданады.

Бұйымдарды құрастыру кезінде дәлдікті қамтамасыз етудің тұжырымдамасын конструкторлы өлшемдік тізбек көмегімен, ал тетікті дайындауда технологиялық процесті орындау немесе СПАТ жүйе өлшемдері (станок-айлабұйым-аспап-тетік) бойынша өңделетін тетіктердің өлшемдері арасындағы байлаыспен көрсетілетін өлшемдік технологиялық тізбектер көмегімен шешіледі. Бұйымдардың дәлдігін сипаттайтын шама өлшемдерінің тапсырмасын шешуде өлшеуіш құралы – өлшенетін тетік жүйесінің өлшемі болып табылатын буындарының өлшеуіш өлшемдік тізбегін қолданады.

Өлшемдік тізбектің буындарын құрастырушы және бір тұйықталушы деп бөледі. Тұйықталушы деп тетікті өңдеу процесіндегі, машина немесе өлшеуіш түзілімін жинаудағы соңғы алынатын өлшемді (А₀, 15.1-сурет) атайды. Оның шамасы мен дәлдігі тізбектің барлық қалған өлшем өлшемдерінің шамасы мен дәлдігіне тәуелді, оны құрастырушы деп атап, А₁, А₂,.....А_m-1(А тізбегі үшін), В₁, В₂,.....В_m-1 (В тізбегі үшін) арқылы белгілейді.

Механизмнің функциялануын анықтайтын жинақы өлшемдік тізбектің буыны және өлшемдік тізбекті шешетін дәлдікті қамтамасыз ететін буын бастапқы (функцияналды) өлшем (саңылау, керіліс, тетіктің қолдану шамасы, тік-фрезерлі станогінің ось айналу үстелінің жұмыстық беткейінің параллельдігі) деп аталады. Осы өлшемнің шекті мәніне тізбектің барлық қалған өлшемдерінің ауытқуларын есептейді. Жинау процесінде бастапқы өлшем тұйық болып шығады. Тетіктік өлшемдік тізбектегі басқа өлшемдердің дәлдік дәрежесін анықтайтын дәлдіктен шығатын өлшем сондай-ақ бастапқы деп аталады.

Үшбуынды тізбектің тұйық өлшемі А₀ көбейтетін (оның шамасы көп болған сайын, А₀ мәні көп болады) деп аталатын. А₁ өлшемімен және азайтатын (ол көбейген кезде А₀ азайды) деп аталатын А₂ өлшемінен тәуелді. Тұйық буын оң, теріс немес нөлге тең болуы мүмкін. Өлшемдік тізбекті схема түрінде көрсетуге болады(51.1в, 15.2б-суреттері). Схема бойынша көбейетін және азаятын буындарды табу ыңғайлы. Біріншісін буынның әріп белгісі асына қойылатын және оң жақ бағыттағы нұсқама, ал екінші сол жақ бағыттағы нұсқамамен белгіленеді.

Өлемдік таңдауда өлшемдік тізбектің жалпы буынмен немесе базамен, сондай-ақ негізгі тізбектің құраушы буынның бірі болып табылатын бастапқы буын тізбегімен өзара байланысты екенін кездестіруге болады. Бұл жағжайда тізбекті туынды деп атайды.

Өлшем тізбегін есептеу және талдау машина тетіктерінің өлшемдері арасындағы сандық байланысты бекітуге және машинаның жинау және тетігін өңдеудің экономикалық дәлдігіннің пайдалану талаптарынан шығатын өзара байланысты өлшемдердің номиналды мәнін және шақтамаларын дәлелдеуге мүмкіндік береді.

Өзараауыстырымдылықтың қандай түрі (толық немесе шектелген) ең қажетті екенін анықтайды. Жұмыстық сызбадағы өлшемдердің дұрыс қойылуын қадағалайды. Қаракетті шақтаманы анықтайды және конструктивті өлшемдері технологиялыққа (технологиялық база конструктивтімен сәйкес келмеген жағдайда) бөледі. Өлшем тізбегін есептеу және оны талдау – сапаны жоғарылататын, өзараауыстырымдылықты қамтамасыз ететін және дайындау кезінде еңбексыйымдылығын төмендетін машинаны құрудың міндетті сатысы. Өлшем тізбегін есептедің мәні конструкция және технология талаптарынан шығатын оның барлық буындарының шақтамалары мен шекті ауытқуларын бекіту болып табылады. Бұл жағдайда екі тапсырманы бөледі.

1. Құраушы буындардың берілген номиналды өлшемдері, шекті ауытқуы бойынша тұйық буынның номиналды өлшемімен шақтамасын (шекті ауытқу) анықтау (мұндай тапсырма сызбада қойылатын тұйық өлшем шақтамасы құраушы өлшем шақтамасына сәйкестігін тексеру қажет етілген жағдайда туады )

2. Барлық өлешмдердің берілген номиналды өлшемдері және бастапқы өлшемдердің берілген шекті өлшемдері бойынша құраушы өлшемдердің шақтамасы мен шекті ауытқуын анықтау (мұндай тапсырма өлшем тізбегін жобалы есептеу кезінде қойылады).

3. Ø 65 қондыруы үшін қуыс пен біліктің шақтама алаңдарының орналасу сұлбасын СТ СЭВ 144-75 стандартында берілген шекті ауытқулар кестесіне сәйкес тұрғызу және шақтамаларды есептеу _______________________________________________________

№ 27 емтихан билеті

1. Сызбада қондыру мен шекті ауытқуды шартты белгілеу .___________

Нольдік сызық графиктік бейнеде номинал өлшеммен бірдей оның үстінен өтеді. Жоғарғы ауытқу және төменгі ауытқу өздеріне сәйкес осы нольдік сызықтың төменгі және жоғарғы жағына орналасады. Графиктік жолмен бейнелеу кезінде біз шақтаманы тереңірек білу үшін шақтаманың аумағы деген шаманы енгіземіз. Шақтаманың аумағы дегеніміз, шекті өлшемдермен шектелген өлшемдер аумағы. Шақтаманың жоғарғы шегін ең үлкен шекті өлшем, ал төменгі шегін ең кіші шекті өлшем көмкереді.

Қондыру- деп бөлшектер қосылысы сипаттамасын айтады.Машина жасау барысында тетіктерді әр түрлі біріктіреді. Соның ішінде ең көп тарағандарының бірі жанастырып кондыру. Айталық, екі тетікті біріне-бірін кондырсақ, олардың біреуі екіншісіне бекітіледі.

Сызбада сызықты мөлшерлер мен шекті ауытқулар миллиметрмен қойылады.Шекті ауытқулар нақты мөлшерден кейін өз белгісімен қойылады.Сызбада дәлдік шектер мен шекті ауытқуларды белгілеу үш түрде жүргізіледі:а)символикалық;б)санды;в)аралас.Шекті ауытқуларды сызбада белгілеу ережесі МеМСТ –ның бойынша беріледі.Бұл МемСТ конструкторлық құжаттар бірыңғай жүйесіне (ҚҚБЖ)кіреді.

2)Тегіс цилиндрлік біріктірулердің шақтама және қондыру жүйесі_____________________

Тегіс цилиндрлік қосылыс (ТЦҚ) жылжымалы және жылжымайтын болып бөлінеді. Жауапты жылжымалы қосылыстарға қойылатын негізгі талаптарға сұйықтық үйкелісіті қамтамасыз ететін білік пен тесік ортасындағы ең аз саңылауды тудыру, машинаның ұзақ пайдалану процесінде подшипниктің беррілген алып жүру қабілеттілігін тудыру және саңылау кеңейген кезде үйкелістің көрсетілген түрін сақтау, ең қажетті қосылыс үшін дәл орталықтандыру және біліктің бір қалыпты айналуы жатады.ISO шақтама жүйесінде 500мм дейін номинальды өлшем диапозоны 13 интервалға, ал 500-3150 мм жоғары өлшем диапозоны 8 интервалға бөлінген. ISO СЭВ және ГОСТ жүйесіндегі 180 мм өлшем диапазоны айырмашылықсыз. ISO жүйесіндегі 3150 мм дейінгі өлшемдер үшін 18 квалитет бектілген: 0,1,2.....,16. Квалиттер IT01, IT0, IT1,…, IT16, ал ЕСДП үш тағы IT17 болып белгіленеді. IT әріптері «ISO шақтамасы» білдіреді. Мысалы, IT17 ISO 7 квалитеті бойынша шақтаманы белгілейді. Сызықтық өлшемдердің шектік ауытқуларын сызбада шақтама өрістерінің шартты (әріптік) белгілерімен немесе сандық белгілермен, сонымен бірге бір уақытта оң жағында жақшада олардың сандық мәнімен шақтама әдістерін шектік әріптік белгілеумен көрсетеді.

Сызбада жинақы түрде көрсетілген теткі өлшемдерінің қондырулары мен шектік ауытқулары түбрімен көрсетіледі, оның үстіндегі бөлігінде әріптік белгі немесе оң жағында жақша ішінде оның сандық белгісі көрсетілуімен әріптік немесе тесіктің шектік ауытқуының сандық мәні ғана, ал астыңғы бөлігінде біліктің шақтама өрісінің белгісі немесе жанама тетіктің тек біреуінің шектік ауытқуы берілген жазу беріледі.

3. Ø 70 қондыруы үшін қуыс пен біліктің шақтама алаңдарының орналасу сұлбасын СТ СЭВ 144-75 стандартында берілген шекті ауытқулар кестесіне сәйкес тұрғызу және шақтамаларды есептеу _______________________________________________________

№ 28 емтихан билеті

1. Тегіс калибрлер, олардың түрлері, құрылымдық орындалуы және таңбалануы._________

. Тегіс цилиндрлі тетіктің өлшемдерін бақылау үшін жұмыстық шекті калибрлер кешені келесілерден тұрады: 1. өтімді калибр, мұның номиналды өлшемі біліктің ең үлкен шекті өлшеміне немесе тесіктің ең үлкен шекті өлшеміне тең болады. Олармен тексеріліп отырған объекті материал максимумына шекті өлшем бақыланады; 2. өтімсіз өлшем, оның номиналды өлшемі біліктің ең кіші шекті өлшеміне немесе тесіктің ең кіші шекті өлшеміне тең болады. Олармен тексеріліп отырған объектінің минимумына келетін шекті өлшем бақыланады. Сондықтан калибр – бұл өлшену апраметрлерінің сандық мәндерін анықтауға арналып тағайындалған өлшеуіш аспабы, ал бақыланатын параметр шамалары төменгі және жоғарғы шекке кіретін етіп анықтау және екі шектер арасында болады.Тегіс калибрлердегі шақтама жүйесі дайындауға шақтамамен бекітіледі: тесік үшін жұмыстық калибрлер (тығындар ) (тура осындай калибр, тек сфералық өлшеуіш беткейімен; білік үшін калибр және жақша үшін бақылау калибрі. Калибрлердің өлшемдері мен пошымының дәлдігіне шақтамалар бақылаушы бұйымның квалитет нөмірінің өсуімен жоғарылайды.

Тегіс калибрлердегі шақтама жүйесі дайындауға шақтамамен бекітіледі: тесік үшін жұмыстық калибрлер (тығындар ) (тура осындай калибр, тек сфералық өлшеуіш беткейімен; білік үшін калибр және жақша үшін бақылау калибрі.

5.3 – сурет. Калибрлердің шақтама өрісінің орналасу сұлбасы.

Калибрлердің өлшемдері мен пошымының дәлдігіне шақтамалар бақылаушы бұйымның квалитет нөмірінің өсуімен жоғарылайды

2. Өлшем тізбектерінің негізгі терминдері мен анықтамалары. Топтық өзара алмасымдылық әдісі. Селективті біріктіру ._________________________

Машинаның немесе басқа бұйымның нормальды жұмыс істеуі үшін оның қарастырушы тетіктері және қызмет көрсетуіне қатысты тетіктер бір белгілі орында болуы қажет. Дәлдікті есептеу кезінде тетіктің орналасуына және оның беткейіне қатысты бұйымдағы тетіктердің көп өлшемдерінің өзара байланысымен санасады. . Өңдеудің бірізділігін қабылдауға байланысты бөлек тетіктің шақты өлшемдері арасындағы беткейлердің белгілі өзара байланысы болады . Екі жағдайда да оны өлшемдік тізбек көмегімен бекітеді.

Өлшемдік тізбек деп тұйық контур түзетін және қойылған есепті шешуге қатысушы өлшем жинағын атайды. Мысалы, өлшемдік тізбек көмегіментізбектегі немесе механизмдегі бір немесе бірнеше тетіктердің ось және беткейлердің өзара орналасу дәлдігін анықтайды. Өлшемдік тізбектің контуры – өлшемдік тізбекті талдау және құру үшін қажетті. Бірақ жұмыстық сызбада өлшемдерді тұйық емес тізбек түрінде көресту керек; тұйықтану тізбегінің өлшемдерін қоймайды, өйткені өңдеу үшін олар қажет емес. Өлшемдік тізбекті түзуші өлшемдерді өлшемдік тізбек буындары деп атайды. Өлшемдік тізбектің буындарының өзара орналасуы бойынша сызықты, жазық және кеңістік деп бөледі. Сызықтық өлшемдік тізбек деп оның барлық буындары бір-біріне параллель орналасқанда атайды және де оның шамаларын екі немесе бірнеше параллель сызықтарға жобалануы мүмкін. Жазықты өлшемдік деп оның барлық буындары бір немесе параллель жазықтарда жатқан жағдайда атайды. Кеңістік деп буындардың барлығы немесе бөлігі параллель емес жазықтықты оранласқан кезде атайды. Буындары бұрыштық өлшем болатын өлшемдік буын бұрыштық өлшемдік тізбек деп аталады. Өлшем тізбегін есептеу және оны талдау – сапаны жоғарылататын, өзараауыстырымдылықты қамтамасыз ететін және дайындау кезінде еңбексыйымдылығын төмендетін машинаны құрудың міндетті сатысы. Өлшем тізбегін есептедің мәні конструкция және технология талаптарынан шығатын оның барлық буындарының шақтамалары мен шекті ауытқуларын бекіту болып табылады. Бұл жағдайда екі тапсырманы бөледі. Топтық өзараауыстырымдылық әдісінің мәні тетіктің дайындалуы қатысты стандарттардан алынған кең технологиялық орын алатын шақтамалармен салыстырумен және тетіктерді аз топтық шақтамамен бірдей топ санына және оларды бірдей атпен топтар бойынша сұрыптауда болып табылады. Мұндай жинау селективті деп аталады. Топтық өзараауыстырымдылық әдісін тізбек өлшемінің орташа дәлдігі өте жоғары және экономикалық болып алынғанда қолданылады.Реттеу әдісі дегеніміз бастапқы (тұйық) өлшемінің жазылған дәлдігі қайыру деп аталатын алдын ала таңдалған құрастырушы өлшемдерінің бір шамасын әдейіліп өзгерумен (реттеуші) енетін өлшем тізбегінің есебін атайды.

. Өлшем тізбектерін есептеудің теориясы мен практикасы. Терминдер және анықтымылар. Өлшем тізбектерінің жіктелуі. Жобалық және тексеріс есептері.Өлшем тізбектерін шешу әдістері.

Машинаның немесе басқа бұйымның нормальды жұмыс істеуі үшін оның қарастырушы тетіктері және қызмет көрсетуіне қатысты тетіктер бір белгілі орында болуы қажет. Дәлдікті есептеу кезінде тетіктің орналасуына және оның беткейіне қатысты бұйымдағы тетіктердің көп өлшемдерінің өзара байланысымен санасады. Мысалы, А₁ және А₂ (15.1а-сурет) өлшемдері өзгерген кезде, А₀ саңылаулары өзгереді. Өңдеудің бірізділігін қабылдауға байланысты бөлек тетіктің шақты өлшемдері арасындағы беткейлердің белгілі өзара байланысы болады (15.1б-сурет). Екі жағдайда да оны өлшемдік тізбек көмегімен бекітеді.

Өлшемдік тізбек деп тұйық контур түзетін және қойылған есепті шешуге қатысушы өлшем жинағын атайды. Мысалы, өлшемдік тізбек көмегіментізбектегі немесе механизмдегі бір немесе бірнеше тетіктердің ось және беткейлердің өзара орналасу дәлдігін анықтайды. Өлшемдік тізбектің контуры – өлшемдік тізбекті талдау және құру үшін қажетті. Бірақ жұмыстық сызбада өлшемдерді тұйық емес тізбек түрінде көресту керек; тұйықтану тізбегінің өлшемдерін қоймайды, өйткені өңдеу үшін олар қажет емес. Өлшемдік тізбекті түзуші өлшемдерді өлшемдік тізбек буындары деп атайды.

Өлшемдік тізбектің буындарының өзара орналасуы бойынша сызықты, жазық және кеңістік деп бөледі. Сызықтық өлшемдік тізбек деп оның барлық буындары бір-біріне параллель орналасқанда атайды және де оның шамаларын екі немесе бірнеше параллель сызықтарға жобалануы мүмкін. Жазықты өлшемдік деп оның барлық буындары бір немесе параллель жазықтарда жатқан жағдайда атайды. Кеңістік деп буындардың барлығы немесе бөлігі параллель емес жазықтықты оранласқан кезде атайды. Буындары бұрыштық өлшем болатын өлшемдік буын бұрыштық өлшемдік тізбек деп аталады. Машиналар мен аспаптард

ың электрлік және электрондық элементтерінің дәлдігін талдауда буындары кедергі, сыйымдылық, ток индукциясы, кернеу шамалары және басқа да электрлік және физикалық параметрлер болып табылатын тізбектерді қолданады.

Бұйымдарды құрастыру кезінде дәлдікті қамтамасыз етудің тұжырымдамасын конструкторлы өлшемдік тізбек көмегімен, ал тетікті дайындауда технологиялық процесті орындау немесе СПАТ жүйе өлшемдері (станок-айлабұйым-аспап-тетік) бойынша өңделетін тетіктердің өлшемдері арасындағы байлаыспен көрсетілетін өлшемдік технологиялық тізбектер көмегімен шешіледі. Бұйымдардың дәлдігін сипаттайтын шама өлшемдерінің тапсырмасын шешуде өлшеуіш құралы – өлшенетін тетік жүйесінің өлшемі болып табылатын буындарының өлшеуіш өлшемдік тізбегін қолданады.

Өлшемдік тізбектің буындарын құрастырушы және бір тұйықталушы деп бөледі. Тұйықталушы деп тетікті өңдеу процесіндегі, машина немесе өлшеуіш түзілімін жинаудағы соңғы алынатын өлшемді (А₀, 15.1-сурет) атайды. Оның шамасы мен дәлдігі тізбектің барлық қалған өлшем өлшемдерінің шамасы мен дәлдігіне тәуелді, оны құрастырушы деп атап, А₁, А₂,.....А_m-1(А тізбегі үшін), В₁, В₂,.....В_m-1 (В тізбегі үшін) арқылы белгілейді.

Механизмнің функциялануын анықтайтын жинақы өлшемдік тізбектің буыны және өлшемдік тізбекті шешетін дәлдікті қамтамасыз ететін буын бастапқы (функцияналды) өлшем (саңылау, керіліс, тетіктің қолдану шамасы, тік-фрезерлі станогінің ось айналу үстелінің жұмыстық беткейінің параллельдігі) деп аталады. Осы өлшемнің шекті мәніне тізбектің барлық қалған өлшемдерінің ауытқуларын есептейді. Жинау процесінде бастапқы өлшем тұйық болып шығады. Тетіктік өлшемдік тізбектегі басқа өлшемдердің дәлдік дәрежесін анықтайтын дәлдіктен шығатын өлшем сондай-ақ бастапқы деп аталады.

Үшбуынды тізбектің тұйық өлшемі А₀ көбейтетін (оның шамасы көп болған сайын, А₀ мәні көп болады) деп аталатын. А₁ өлшемімен және азайтатын (ол көбейген кезде А₀ азайды) деп аталатын А₂ өлшемінен тәуелді. Тұйық буын оң, теріс немес нөлге тең болуы мүмкін. Өлшемдік тізбекті схема түрінде көрсетуге болады(51.1в, 15.2б-суреттері). Схема бойынша көбейетін және азаятын буындарды табу ыңғайлы. Біріншісін буынның әріп белгісі асына қойылатын және оң жақ бағыттағы нұсқама, ал екінші сол жақ бағыттағы нұсқамамен белгіленеді.

Өлемдік таңдауда өлшемдік тізбектің жалпы буынмен немесе базамен, сондай-ақ негізгі тізбектің құраушы буынның бірі болып табылатын бастапқы буын тізбегімен өзара байланысты екенін кездестіруге болады. Бұл жағжайда тізбекті туынды деп атайды.

Өлшем тізбегін есептеу және талдау машина тетіктерінің өлшемдері арасындағы сандық байланысты бекітуге және машинаның жинау және тетігін өңдеудің экономикалық дәлдігіннің пайдалану талаптарынан шығатын өзара байланысты өлшемдердің номиналды мәнін және шақтамаларын дәлелдеуге мүмкіндік береді. Өзараауыстырымдылықтың қандай түрі (толық немесе шектелген) ең қажетті екенін анықтайды. Жұмыстық сызбадағы өлшемдердің дұрыс қойылуын қадағалайды. Қаракетті шақтаманы анықтайды және конструктивті өлшемдері технологиялыққа (технологиялық база конструктивтімен сәйкес келмеген жағдайда) бөледі. Өлшем тізбегін есептеу және оны талдау – сапаны жоғарылататын, өзараауыстырымдылықты қамтамасыз ететін және дайындау кезінде еңбексыйымдылығын төмендетін машинаны құрудың міндетті сатысы. Өлшем тізбегін есептедің мәні конструкция және технология талаптарынан шығатын оның барлық буындарының шақтамалары мен шекті ауытқуларын бекіту болып табылады. Бұл жағдайда екі тапсырманы бөледі.

1. Құраушы буындардың берілген номиналды өлшемдері, шекті ауытқуы бойынша тұйық буынның номиналды өлшемімен шақтамасын (шекті ауытқу) анықтау (мұндай тапсырма сызбада қойылатын тұйық өлшем шақтамасы құраушы өлшем шақтамасына сәйкестігін тексеру қажет етілген жағдайда туады )

2. Барлық өлешмдердің берілген номиналды өлшемдері және бастапқы өлшемдердің берілген шекті өлшемдері бойынша құраушы өлшемдердің шақтамасы мен шекті ауытқуын анықтау (мұндай тапсырма өлшем тізбегін жобалы есептеу кезінде қойылады).

Өлшем тізбегі белгі қатары бойынша жіктеледі (15.1-кесте)

15.1-кесте

Өлшем тізбегінің жіктелуі

Сыныпталу белгісі	Өлшем тізбегінің аты	Тағайындалу, сипаттама
1	2	3
Қолдану аймағы	конструкторлық	Бұйымды құрастырудағы юәлдәкті қамтамасыз ету тапсырмасын шешеді
	технологиялық	Бұйымды дайындаудағы дәлдікті қамтамасыз ету тапсырмасын шешеді
	өлшеуіш	Бұйымның дәлдігін сипаттайтын шаманы өлшеу тапсырмасын шешеді
Бұйымдағы орын	тетікті	Беткейдің қатысты орналасуын немес бар тетіктің осініңдәлдігін анықтайды.
	жинақы	Беткейдің қатысты орналасуын немесе жинақы бірлікке кіретін тетік осінің дәлдігін анықтайды.
	1 2	3
Буындардың орналасуы	сызықтық	Тізбек буыны сызықтық өлшем болып табылады. Буындар параллельді түзулерде орналасқан.
	бұрыштық	Тізбек буыны ауытқулар шартты ұзындыққа қатысты сызықтық шамада немесе градуспен берілуі мүмкін бұрыштық өлшемдер болуы мүмкін.
	жазықтық	Тізбек буыны бір немесе бірнеше параллель жазықтықта орналасады.
	кеңістіктік	Тізбек буыны кеңстікте орналасады
Буындар сипаттамасы	скалярлық	Тізбектің барлық буыны скалярлық шама болып табылады.
	векторлық	Тізбектің барлық буыны векторлық қателіктер болып табылады.
	Біріктірілген (комбинированная)	Өлшем тізбегінің құрастырушы буынның бөлігі – векторлыққателік, қалғаны – скалярлық шама.
Өзара байланыс сипаттамсы	Параллельді байланысқандар	Бір толық буыны бар өлшем тізбегі (екі немесе бірнеше)
	Тәуелсіз	Толық буыны болмайтын өлшем тізбегі

Толық өзараауыстырымдылықты қамтамасыз ету үшін өлшем тізбегін максимум және минимум әдісі бойынша есептейді, бұл кезде тұйық өлшем шақтамасын құрастыру өлшемінің шақтамасын арифметикалық қосумен анықтайды. Бұл әдіс тетіктерді келтіру мен таңдаусыз жинаудың берілген дәлдігін қамтамасыз етеді.

Егер тұйық өлшемнің шекті мәнін дәлсақтамаса (мысалы, 0,27), құрастырушы өлшем шақтамасы мәнді кеңеюі мүмкін және бұл теткіті дайындаудың өзіндік құныны төмендетеді. Осы жағдайға байланысты өлшем тізбегін теориялық – мүмкіндік әдісімен негізін тапқан.

Топтық өзараауыстырымдылық әдісінің мәні тетіктің дайындалуы қатысты стандарттардан алынған кең технологиялық орын алатын шақтамалармен салыстырумен және тетіктерді аз топтық шақтамамен бірдей топ санына және оларды бірдей атпен топтар бойынша сұрыптауда болып табылады. Мұндай жинау селективті деп аталады. Топтық өзараауыстырымдылық әдісін тізбек өлшемінің орташа дәлдігі өте жоғары және экономикалық болып алынғанда қолданылады.

Реттеу әдісі дегеніміз бастапқы (тұйық) өлшемінің жазылған дәлдігі қайыру деп аталатын алдын ала таңдалған құрастырушы өлшемдерінің бір шамасын әдейіліп өзгерумен (реттеуші) енетін өлшем тізбегінің есебін атайды.

3. Ø 75 қондыруы үшін қуыс пен біліктің шақтама алаңдарының орналасу сұлбасын СТ СЭВ 144-75 стандартында берілген шекті ауытқулар кестесіне сәйкес тұрғызу және шақтамаларды есептеу _______________________________________________________

№ 29 емтихан билеті

1. Беттердің кедір-бұдырлығының негізгі параметрлері және оларды анықтау.__________

Беттердің кедір-. Беткей кедір-бұдырлығы деп (СТ СЭВ 638-77 және ГОСТ 2789-73 бойынша,ISO Р468 ұсынысының талабына сәйкес) базалық ұзындықта 1 салыстырмалы аз қадаммен тегіс емес беткей жиынтығын атайды. Базалық ұзындық деп беткейдің кедір-бұдырлығын сипаттайтын және оның өлшемлерін сандық анықтау үшін және тегіс еместігін бөлу үшін қолданылатын базалық сызықтың ұзындығын атайды. Кедір-бұдырлықты қармауыш аспаптарымен түйіспелі әдіспен (профилометр және профилограмм) және түйіспейтін – оптикалық аспапен (микро-интерферометр, екілік микроскоп, иммерсия – репликті микроинтерферометр) өлшейді.

Беткейдің кедір-бұдырлығын құрылғы талаптарымен бекітілмеген кедір-бұдыр жазықтықтан басқасын оның пайда болуы қандай әдіспен орындалмаса да бөлшек беткейінің берілген сызбасы бойынша барлық орындалғаны үшін сызбаға белгіленеді.

а) б) в)

Беткейдің кедір-бұдырлығын белгілеу белгісі (а,б,в)

бұдырлығы және иректілігі

Беттердің кедір-бұдырлығы – базалық ұзындықта салыстырмалы аз қадамдармен ойлы-қырлылықтың жиынтығы (4.7 сурет). Кедір-бұдырлықтың параметрлері мен сипаттамалары МЕСТ2789-73, СТСЭВ 1156-78 және СТСЭВ 638-77 белгіленген. Көрсетілген стандарттар түкті материалдардың кедір-бұдырлығына тарамайды және жарықшақ, қаяу тәрізді беттердің ақаулықтарын ескермейді.

 Кедір-бұдырлықтардың параметрлерін анықтау үшін базалық линия болып m орташа линиясы қызмет етеді. Кедір-бұдырлықты ені базалық ұзындықтан кем емес, бірдей өңделген  беттің кез-келген учаскісінен бағалауға болады. l-базалық ұзындығы – базалық линияның ұзындығы, онымен беттің кедір-бұдырлығы параметрлерінің сандық мәндері анықталады. Профильдің дөңестігі мен ойыстығы нақты беттің контуры және орташа линиясымен шектелген профиль бөлігі.

 

4.7 - сурет – Беттердің кедір-бұдырлығы

 

Дөңестік орташа линиядан жоғары, ал ойыстық одан төмен орналасқан және денеге бағытталған. Профильдің кедір-бұдырлығы (тегіс емес болуы) профильдіңдөңес және ойыс болуынан туған. Sm_i - профильдің кедір-бұдырлығының қадамы-профильді үш көршілес нүктелерде қиятын, орташа линияның қиындысының ұзындығы.

S_i - шыңдары бойынша профильдің кедір-бұдырлықтарының қадамы – көршілес дөңестердің екі ең жоғары нүктелерінің проекциялар арасында орташасызығының қиындысының ұзындығы. S профилінің шыңдары бойынша кедір-бұдырлықтардың орташа қадамы мен Sm кедір-бұдырлықтарының орташа қадамы - базалық сызығының шегінде орташа линия және кедір-бұдырлықтардың шыңдары бойынша кедір-бұдырлықтардың қадамының орташа арифметикалық мәні.

Ra профилінің орташа арифметикалық ауытқуы – базалық ұзындық шегінде профильдің y_i орташа линиядан ауытқуының абсолютті мәндерінің орташаарифметикалық мәні. Жуықтап алғанда

 

Rz он нүктелері бойынша профильдің кедір-бұдырлықтарының биіктігі – базалық ұзындық шегінде профильдің H_imax бес ең көп максимумдары мен Himin бес еңкөп минимумдары нүктелерінің орташа абсолютті, ауытқуларының жиынтығы. Түзудің кесіндісі пішініндегі орташа линия үшін,

 

 

мұнда h_imax және h_imin – түзу, параллельді орташа линиядан және қиыспайтын профильден көрсетілген нүктелеріне дейінгі ара қашықтық.

Rmax профилінің кедір-бұдырлықтарының ең жоғары биіктігі – базалық ұзындық шегінде профильдің дөңестері мен ойыстары арасындағы ара қашықтық.

η_p  профильдің тірек ұзындығы – m_p сызықпен профильдің дөңестері қиылысу нәтижесінде, алынған, орташа сызықа эквивалентты, b₁,…, b_i,…, b_n жиынтыққалыңдығы (4.7-сурет), яғни  .

Профильдің салыстырмалы тірек ұзындығы tp=(η_p/l)*100=(10…90)%. p профилінің қимасының деңгейі – профиль дөңестерінің сызығы мен профильменқиысатын сызығының арасындағы ара қашықтық. Профильдің қимасының деңгейін Rmax P=(5-90)Rmax,% береді.

4.9 - сурет – Кедір-бұдырлықтардың схемалық суреттері

 

Кедір-бұдырлықтардың (тегіс еместік) бағыты өңдеу процесінде аспаптың кесуші элементтерімен бетке салынған шартты сурет түрінде болып келеді. Кедір-бұдырлықтардың бағытының негізгі типтері үшін МЕСТ 2789-73 атаулары, сызбаларда шартты белгілері (атауларымен қатар жақшаның ішінде беріледі) жәнесхемалық суреттері (4.9-сурет) белгіленген: а-параллельді – еркін(М); д-шеңбер тәрізді(с); е-радиалды(R).

Беттердің кедір-бұдырлығын Ra,Rz,Rmax,Sm,S,tp параметрлерінің біреуі немесе бірнешеуімен бағалайды, оның мәндері ГОСТ2789-73 және СТ СЭВ 638-77 көрсетілген. Мысалы, Ra параметрі 100-ден 0.008 мкм дейін, Rz және Rmax 1600-дан 0,025 мкм дейін, Sm және S 12,5-тен 0,002 мм дейін өзгереді.

Кедір-бұдырлықтың параметрлерін бөлшектің жұмыс жағдайын ескере отырып таңдайды. Бұйымды пайдалану тәжірибесі көрсеткендей, кедір-бұдырлықпараметрлерінің мына жиынтықтарын қолданған жөн: үйкелеу, сырғанау және тербелу жағдайында жұмыс істейтін және  тозатын беттер үшін Rz немесе Ra, tp жәнетегіс еместік бағыты; түйіспелі кернеулерге ұшыраған беттер үшін Rz немесе Ra және tp; қосылған бөлшектердің салыстырмалы қозғалуын қамтамасыз етуқажеттілігі кезінде -  Rz немесе Ra; ауыспалы жүктемелерге ұшыраған бөлшектердің беттері үшін – Rmax, Sm немесе S және тегіс еместіктің бағыты; саңылаусызқосылыс болатын беттер үшін Rz немесе Ra және tp;

 

4.2 - кесте – Кедір-бұдырлықтың параметрлері

 

Салыстырмалы геометриялық дәлдіктің деңгейі (Тф/Т)	Ra/T	Rz/T
	Көп емес
А (60%) В(40%) С(25%) С-дан дәлдеу (25% аз)	0,05 0,025 0,012 0,15	0,2 0,1 0,05 0,6

 

Ескерту. Егер пішіннің ауытқуы пішіннің толық дәлдік шегімен шектелсе, онда кедір-бұдырлық параметрлерінің мәндерін өңдеуді қабылданған әдісіне сәйкес белгілейді.

Беттің кедір-бұдырлығының шартты белгілері ГОСТ 2.309-73 белгіленген. Кедір-бұдырлықты белгілеу құрылымы: Ra,Rz,S және басқа параметрлер немесе олардың жиынтықтары; өңдеу түрі(жылтырату, қырнау) немесе басқа қосымша мәліметтер; базалық ұзындық; тегіс еместіктің бағытының шартты белгісі.

Бөлшектердің беттерін өңдеу тәсіліне байланысты белгілердің бірін қолданады: өңдеу түрі қойылмайтын беттер үшін; кесумен, тегістеп өңдеумен материалдың қабатын жоюдан түзілген беттер үшін және т.б.; осы сызба бойынша өңделмейтін және материалды жою үшін алынған (құюмен, соғу, илем) беттер үшін.

Кедір-бұдырлыққа қойылатын талаптарды шартты белгімен және қабылданған параметрдің номинальды немесе ең үлкен мәнімен көрсетеді. Егер кедір-бұдырлық параметрлерін мәннің диапазоны түрінде берілсе, онда сандарды екі жолға жазады. Егер параметрді номинальды мәнмен берсе, онда оны шекті ауытқумен келтіреді. Нақты мәннен  пайыздармен белгіленетін шекті ауытқулар (10, 20 немесе 40%) бір жақты және симметриялы (МЕСТ 2789-73) болады.

Мысалы, Ra тегіс еместіктің орташа арифметикалық биіктігі шекті мәнмен берілген, яғни Ra<=0.1мкм;  Sm тегіс еместіктің орташа қадамы қадамының азаю жағына қарай ауытқумен 0.63мкм номинальды мәнімен берілген; базалық ұзындықта шекті мәнмен берілген, яғни l 0.8 мм; кедір-бұдырлықтың бағыты – еркін; бетті тиянақты өңдеу үшін тегістеп өңдеу ескерілген.

Беттің кедір-бұдырлығы Rz профилінің тегіс еместігінің орташа биіктігімен бағаланады, ол 1,25-тен 0,8мкм дейін диапазонда болу керек; конструктор бетті өңдеу, тегіс еместікті бағытын, базалық ұзындықты көрсетпеген.

Беттің иректілігі – мерзімді түрде қайталанып отыратын кедір-бұдырлық жиынтығы,  оның қадамы базалық ұзындықтан асып кетеді. Иректілік беттердің пішінінің кедір-бұдырлығы және ауытқуы арасында аралық күйде болады. Иректілік W_max ең жоғары биіктігімен, S_w қадамымен және Lw 5S_w өлшеу ұзындығымен сипатталады. Егер беру базасы болып орташа линия қызмет ететін болса.

2. Өлшем тізбектерінің жіктелуі .Біріктірудің реттеу және қиыстыру әдістері._____________

. Өлшем тізбектерін есептеу. Өлшемдік тізбектің буындарының өзара орналасуы бойынша сызықты, жазық және кеңістік деп бөледі. Сызықтық өлшемдік тізбек деп оның барлық буындары бір-біріне параллель орналасқанда атайды және де оның шамаларын екі немесе бірнеше параллель сызықтарға жобалануы мүмкін. Жазықты өлшемдік деп оның барлық буындары бір немесе параллель жазықтарда жатқан жағдайда атайды. Кеңістік деп буындардың барлығы немесе бөлігі параллель емес жазықтықты оранласқан кезде атайды. Буындары бұрыштық өлшем болатын өлшемдік буын бұрыштық өлшемдік тізбек деп аталады. Өлемдік таңдауда өлшемдік тізбектің жалпы буынмен немесе базамен, сондай-ақ негізгі тізбектің құраушы буынның бірі болып табылатын бастапқы буын тізбегімен өзара байланысты екенін кездестіруге болады. Бұл жағжайда тізбекті туынды деп атайды.Өлшем тізбегін есептеу және талдау машина тетіктерінің өлшемдері арасындағы сандық байланысты бекітуге және машинаның жинау және тетігін өңдеудің экономикалық дәлдігіннің пайдалану талаптарынан шығатын өзара байланысты өлшемдердің номиналды мәнін және шақтамаларын дәлелдеуге мүмкіндік береді. Өлшем тізбегін есептедің мәні конструкция және технология талаптарынан шығатын оның барлық буындарының шақтамалары мен шекті ауытқуларын бекіту болып табылады. Бұл жағдайда екі тапсырманы бөледі.

1)Құраушы буындардың берілген номиналды өлшемдері, шекті ауытқуы бойынша тұйық буынның номиналды өлшемімен шақтамасын (шекті ауытқу) анықтау (мұндай тапсырма сызбада қойылатын тұйық өлшем шақтамасы құраушы өлшем шақтамасына сәйкестігін тексеру қажет етілген жағдайда туады )

2)Барлық өлешмдердің берілген номиналды өлшемдері және бастапқы өлшемдердің берілген шекті өлшемдері бойынша құраушы өлшемдердің шақтамасы мен шекті ауытқуын анықтау (мұндай тапсырма өлшем тізбегін жобалы есептеу кезінде қойылады).

дің теориясы мен практикасы. Терминдер және анықтымылар. Өлшем тізбектерінің жіктелуі. Жобалық және тексеріс есептері.Өлшем тізбектерін шешу әдістері.

Машинаның немесе басқа бұйымның нормальды жұмыс істеуі үшін оның қарастырушы тетіктері және қызмет көрсетуіне қатысты тетіктер бір белгілі орында болуы қажет. Дәлдікті есептеу кезінде тетіктің орналасуына және оның беткейіне қатысты бұйымдағы тетіктердің көп өлшемдерінің өзара байланысымен санасады. Мысалы, А₁ және А₂ (15.1а-сурет) өлшемдері өзгерген кезде, А₀ саңылаулары өзгереді. Өңдеудің бірізділігін қабылдауға байланысты бөлек тетіктің шақты өлшемдері арасындағы беткейлердің белгілі өзара байланысы болады (15.1б-сурет). Екі жағдайда да оны өлшемдік тізбек көмегімен бекітеді.

Өлшемдік тізбек деп тұйық контур түзетін және қойылған есепті шешуге қатысушы өлшем жинағын атайды. Мысалы, өлшемдік тізбек көмегіментізбектегі немесе механизмдегі бір немесе бірнеше тетіктердің ось және беткейлердің өзара орналасу дәлдігін анықтайды. Өлшемдік тізбектің контуры – өлшемдік тізбекті талдау және құру үшін қажетті. Бірақ жұмыстық сызбада өлшемдерді тұйық емес тізбек түрінде көресту керек; тұйықтану тізбегінің өлшемдерін қоймайды, өйткені өңдеу үшін олар қажет емес. Өлшемдік тізбекті түзуші өлшемдерді өлшемдік тізбек буындары деп атайды.

Өлшемдік тізбектің буындарының өзара орналасуы бойынша сызықты, жазық және кеңістік деп бөледі. Сызықтық өлшемдік тізбек деп оның барлық буындары бір-біріне параллель орналасқанда атайды және де оның шамаларын екі немесе бірнеше параллель сызықтарға жобалануы мүмкін. Жазықты өлшемдік деп оның барлық буындары бір немесе параллель жазықтарда жатқан жағдайда атайды. Кеңістік деп буындардың барлығы немесе бөлігі параллель емес жазықтықты оранласқан кезде атайды. Буындары бұрыштық өлшем болатын өлшемдік буын бұрыштық өлшемдік тізбек деп аталады. Машиналар мен аспаптард

ың электрлік және электрондық элементтерінің дәлдігін талдауда буындары кедергі, сыйымдылық, ток индукциясы, кернеу шамалары және басқа да электрлік және физикалық параметрлер болып табылатын тізбектерді қолданады.

Бұйымдарды құрастыру кезінде дәлдікті қамтамасыз етудің тұжырымдамасын конструкторлы өлшемдік тізбек көмегімен, ал тетікті дайындауда технологиялық процесті орындау немесе СПАТ жүйе өлшемдері (станок-айлабұйым-аспап-тетік) бойынша өңделетін тетіктердің өлшемдері арасындағы байлаыспен көрсетілетін өлшемдік технологиялық тізбектер көмегімен шешіледі. Бұйымдардың дәлдігін сипаттайтын шама өлшемдерінің тапсырмасын шешуде өлшеуіш құралы – өлшенетін тетік жүйесінің өлшемі болып табылатын буындарының өлшеуіш өлшемдік тізбегін қолданады.

Өлшемдік тізбектің буындарын құрастырушы және бір тұйықталушы деп бөледі. Тұйықталушы деп тетікті өңдеу процесіндегі, машина немесе өлшеуіш түзілімін жинаудағы соңғы алынатын өлшемді (А₀, 15.1-сурет) атайды. Оның шамасы мен дәлдігі тізбектің барлық қалған өлшем өлшемдерінің шамасы мен дәлдігіне тәуелді, оны құрастырушы деп атап, А₁, А₂,.....А_m-1(А тізбегі үшін), В₁, В₂,.....В_m-1 (В тізбегі үшін) арқылы белгілейді.

Механизмнің функциялануын анықтайтын жинақы өлшемдік тізбектің буыны және өлшемдік тізбекті шешетін дәлдікті қамтамасыз ететін буын бастапқы (функцияналды) өлшем (саңылау, керіліс, тетіктің қолдану шамасы, тік-фрезерлі станогінің ось айналу үстелінің жұмыстық беткейінің параллельдігі) деп аталады. Осы өлшемнің шекті мәніне тізбектің барлық қалған өлшемдерінің ауытқуларын есептейді. Жинау процесінде бастапқы өлшем тұйық болып шығады. Тетіктік өлшемдік тізбектегі басқа өлшемдердің дәлдік дәрежесін анықтайтын дәлдіктен шығатын өлшем сондай-ақ бастапқы деп аталады.

Үшбуынды тізбектің тұйық өлшемі А₀ көбейтетін (оның шамасы көп болған сайын, А₀ мәні көп болады) деп аталатын. А₁ өлшемімен және азайтатын (ол көбейген кезде А₀ азайды) деп аталатын А₂ өлшемінен тәуелді. Тұйық буын оң, теріс немес нөлге тең болуы мүмкін. Өлшемдік тізбекті схема түрінде көрсетуге болады(51.1в, 15.2б-суреттері). Схема бойынша көбейетін және азаятын буындарды табу ыңғайлы. Біріншісін буынның әріп белгісі асына қойылатын және оң жақ бағыттағы нұсқама, ал екінші сол жақ бағыттағы нұсқамамен белгіленеді.

Өлемдік таңдауда өлшемдік тізбектің жалпы буынмен немесе базамен, сондай-ақ негізгі тізбектің құраушы буынның бірі болып табылатын бастапқы буын тізбегімен өзара байланысты екенін кездестіруге болады. Бұл жағжайда тізбекті туынды деп атайды.

Өлшем тізбегін есептеу және талдау машина тетіктерінің өлшемдері арасындағы сандық байланысты бекітуге және машинаның жинау және тетігін өңдеудің экономикалық дәлдігіннің пайдалану талаптарынан шығатын өзара байланысты өлшемдердің номиналды мәнін және шақтамаларын дәлелдеуге мүмкіндік береді.

Өзараауыстырымдылықтың қандай түрі (толық немесе шектелген) ең қажетті екенін анықтайды. Жұмыстық сызбадағы өлшемдердің дұрыс қойылуын қадағалайды. Қаракетті шақтаманы анықтайды және конструктивті өлшемдері технологиялыққа (технологиялық база конструктивтімен сәйкес келмеген жағдайда) бөледі. Өлшем тізбегін есептеу және оны талдау – сапаны жоғарылататын, өзараауыстырымдылықты қамтамасыз ететін және дайындау кезінде еңбексыйымдылығын төмендетін машинаны құрудың міндетті сатысы. Өлшем тізбегін есептедің мәні конструкция және технология талаптарынан шығатын оның барлық буындарының шақтамалары мен шекті ауытқуларын бекіту болып табылады. Бұл жағдайда екі тапсырманы бөледі.

1. Құраушы буындардың берілген номиналды өлшемдері, шекті ауытқуы бойынша тұйық буынның номиналды өлшемімен шақтамасын (шекті ауытқу) анықтау (мұндай тапсырма сызбада қойылатын тұйық өлшем шақтамасы құраушы өлшем шақтамасына сәйкестігін тексеру қажет етілген жағдайда туады )

2. Барлық өлешмдердің берілген номиналды өлшемдері және бастапқы өлшемдердің берілген шекті өлшемдері бойынша құраушы өлшемдердің шақтамасы мен шекті ауытқуын анықтау (мұндай тапсырма өлшем тізбегін жобалы есептеу кезінде қойылады).

3. Егер тұйық өлшемнің шекті мәнін дәлсақтамаса (мысалы, 0,27), құрастырушы өлшем шақтамасы мәнді кеңеюі мүмкін және бұл теткіті дайындаудың өзіндік құныны төмендетеді. Осы жағдайға байланысты өлшем тізбегін теориялық – мүмкіндік әдісімен негізін тапқан.

4. Топтық өзараауыстырымдылық әдісінің мәні тетіктің дайындалуы қатысты стандарттардан алынған кең технологиялық орын алатын шақтамалармен салыстырумен және тетіктерді аз топтық шақтамамен бірдей топ санына және оларды бірдей атпен топтар бойынша сұрыптауда болып табылады. Мұндай жинау селективті деп аталады. Топтық өзараауыстырымдылық әдісін тізбек өлшемінің орташа дәлдігі өте жоғары және экономикалық болып алынғанда қолданылады.

5. Реттеу әдісі дегеніміз бастапқы (тұйық) өлшемінің жазылған дәлдігі қайыру деп аталатын алдын ала таңдалған құрастырушы өлшемдерінің бір шамасын әдейіліп өзгерумен (реттеуші) енетін өлшем тізбегінің есебін атайды.

3. Ø 95 қондыруы үшін қуыс пен біліктің шақтама алаңдарының орналасу сұлбасын СТ СЭВ 144-75 стандартында берілген шекті ауытқулар кестесіне сәйкес тұрғызу және шақтамаларды есептеу _______________________________________________________

№ 30 емтихан билеті

1. Шақтамалар мен қондыруларды талдау принциптері

Шақтамалар және қондырулар жүйесі деп, өмірлік қағидалар, теориялық және тәжірибеи зерттеулер, негізінде белгілі бір заңдылықтармен құрылып, стандарт түрінде қалыптасқан шақтамалар мен қондырулар қатарының жиыктығын айтады.Бұл жүйенің көлейкесті мақсаты машина жасау саласында қолданылатын типті қосылыстардың, деталдардың шақтамалары мен қондыруларының ең қажетті, практикалық жұмыстарға кеңінен жеткілікті түрлерін таңдап алуға жол ашу.Әсіресе шақтамалар мен қондырулар жүйесінің машина деталдарына қатысы өте зор.Қазіргі замандағы қолданысты жүрген алуан-түрлі машина деталдарының түрлері мен типтері стандартталған.Оларды жасап шығаруда, стандартты аспаптар, қондырғылар. Станоктар, калибрлер, өзараауыстырылымдар тетіктер, тораптар қолданып, бұйымдардың сапасын халықаралық дөңгейлерге көтеруге мүмкіндік туғызады.Машина жасауда, қондыруды екі жүйеде іске жарады; тесік жүйесі (СА) және білік жүйесі (СВ). Егер, қондыру біліктің өлшемдерін өзгерту арқылы жасалса, онда ол қондыру негізгі тесік жүйесі (СА) бойынша іске асырылған деп есептеледі.Егер, деталдарды тесік өлшемдерін өзгерту арқылы қондырса, онда ол қондыру негізгі білік жүйесі (СВ) бойынша іске асырылған деп есептеледі.Чертеждерді қондыру бөлшек түрінде белгіленеді. Оның алымы тесік өлшемінің ауытқуы мелшерін немесе қондыру белгісі мен квалитетін көрсетеді, ал бөлімі білік елшемдерінін, ауытқу мөлшері мен қондыру белгісін көрсетеді. Мысалы; негізгі тесік системасында садылаумен қондыруды.

Шақтама бірлігі (і) шақтамағы көптеген технологиялық, конструктивтік және метрологиялық деректердің әсерлерін, оның номиналды өлшемдерге байланыстығын білдіреді. Сүйтіп, шақтама бірлігі дәлдік мөлшерін сипаттайды.Стандартта төмендегідей шақтама бірліктері қалыптасқан:

500 мм-ге дейінгі өлшемдер үшін, i = 0,45 ...

5000 мм –ден 1000 мм-ге дейін I = 0,004 D + 2,1,

Мұнда, D - әрбір интервадағы шеткі өлшемдердің орта геометриялық мәні, мм;

i (I) – шақтама бірлігі, мм.

(і) теңдеуіндегі екінші мүше өлшемдік ауытқуда ескереді.

Кезкелген квалитеттің шақтамасы.

Т = ai

Мұнда, і – квалитетке байланысты шақтама бірлігінің саны.

Квалитет (gualite - сапа) деп, берілген диапазондағы барлық номиналды өлшемдердің тұрақты, салыстырмалы дәлдікпен («і» коэффициенті мен анықталатын) сипатталатын шақтамалар жиынтығын айтамыз.

2. _Тісті дөңгелектер мен берілістерді өлшеу және бақылау әдістері мен құралдары . Қойылған мақсатқа байланысты тиісті дөңгелекті бақылауды амалды (соңғы) және технологиялық деп бөледі.Амалды бақылауда берілістің тағайындалуына тәуелді дөңгелек дәлдігінің қойылған талаптарға сәйкестігін бекітеді. Дұрысы бұл бақылаудың кешенді болуында, және оны пайдалану жағдайларында, тетіктің өлшеуіш базасын пайдалануға (жөндеу) ауыстыру кезінде орындаған жөн. Егер кешендік бақылау үшін сәйкес құрал, онда элемент бойынша (дифференциалды) бақылау қолданылады .

Технологиялық бақылау технологиялық операцияларды жөндеу кезінде және ақау себептерін табуда қолданылады. Бұл бақылау кезінде өлшеуіш базаны технологиялықпен ауыстыруға болады. Тісті дөңгелектердің тік элемент бойынша амалды бақылауының еңбекке сыйымдылығы жоғары ол өлшеуіш құралдардың көп аттар санын талап етеді. Оны тек жеке және ұсақ өндірісте қолданған жөн. Соңғы уақытта тісті дөңгелектердің активті бақылауымен қолданылуда, оның нәтижесін технологиялық процестердің жүруін басқару үшін қолданады. ( оның жөнделуі , өңдеу түрінің қайта қосылуы және т.б.) Мысалы БВ-4011 аспабы ЭНИМС 5312 тісті дрезерлеу станогінің баптаушысы болып табылады. Ол бастапқы контурдың жылжыуын және тіс түбіндегі өтпелі беткейдің орналасуын өзгеруін бақылайды. Бақылау нәтижесі червякті фрезаның радикалды тереңдеуімен остік қозғалуына қолданылады . БВ-5014 аспабы КЗТС 5676 тісті қыру станогіндегі дөңгелектің остік қадамын бақылауға (2 ден 12 мм-ге дейінгі модульмен) және технологиялық процестерді баптауға арналған . Тісті берілістер машиналарда, аспаптарда кеңінен қолданылады. Пайдаланудағы жағдайын бөлуге болады: Есептеу, жылдамдықты, күштік және жалпы тағайындалумен.

Есептеуге өлшеуіш аспаптардың тісті берілістердің металл кескіш аспаптармен болу машиналарының қасына механизмдері , есептеу-шығару механизмдер және т.б. жатады. Көп жағдайларда бұл берілістердің деңгейлері аз модульді болады ,және де аз жүктеме және жылдамдықпен жұмыс істейді. Басу және басқа да есептеу берілістерінің негізгі пайдалану көрсеткіші жоғарғы кинетикалық дәлдік, демек берілістің жетекші және қосымша дөңгелектерінің бұру бұрышына келісілген болып табылады. Жылдамдықты басып құбыр бұрама ұшақтарыны қозғалыстарының құбырлық редукторларының тісті берілісі табылады .Мұндай берілістің тісті дөңгелегінің айналу жылдамдығы үлкен берілу күнімен салыстыру кезінде (40 мың кВт дейін ) 60м/с жетуі мүмкін. Оның негізгі пайдалану көрсеткіші жұмыс істеудің бір қалыптылығы, демек дөңгелектің айналуындағы көп қайталанылатын циклдік қателіктерінің болмауы. Айналу жылдамдығы өскен сайын жұмыс істеудің бірқалыптылығына талап та жоғарылайды. Беріліс шешімінің ең аз қателігімен және тістердің өзара орналасуымен жетілуге болатын дыбыссыз және дірілсіз жұмыс істеуі қажет. Күштікке мәнді айналмалы момент беретін және аз сонымен жұмыс істейтін тісті берілістер жатады.(прокаттау станының тістігерішті қапасын көтеру тасымалдау механизмдерінің және т.б тісті берілістері ). Мұндай беріліс үшін дөңгелектер үлкен модулмен дайындалады.Оларға негізгі дәлдік талап –тістердің бүйір активті беткейлерін толық пайдалануды қамтамасыз ету,демек тістердің ең үлкен контакт дағын алу.

3. Ø 85 қондыруы үшін қуыс пен біліктің шақтама алаңдарының орналасу сұлбасын СТ СЭВ 144-75 стандартында берілген шекті ауытқулар кестесіне сәйкес тұрғызу және шақтамаларды есептеу _______________________________________________________

ҚазҰТЗУ 706-10. Емтихан билеті