2. Тербелу мойынтіректерінің алмасымдылығы және бакылау құралдары.

№ 9 емтихан билеті

№ 9 .1. Цилиндрлік беттердің пішімдерінің ауытқуы, дөңгелектіктен ауытқу. Беткей пішінінің ауытқуы деп белгілі беткей пішінінен ауытқуын түсінеді.

а,б,в–сурет. Цилиндрлік пішінен ауытқу түрлері.

Конустәрізділік – түзу сызықты, бірақ параллель емес түзілетін көлбеу қимасының пішінннің ауытқуы (2а-сурет). Бөшкетәрізділік – түзу сызықты емес түзілетін көлбеу қимасы пішінінің ауытқуы және диаметр шетінен ортақ қимаға дейін өседі (2б-сурет).Ершік тәрізділік – түзу сызықты емсе түзілетін көлбеу қимасы пішінінің ауытқуы және диаметр шетінен орта қимаға дейін кішірейтеді (2в-сурет). Пішіннің ауытқуы және бөлшектер беткейінің орналасуы әмбебап, сонымен қтар арнайы өлшеу жабдығымен анықталады. Сопақтығы мен дұрыс қырлауды екі түйіспелі аспаппен өлшейді. Сопақтық екі өзара перпендикуляр бағытта өлшенетін бөлшектің ең үлкен және ең кіші диаметрлер арасындағы айырманың жартысна тең.Қырдың теріс санымен қырлау екі нүктелі аспапен табылмайды. Оны сақинада немесе үш түйіспелі өлшеу құрылғысымен өлшенеді, мысалы индикаторлы бор призмамен (екі тіреу жылжымайтын түйісу).Дөңгелектіктен ауытқуды дәл өлшеу үшін дөңгелек өлшегіш аспабымен анықтайды, бұл аспап айналмалы ұштығымен қайта түзгіні және тексерілетін бөлшекті орнататын айналмалы үстелмен аспап болып бөлінеді.

2. Өлшемдік тізбектерді есептеу теориясының негізгі ережелері.Өлшемдік тізбек деп тұйық контур түзетін және қойылған есепті шешуге қатысушы өлшем жинағын атайды. Мысалы, өлшемдік тізбек көмегіментізбектегі немесе механизмдегі бір немесе бірнеше тетіктердің ось және беткейлердің өзара орналасу дәлдігін анықтайды. Өлшемдік тізбектің контуры – өлшемдік тізбекті талдау және құру үшін қажетті. Бірақ жұмыстық сызбада өлшемдерді тұйық емес тізбек түрінде көресту керек; тұйықтану тізбегінің өлшемдерін қоймайды, өйткені өңдеу үшін олар қажет емес. Өлшемдік тізбекті түзуші өлшемдерді өлшемдік тізбек буындары деп атайды. Өлшемдік тізбектің буындарының өзара орналасуы бойынша сызықты, жазық және кеңістік деп бөледі. Сызықтық өлшемдік тізбек деп оның барлық буындары бір-біріне параллель орналасқанда атайды және де оның шамаларын екі немесе бірнеше параллель сызықтарға жобалануы мүмкін. Жазықты өлшемдік деп оның барлық буындары бір немесе параллель жазықтарда жатқан жағдайда атайды. Кеңістік деп буындардың барлығы немесе бөлігі параллель емес жазықтықты оранласқан кезде атайды. Буындары бұрыштық өлшем болатын өлшемдік буын бұрыштық өлшемдік тізбек деп аталады.

№ 10 емтихан билеті

№ 10 .1. Жалпақ беттердің пішімінің ауытқулары, жазықтықтан ауытқу. Жақын жатқан жазықтық –бұл белгілі беткеймен жанасатын және бөлшектің материалы белгілі беткейдің ең алыс нүктесінің қалыпты участкесі ең аз мәнінің ауытқуымен орналасатын жазықтық. Жақын жатқан цилиндр – бұл белгілі ішкі беткейге кіретін ең аз диаметрдің цилиндрі.

2. Өлшемдік тізбектерді есептеу теориясының негізгі ережелері. Өлшемдік тізбек деп тұйық контур түзетін және қойылған есепті шешуге қатысушы өлшем жинағын атайды. Мысалы, өлшемдік тізбек көмегіментізбектегі немесе механизмдегі бір немесе бірнеше тетіктердің ось және беткейлердің өзара орналасу дәлдігін анықтайды. Өлшемдік тізбектің контуры – өлшемдік тізбекті талдау және құру үшін қажетті. Бірақ жұмыстық сызбада өлшемдерді тұйық емес тізбек түрінде көресту керек; тұйықтану тізбегінің өлшемдерін қоймайды, өйткені өңдеу үшін олар қажет емес. Өлшемдік тізбекті түзуші өлшемдерді өлшемдік тізбек буындары деп атайды. Өлшемдік тізбектің буындарының өзара орналасуы бойынша сызықты, жазық және кеңістік деп бөледі. Сызықтық өлшемдік тізбек деп оның барлық буындары бір-біріне параллель орналасқанда атайды және де оның шамаларын екі немесе бірнеше параллель сызықтарға жобалануы мүмкін. Жазықты өлшемдік деп оның барлық буындары бір немесе параллель жазықтарда жатқан жағдайда атайды. Кеңістік деп буындардың барлығы немесе бөлігі параллель емес жазықтықты оранласқан кезде атайды. Буындары бұрыштық өлшем болатын өлшемдік буын бұрыштық өлшемдік тізбек деп аталады.

№ 11 емтихан билеті

№ 11 .1. Беттердің орналасуының ауытқулары, параллельдіктен ауытқу. Беткей ауытқуы деп белгілі пішінінің (белгілі пішін) номинальды беткей пішінінен (номинальдй пішін) ауытқуын түсінеді. Беткейдің кедір-бұдырлығы пішінннің ауытқуына кірмейді, толқындылық ауытқуына кіреді. Негізделген жағдайларда беткейдің кедір-бұдырлығын қосып, пішіннің ауытқуын қалыптау жіберіледі, ал толқындылық бөлек қалыптанады (немес пішін ауытқуының бір бөлігін толқындылықты қоспай қалыптайды).Пішіннің ауытқуын қалыптау және сандық бағалау және беткейдің орналасу негізіне жақын жатқан түзу, беткей және пішін принциптері жатады. Жақын жатқан түзу–бұл белгілі пішінмен жанасқан және бөлшек материалынан белгілі пішіннің алыс нүктесінің қалыпты участкесі ең аз мәнінің ауытқуымен орандасқан түзу (1,а-сурет). Жақын жатқан шеңбер–бұл айналудың сыртқы беткейінің белгілі пішіннің жан-жағында көрсетілген ең үлкен шеңбері (1,б-сурет) немесе айналудың ішкі беткейінің белгілі пішініне кіретін ең үлкен шеңбер (1,в-сурет). Жақын жатқан жазықтық –бұл белгілі беткеймен жанасатын және бөлшектің материалы белгілі беткейдің ең алыс нүктесінің қалыпты участкесі ең аз мәнінің ауытқуымен орналасатын жазықтық. Жақын жатқан цилиндр – бұл белгілі ішкі беткейге кіретін ең аз диаметрдің цилиндрі. Жақын жатқан беткей және пішіндер нөлдік саңылаумен қондыру кезіндегі бөлшектің түйісу жағдайымен сәйкес келеді. Жақын жатқан беткеймен өлшеу кезінде бақылау плиталарының, интерференциялық шынылар, қисық және тексеру сызғыштарының, калибрлер, бақылау құрал біліктерінің жұмыстық беткейлері алынады. Пішіннің сандық ауытқуы белгілі беткейден (пішіннің) соңғы нормаль арасынжағы ең үлкен арақашықтықпен Δ бағаланады, бөлшектің геометриялық шамаларын талдау кезінде беткейді елесілерге бөледі: номинальды (пішін және өлшемдерінің ауытқуы дұрыс болмайтын), пішіні сызумен беріледі және белгілі. Оны қоршаған ортадан бөлетін бөлшекпен шектейді.

Беткей пішінінің ауытқуы деп белгілі беткей пішінінен ауытқуын түсінеді.

а)

б)

в)

Цилиндрлік пішінен ауытқу түрлері.Конустәрізділік – түзу сызықты, бірақ параллель емес түзілетін көлбеу қимасының пішінннің ауытқуы (2а-сурет).Бөшкетәрізділік – түзу сызықты емес түзілетін көлбеу қимасы пішінінің ауытқуы және диаметр шетінен ортақ қимаға дейін өседі (2б-сурет).Ершік тәрізділік – түзу сызықты емсе түзілетін көлбеу қимасы пішінінің ауытқуы және диаметр шетінен орта қимаға дейін кішірейтеді (2в-сурет).Пішіннің ауытқуы және бөлшектер беткейінің орналасуы әмбебап, сонымен қтар арнайы өлшеу жабдығымен анықталады. Сопақтығы мен дұрыс қырлауды екі түйіспелі аспаппен өлшейді. Сопақтық екі өзара перпендикуляр бағытта өлшенетін бөлшектің ең үлкен және ең кіші диаметрлер арасындағы айырманың жартысна тең.Қырдың теріс санымен қырлау екі нүктелі аспапен табылмайды. Оны сақинада немесе үш түйіспелі өлшеу құрылғысымен өлшенеді, мысалы индикаторлы бор призмамен (екі тіреу жылжымайтын түйісу).

Дөңгелектіктен ауытқуды дәл өлшеу үшін дөңгелек өлшегіш аспабымен анықтайды, бұл аспап айналмалы ұштығымен қайта түзгіні және тексерілетін бөлшекті орнататын айналмалы үстелмен аспап болып бөлінеді.

2. Тербелу (сырғанау) мойынтіректеріне арналған қондырмаларды тандау. Подшипниктер біліктер мен осьтердің тірегі ретінде қолданылады және олардың ерікті айналуын қамтамасыз етеді. Подшипниктер радиалды және осьтік күштерді қабылдап, оларды машинаның рамасына, станинасына таратады. Подшипниктер үйкеліс түріне байланысты екі түрге белінеді:

1. Сырғанау подшипниктері. Бұл подшипниктердің ішкі беті біліктер немесе өстер бетімен жанасады және олардың арасында өзара сырғанау пайда болады. Қазіргі кезде сырғанау подшипниктерінің машина жасау өндірісінде кеңінен пайдаланылуына байланысты олар тек теменде көрсетілген жағдайларда ғана қолданылады:1) егер біліктердің салмағы ауыр болса, ал мұндай біліктердің подшипниктеріне өте көп күш түссе;2) егер біліктерге үлкен соққы немесе айнымалы күштер әсер етсе;3) құрастыру жағдайына, алыныпсалынуына (ауыспалылығына) байланысты (иінді біліктерде);4) білІктер бірімен-бірі жақын орналасқан жағдайларда;5) конструкцияның қарапайымдылығына және тез алынып-салынуына байланысты.Подшипниктер корпустан және астардан тұрады. Подшипниктердің астарларын антифрикциялық материалдардан жасайды және олардың тозуына байланысты астарлар ауыстырмалы болуы кажет (көбінесе астарларды екі бөлікке бөлінетін етіп жасайды, себебі тозган жағдайда ауыстыруға оңай).Астарлардың берік болуы үшін олар болаттан, шойыннан немесе қола мен антифрикциялық материалдардың құймасынан жасалады. Кейбір жағдайларда сырғанау подшипниктер металды-керамикадан жасалады және олар мына жағдайларда қолданылады:1) егер сырғанау жылдамдығы баяу немесе айнымалы болса;2) подшипниктер шала майланатын жерлерде.

Қондыру Н/n (Н5/ h5) және сырғанақ.Н4/ h5 қондыруында ((Smin – 0, Smax = TD + Td)). Мұндай қондыруды өте дәл бағытталатын және центрленетін жұптарға тағайындайды. Айналып тұратын деталдарға түсетін күш пен жылдамдық аз болуы қажет. Мысалы ретінде, тісөлшегіш приборлардың шпинделіндегі өлшеуіш тісті дөңгелек және токарь станогының артқы тұғырындағы пиноль.

H7/h6 СТ СЭВ 144- 75 ұсынған, өте жиі кездесетін қондырулардың бірі. Көбінесе центрлеу дәлдігіне қатаңырақ талап қойылатын қозғалмайтын және үсті дараланатын қосылыстарда қолданылады: (металкескіш станоктардың біліктерінде орнатылған ауыспалы тісті дөңгелектер, үйкеліс муфталары, діңгекшедегі фрезалар және т.с.с.).Бұл қондыруды, бағыттау дәлдігіне өте жоғары талап қойылатын, әрлі-берлі жылжып тұратын қозғалмалы қосылыстарда да жиі қолданады (бағыттаушы поршенді шток).H8/h7 қондыруының қызметі, H7/h6-ке ұқсас, бірақ қосылысқа түскен деталдардың өңдеу дәлдігі төменірек.Қолдану аумағы, центрлеу дәлдігіне өте қатақ талап қойылмайтын, ұзынырақ қосылыстар (тісті дөңгелектердің қозғалмайтын қосылыстары).Шақтамалар мен қондырулардың біржекті жүйесі (ШҚБЖ) H/h қондыруын қосыласқа түсетін деталдардың дәлдік деңгейлері томен ( 9 – 12 квалиттер), центрлеу дәлдіктері аз қосылыстарға да қолдануға рұқсат етеді.Мысалы ретінде, шкивтерді, тісті дөңгелектерді, муфталарды және т.б. деталдарды біліктерге момент беру үшін шпонкаға отырғызу..H/h, G/g қондырулары сақлаулы қозғалмалы. Мұндағы қосылысқа түсетін деталдардың өңдеу дәлдігі өте жоғары. (біліктері – 4 – 6 квалитет, тесіктері 5 -7 квалитет).H5/g4, H6/g5 және H7/g6 қондыруларының кепілді сақылауларының мәндері өте аз. Осылардың ішінде жиірек және тиімді қолданыстағысы H7/g6.Бұл қондырулардың қолдану аумағы, центрленуі дәл, кепілдік сақылауы аз қосылыстар (мыслаы, пневматикалық тесу машиналарындағы золотниктер, бөлгіш құрылғының тіреуішіндегі шпиндельдер т.с.с.).H6/g5, H5/g4 қондырулары өте дәл механизмдерге тән (плунжерлі және золотникті жұптар).H/f, F/h қондырулары «жүрістік». Бұлар, сырғанау подшипниктеріндегі деталдардың жеңіл айналуын қамтамасыз ететін, кепілдік саңылаулары орташа, консистентті және сұйық маймен жеңіл, орташа режимдерде жұмыс істейтін тораптарда кездеседі, (айналыстағы деталды жылдамдығы 150 м/с ке дейін, түсетін күм мәні аз, ептеген температуралық деформациялар).СТ СЭВ 144 – 75 ұсынған H7/f7, F8/h6 қондырулары тиімді және дәл қосылыстар үшін ұғымды деп есептелінеді.Қолдану аумақтары: Токарлық, фрезерлік және тескіш станоктарының біліктерінің подшипниктері, бағыттауыштағы ползундар, кішігірім және орташа машиналардың біліктерінің подшипниктері.H7/f6, H6/f6, F7/h5, F7/h6 жоғары дәлдіктегі қондырулар. Бұларды центрлеу дәлдігі жоғары механизмдерде қолданады (автомобиль двигателдеріндегі біліктің түбірлі және таралым біліктерінің мойындары)

.H8/f8, F8/h8, H8/f9, H9/f9, F9/h9 дәлдіктері төмен қондырулар.Қолдану аумағы, кепілдік саңылаулары бар, дәлдік төмен қосылыстар. Мысалы ретінде, біліктері екі тірезішке орнатылған, жылдам айналатын сырғанау подшипниктері; ауыр машиналардың ірі біліктері; біліктері ұзын сырғанау подшипниктеріне орналасқан механизмдерді кептіруге болады.

H/e, E/h қондырулары – «жеңіл жүрістік». Бұлардың, кепілдік саңылауларының мәндері әжептеуір, өте жоғары жылдамдықтарда біліктің жеңіл айналуын қамтамасыз етеді (түсетін күш мәні әжептеуір, 150 рад/с жоғары айналу жылдамдығы, сақылаудың температера әсеріне ептеген өзгеруі мүмкін).

H7/e8, H8/e8, E9/h8 – қондырулары да сырғанау подшипниктерінде жиі кездеседі. Біліктер жүйесіндегі E8/h8, E8/h7 қондырулары да осы топтағы орташа қондыруларға кіреді.Қолдану мысалдары: Дәлдігі жоғары және төзімді машиналардағы сұйық үйкелісті подшипниктер (іштей жанатып двигателдердегі тіземі біліктің түбірлік және таралым біліктерінің подшипниктері).

Н8/e9, H9/e9, E9/h9 дәлдіктері орташа қондырулар. Қолдану аумағы, айналмалы немесе іргелі – кейінді қозғалыстар қамтамасыз ететін, жауаптығы шекті сырғанау подшипниктері және центрлеу дәлдігіне жоғары талап қойылатын қозғалмайтын қосылыстар.

H/,d D/h қондырулары – «кең жүрістік». Бұлардың кепілді саңылаулары үлкен, қосылысқа түсетін детальдарының пішіндік ауытқулары мол, температуралық деформацияларды өте елей бермейтін қосылыстар.

Қолданылатын қондырулардың дәлдік сипаттамалары:

H7/d8, H8/d8 – жоғары дәлдіктегі, H8/d9, H9/d9, H8/d10 – орташа дәлдіктегі, H11/d11, D11/h11 – төменгі дәлдіктегі қондырулар.

H/a, H/b, H/c, A/h, B/h, C/h қондыруларының саңылаулары мол, конструкциясының дәлдік деңгейі деталдарының өңдеу дәлдігі төмен болған және жағдайларда кездеседі.

H11/c11, H11/b11 қондыруларын подшипниктердің қақпақтарын бекіту, фланцті қосылыстарды жинауда, діңгекшедегі линзаларды ұстатуда, ауылшаруашылық машиналарының біліктерінің подшипниктерін орнатуда қолданады.

H11/B12, B12/h12 қондыруларын ауылшаруашылық машиналарының қаралтым өңделген немесе өңделмеген біліктерін подшипниктерге орнатуда қолданады.

H11/a11, A11/h11 қондыруларын рессорлы қосылыстар мен тежеуіш ілектерін құрастыруда пайдаланады.

Ауыспалы қондыруларды таңдау

H/js, H/k, H/k, H/m, H/n қондырулары қозғалмайтын дербес бөлек қосылыстарда ауыспалы деталдарды центрлеуде неме кейбір деталдарды білік бойымен жылжытуда қолданылады. Бұл қондырулардағы сақылаулар мен керілмелердің мәндері аз болады да, құрастыруды жеңіл күштермен жүргізуге мүмкіндік туады.

Қосылысқа түске деталдардың қозғалмай тұруын қамтамасыз ету үшін арнайы қосымша элементтер қолданады. Оларға, шпонкалар, тежеуіш бұрандалар, және басқалай бекіткіш құралдар жатады. Ауыспалы қондырулар тек қана 4÷8 квалитет арасында іске асарылады.

H/n қондырулары – соққы және дірілдер әсірінде болатын, мол күштер түсетін қосылыстарға тән.

Қосылысты престер қолданып жинайды.

H/m қондырулары – даралануы сирек, түсетін статикалық күштері мол, динамикалық күштері аз қосылыстарда қолданылады.

H/k қондырулары – тежеуші, шкивтер, тісті дөңгелектер, муфталар қосылыстарында тағайындалады.

H/js қондырулары – бұлардың саңылаулары мол, сондықтан жиі дараланатын қосылыстарда қолданылады.

Керілмелі қондыруларды таңдау және есептеуБұл қондырулар, қосымша бекіту деталдары қолданылмайтын, қозғайлмайтын және ажыралмайтын қосылыстар жасау үшін тағайындалады

H7/P6 (жиі қолданудағы) – кішігірім күш түсетін жұқықабырғалы деталдардың қосылыстарында кездеседі. H7/r6 (жиі қолданудағы) - кондукторлық төлкелерді кондукторлық қорабына орнатуда қолданылады.H7/S6 (жиі қолданылады) кранның орталық колокнасын астыңғы .H7/U7 – черякты дөңгелектің білезігін оның ступицасына орнатуда және ауырмашиналардың сырғанау подшипниетрін төпкелерге қондыруда кездеседі.H8/X8, H8/Z8 – кепілдік керілмелі мол, үлкен күштер түсетін қосылыстарда қолданылады.Подшипиниктердің дәлдік кластарын таңдау механизмденің жұмыс істеу жағдайына және ондағы біліктің айналу дәлдігіне тығыз байланысты.Жалпы тұтыныстағы ірі механизмдер үшін подшипниктердің «0» клас дәлдігі қолданылады.Егер, біліктің айналу жылдамдығының дәлдігі жоғары болса, онда подшипниктердің жоғарырақ дәлдік кластары пайдаланылады (мысалы: ажарлау немесе өте дәл станокдардың шпиндельдері орнатылған подшипниктер, ұшақ двигательдерінің приборларының подшипниктері және т.б.).

№ 12 емтихан билеті

№12. 1. Беттердің пішімдері мен орналасуының қосынды ауытқулары, беттердің радиалды соғуы.

Пішіннің және орналасудың жалпы ауытқуы нысанды ауытқудың бірлескен көрінісі мен қарастырылып жатқан беттің орналасуының немесе осы негіздерге қатысты ауытқуынан туындайтын ауытқу болып табылады.

Сандық түрде, пішін мен орналасудың жалпы ауытқуы төменде берілген нақты элементтердің іргелес базалық элементтеріне немесе олардың осіне қатысты нүктелерінде берілген анықтамаларға сәйкес бағаланады.

Пішіннің және орналасудың жалпы төзімділігі - ауытқудан рұқсат етілген мәнді шектеу

нысаны мен орналасқан жері.

Пішіннің және орналасудың жалпы рұқсат ету өрісі кеңістікте немесе белгілі бір бетінде орналасқан, оның ішінде нақты бетінің барлық нүктелері қалыпты бөлімнің шегінде орналасуы керек.

Параллелизмнен жалпылама ауытқу - бұл қалыпты аймақта нақты бетінің нүктесінен негізгі жазықтыққа дейінгі ең үлкен және ең кіші қашықтықтардың айырмашылығы (76-сурет).

Параллелизм мен тегістіктің жалпы рұқсаты параллелизмнен және жалпыламадан жалпы ауытқудың максималды рұқсат етілген мәні болып табылады.

Параллелизмнің және тегістіктің жалпы толеранттылығы өрісі екі параллель жазықтықпен шектелген, параллелизм мен T жазықтығына және параллель жазықтыққа параллелділікке тең қашықтықта бір-бірінен аралықта орналасқан аймақ болып табылады.

Перпендикулярлық пен жазықтықтың жалпы ауытқуы - нақты бетінің нүктелерінен бастап, жазықтықтың шегіне дейінгі базалық немесе базалық осіне перпендикуляр жазықтыққа дейінгі ең үлкен және ең кіші қашықтықтардың D айырмашылығы

Перпендикулярлық және жазықтылықтың жалпы рұқсаты перпендикулярлық пен жалпыламадан жалпы ауытқудың ең жоғарғы рұқсат етілген мәні болып табылады.

Перпендикулярлық пен тегістіктің жалпы толеранттылығы өрісі бір-бірінен екі жаққа параллель жазықтықпен шектелген, бұл перпендикулярлық пен жазықтылықтың жалпы толеранттылығына тең және тірек жазықтыққа немесе базалық осіне перпендикулярлы,

Номиналды беткей мен жалпыламадан жалпы ауытқу - бұл нақты бетінің нүктелерінен жазықтыққа дейінгі ең үлкен және ең кіші қашықтықтардың D-ны қалыпты бөлікте жазылған жазықтыққа немесе базалық осіне қатысты белгілі бір номиналды бұрышта орналасқан

Номиналды беткіден және жалпылаудан жалпы рұқсат ету - номиналды көлбеуден және жазықтан жалпы ауытқудың ең жоғарғы рұқсат етілген мәні.

Толық көлбеу және жазықтыққа төзімділік өрісі - көлбеу кеңістікте, екі параллель жазықтықпен бір-бірінен қашықтықта, көлбеу және тегістік Т-ға тең болатын және референттік жазықтыққа немесе базалық осіне қатысты белгілі бір номиналды бұрышта орналасқан

Радиал соғуы - бұл D бетінің нақты профилінің нүктелерінен негізгі осіне перпендикуляр жазықтықта секциядағы негізгі осіне дейінгі ең үлкен және ең кіші арақашықтықтардың айырмашылығы.

Радикалды соғуы - қарастырылып жатқан секция профилінің шеңберінен ауытқудың ортақ көріністері мен оның орталығының сілтеме осіне қатысты ауытқуының нәтижесі.

2. Тербелу (сырғанау) мойынтіректеріне арналған қондырмаларды есептеу Үйкелістің, жұмыс шамасы - подшипниктің жұмыс қабілеттілігінің негізгі көрсеткіші. Подшипниктің қызуын, тозуын және пайдалы әсер коэффициентін үйкеліс анықтайды.(Саңылаулы)Радиалды сырғанау подшипниктерінің үйкеліс күші

Т = fN Мұнда

N - нормальды (радиалды) күш;

f - сырғанау үйкелісінің коэффициенті.Геометриялық және физикалық парамертрлері сәйкес сырғанау подшипниктерінің үйкеліс коэффициентінің өзгеруі Гарси — Штрибек диаграммасында берілген. Бұл диаграммадан біліктің бұрыштық жылдамдығы ω өте азайғанда f мөлшері сырғанау жылдамдығы арқылы анықталатыны байқалады.υ = ωr

Бұл жағдайда май пленкасы өте жұқа (0.1 мк), үйкеліс коэффициентінің өзгеруі шамалы, сондықтан f ≈ f0 ≈ const деп алынады.Сырғанау жылдамдыры ω өскен сайын f мөлшері азая түседі (диаграммада 1—2 нүктелер арасы). Бұған қарамастан май қабатының қалыңдығы ұлғаяды. Бірақ білік пен подшипник беттеріндегі кейбір кедір-бұдыр жерлері бір-бірімен түйіседі. Сондықтан бұл жағдайдағы үйкелісті аралас, яғни жартылай сұйық үйкеліс деп атайды.Сырғанау подшипниктерінің жұмыс істеу қабілеттілігі үйкелістің шамасына байланысты анықталады.

h = h 1 + h 2 - сұйық үйкелістің пайда болу шарты.Мұнда h 1 , h 2 — өңделген беттердің тегіс емес жерлері биіктігінің қосындысы. Ал диаграммадағы f -тің, ең кіші мәні екінші нүктемен сипатталады. Дәл осы сәтте біліктер мен подшипниктердің беттеріндегі кедір-бұдырлар маймен толады да сұйықтық үйкелісі пайда болады. ω шамасы одан әрі асқанда, үйкеліс коэффициентінің, шамасы λ-ға байланысты. Мұндаλ - подшипниктің жұмыс істеу режимін сипаттайтын өлшемсіз коэффициент; μ — майдың динамикалық тұтқырлығы;р — подшипниктің тірек бетіне түсіретін меншікті қысымы.λ өскен сайын май қабатының қалыңдығы да ұлғая береді. Бұл кедір-бұдырлардың маймен толық жабылуына әкеп соғады. Сондықтан графиктегі 2 - 3 нүктелер арасындағы үйкеліс сұйық үйкеліс деп аталады.

Сұйық үйкеліс кедергісі: f = 0,001 — 0,005.Егер жоғарыда көрсетілген шарт орындалмаса, онда жартылай сұйық немесе жартылай құрғақ үйкеліс пайда болады, олардың үйкеліс коэффициенті:f = 0,008 ÷ 0,1— жартылай сұйық үйкеліс;f = 0,1 ÷ 0,3— жартылай құрғақ үйкеліс.Подшипникке түсетін күштің, шамасы былай анықталады:Р = 0,5 pldK_нК_зр - меншікті қысым l, d - подшипниктің ұзындығы мен диаметрі.K_н және К₃ коэффициенттерінің мәндері арнаулы кітаптан алынады (29). Үйкеліс моменті:

Мұнда

δ - радиалды саңылау;μ - ауаның динамикалық тұтқырлығы;ω - біліктің бүрыштық жылдамдығы;l - подшипниктің ұзындығы;d - подшипниктің диамтері;

- арақатыстық эксцентриситет.

Үйкеліс коэффициентті:

(АУЫСПАЛЫ)Ауыспалы қондырулардың құрастыру және даралау жеңілдігі, солардағы қажетті саңылаулар мен керілмелердің мәндеріне байланысты.Ауыспалы қондырудағы керілме және саңылау арқылы жүргізілетін қосылыстардың ақтималды санын есептеу әдістемесін қарастырайтың.

Берілген қосылыс – 60Н7/m6.Керілме мәнінің шегі 0÷30 мкм, саңылау мәні 0÷19 мкм,

Қондырудың шақтамасы ТҚ = TD + Td = 30 + 19 = 49мкм.

Төлке мен біліктің өлшемдерінің ауытқулары қалыпты таралым заңдалығына сәйкес түреді десек, деталь шақтамасын мәні шанырау өрісіне тең болады.Сүйтіп T = 6δ = w,Осыны ескере отырып,Gтесік. = TD/6 = 30/6 = 5 мкм; Gbб = Td/6 = 19/6 = 3,17 мкм.

Орта квадраттық ауытқу

G = --------

Білік пен тесіктің өлшемдерінің орташа мәндеріндегі керілме 5,5 мкм (dор. = 60 + 0,0205 = 60, 0205;

Dор. = 60,015; Nc = 60,015 = 0,055мм = 5,5 мкм).

Графиктегі штрихталған ауда керілмелі қосылыстың ықтималды жарамды санын көрсетеді.Ол үшін көрсетілген мысалға сәйкес осы ауданның көлемін есептеін.Мысалда, X = 5,5 мкм, z = X/Gп. = 5,5/6 ----- 0,91Қондырудағы интегралдар мәнінің кестесін қолдана отырып 0,5 + 0,3186 = 0,8186 немесе 81,86%

Саңылау алудың ықтималдығы (штрихталмаған бөлім)

1 – 0,8186 = 0,1814 немесе 18,14% Ықтималды керілме – 5,5 – 3G = -23,5 мкм.Ықтималды сақылау – 5,5 + 3G = + 12,5 мкм.Есеп өте дәл жолмен шықты деуге болмайды. Үйткені өлшем топтарының шақтама ортасынан, тұрақты ауытқулар әсерінен, әрі-бері жылжу мүмкіндігі ескерілмеген.

(КЕРИЛМЕЛИ)Қосылыстары толық білік пен төлкеден тұратын, керілмелі қондыруларды есептеу жағдайларын қарастырыйық.Құрастыруға дейінгі біліктің сыртқы диаметрімен төлкенің ішкі диаметрінің айырмасы керілме N-ге тең.Деталдарды престен құрастыруда, білін Nd мәніне сығылып (қысылып), ал төлкеNb мәніне керілді.Сүйтіп жалпы керілме мәні, N = Nd + Nb болады.Қалық қабырғалы қуыс цилиндрлердегі кернеулер мен жылжуларды есептеу (Ляме есебі) әдісін қолданып:Nd/D = pC1/E1; Nd/D = pC2/E2.Осы теңдеулерді мүле-мүшесімен қосып және қарапайым есептемелер жүргізу салдарында, латынымых N = p*D[(C1/E1) + (C2/E2)], мұнда N – есепті керілме;p – білік және топке беттеріндегі керілме әсерінен туатын қысым;D – қиюластырылатын беттердің номиналды диаметрі;E1, E2 – төпке мен біліктің материалының серіппелі модулі;C1, C2 – формулалар арқылы есептелетін коэффициенттері:С1 = [1 + (D/d2)^2] / [1 – (D/d2)^2] + m1; C2 = [1 + (d1/D)^2] / [1 – (d1/D)^2] – m2.Мұндағы D, d1, d2 – диаметрлер;m1, m2 – Пуанссон коэффициенттері;(шойын m = 0,25; болаттар m = 0,3)

С1, С2 коэффициенттерінің мәндерін анақтама әдебиеттерін алуға болады.Қосылыстағы деталдардың материалдары мен әпшемдеріне қарай, онда туатын керілме мәні минималды қысымға байланысты (Pmin).Мұны, қосылыстың беріктігін қамтамасыз ету жағдайына сылып есептейді.Егер, қосылысқа өстін P күші түссе, онда жылжу болмайтын шарт P<= -- D p f1 Осыдан Pmin >= P/ п D f1 , мұнда – қосылыс ұзындығы; f1 – үйкеліс коэффициенті (ілінісуі); nD l – қосылыстағы деталдардың номиналды түйіскен ауданы.Егер, қондыруға айналдырушы момент түсетін болса, Mкр. <= п D L f2 D/2осыдан Pmin >= 2Мкр./ п D^2 l f2 , мұнда, f2 – үйкеліс коэффициенті (сырғанау)Егер: Tкүші бір мезетте түссе Т = -----.Осыдан Pmin >= T/ п D l ff – мәні материалдарға, бет кедір-бұдырлығана, керілмеге, майдың, түріне ығысу бағытына байланысты.Іс жүзінде f = 0,08 (құрастыруды қапсырушы деталды қыздырып жүргізуде).Өстік жүктеудегі есепті керілменің ең аз мәні:Nmin расч. = 2Мрк/ пDlf2 (C1/E1 + C2/E2)Егер, қосылыстағы деталдардың беріктігін қамтамасыз ету керек болса, онда есептемені ең жоғарғы мүмкіндіктегі туатын қысым мәнімен жүргізеді (Pд). Жоғары мәндегі жанама кернеулер теориясын қолданың Pд <= 0,58Gt [1 – (D/d2)], төпке бетіндегі, ал білін бетіндегі Pд <= 0,58Gt[1 – (d1/D)^2] , мұнда Gt – деталь материалын созудағы ағу шегі.Сүйтіп, керілменің ең жоғарғы мәніNmin расч. = Pдол D (C1/E1 + C2/E2)Формулаға бірнеше түзетулер қажет. – кедір-бұдырлықтардың жапырылуына түзету.Әртүрлі материалдар үшін = 2 (R1*Rz1 + R2*Rr), мұнда R1, R2 – төпке мен біліктің бет кедір-бұдырлықтарының жапырылуы, кестелермен жағайындалады.Rz1, Rz2 – бет кедір-бұдырлықтары.

Біртектi материалдарға = 2R (Rz1 + Rz2) t – Жұмыстың температураға түзету. t = [L1 (tp1 - t) – L2 (tp2 – t )] DМұнда, L1, L2 – сызықтық ұлғаюдың температуралық коэффициенті;tp1, tp2 – детальдардың t – құрастыру температурасы; D – номиналды диаметр.Егер tp1 = tp2 =tp t = (L1 - L2) (tp - t) D ц – жылдам айналатын деталдардың әсеріне түзету;Егер, D > 500 мм, айналу жылдамдығы 30 м/с болса, онда ц = 1 - 4 мкм у.д. – қатырушы деталдың түп бетінде туатын жүйісу қысымының әсеріне түзету (анықтама әдебиеттерінен аламыз); в – соңқы және зірілдер әсеріне түзету.

№ 13 емтихан билеті

№13.1. Пішімдердің ауытқуы мен шақтамасы, жақын жатқан шеңбер

Беткей ауытқуы- деп белгілі пішінінің (белгілі пішін) номинальды беткей пішінінен (номинальдй пішін) ауытқуын түсінеді. Беткейдің кедір-бұдырлығы пішінннің ауытқуына кірмейді, толқындылық ауытқуына кіреді. Негізделген жағдайларда беткейдің кедір-бұдырлығын қосып, пішіннің ауытқуын қалыптау жіберіледі, ал толқындылық бөлек қалыптанады (немес пішін ауытқуының бір бөлігін толқындылықты қоспай қалыптайды). Пішіннің ауытқуын қалыптау және сандық бағалау және беткейдің орналасу негізіне жақын жатқан түзу, беткей және пішін принциптері жатады. Жақын жатқан шеңбер–бұл айналудың сыртқы беткейінің белгілі пішіннің жан-жағында көрсетілген ең үлкен шеңбері (1,б-сурет) немесе айналудың ішкі беткейінің белгілі пішініне кіретін ең үлкен шеңбер (1,в-сурет).

(б).(в)

2. Цилиндрлік түйісу тетіктерін бақылау үшін шекті және атқарушы өлшемдерді есептеу. Тегіс цилиндрлі тетіктің өлшемдерін бақылау үшін жұмыстық шекті калибрлер кешені келесілерден тұрады: 1. өтімді калибр, мұның номиналды өлшемі біліктің ең үлкен шекті өлшеміне немесе тесіктің ең үлкен шекті өлшеміне тең болады. Олармен тексеріліп отырған объекті материал максимумына шекті өлшем бақыланады; 2. өтімсіз өлшем, оның номиналды өлшемі біліктің ең кіші шекті өлшеміне немесе тесіктің ең кіші шекті өлшеміне тең болады. Олармен тексеріліп отырған объектінің минимумына келетін шекті өлшем бақыланады. Сондықтан калибр – бұл өлшену апраметрлерінің сандық мәндерін анықтауға арналып тағайындалған өлшеуіш аспабы, ал бақыланатын параметр шамалары төменгі және жоғарғы шекке кіретін етіп анықтау және екі шектер арасында болады.Тегіс калибрлердегі шақтама жүйесі дайындауға шақтамамен бекітіледі: тесік үшін жұмыстық калибрлер (тығындар ) (тура осындай калибр, тек сфералық өлшеуіш беткейімен; білік үшін калибр және жақша үшін бақылау калибрі.

№ 14 емтихан билеті

№14. 1. Пішімдердің ауытқуы мен шақтамасы, жақын жатқан жазықтық.Беткей ауытқуы- деп белгілі пішінінің (белгілі пішін) номинальды беткей пішінінен (номинальдй пішін) ауытқуын түсінеді. Беткейдің кедір-бұдырлығы пішінннің ауытқуына кірмейді, толқындылық ауытқуына кіреді. Негізделген жағдайларда беткейдің кедір-бұдырлығын қосып, пішіннің ауытқуын қалыптау жіберіледі, ал толқындылық бөлек қалыптанады (немес пішін ауытқуының бір бөлігін толқындылықты қоспай қалыптайды). Пішіннің ауытқуын қалыптау және сандық бағалау және беткейдің орналасу негізіне жақын жатқан түзу, беткей және пішін принциптері жатады. Жақын жатқан жазықтық –бұл белгілі беткеймен жанасатын және бөлшектің материалы белгілі беткейдің ең алыс нүктесінің қалыпты участкесі ең аз мәнінің ауытқуымен орналасатын жазықтық.

2. Бекітпе цилиндрлік бұранданың қысқа сипаттамасы мен негізгі парметрлері. Бұрандалық қосылыстар машинажасауда кең тараған ( қазіргі уақыттағы көптеген машиналардың 60 % барлық тетіктерінің бұрандасы болады . Пайдалануға тағайындалуы бойынша бұрандалар жалпылай қолдану, арнайы және белгілі механизмнің тетіктерінің бір типін қосу үшін тағайындалған болып бөлінеді.Солардын ишиндеги:құбырлар және әртүрлі тағайындалуымен арматуралар үшін қолданылатын құбырлық және арматуралық (құбырлық цилиндрлік және конустық, конустық метрикалық), негізгі талап – қосылыстардың қамтылуын қамтамасыз ету. Бұрамаларға пайдаланылатын талабы бұранда қосылыстарының тағайындалуына тәуелді. Барлық бұрандалар үшін жалпы талап қосылыстардың пайдалану сапасын сақтау кезіндегі қандай тетіктің бұрандамасыдайындамасы оның сенімділігі, ұзақ уақыттылығы және бұрап шығарылуы болып табылады. Цилиндрлік бұранданың параметрлері :профиль, ортаңғы(сомын бұрандасының диаметрі), сыртқы және ішкі диаметрлері; қадам , профиль бұрышы, бастапқы ұшбұрыш биіктігі, профиль жақтарының еңкіштік бұрыштары және, бұранданың көтеру бұрышы, сонымен қатар бұрап ұзындығы. Бұранда параметрлерін анықтау.Профиль және диаметрлердің номиналды өлшемдері, бұранданың сыртқысы үшін де , ішкісі үшін де жалпы болып табылады.

№ 15 емтихан билеті

№15. 1. Пішімдердің ауытқуы мен шақтамасы, жақын жатқан цилиндр.

Беткей ауытқуы- деп белгілі пішінінің (белгілі пішін) номинальды беткей пішінінен (номинальдй пішін) ауытқуын түсінеді. Беткейдің кедір-бұдырлығы пішінннің ауытқуына кірмейді, толқындылық ауытқуына кіреді. Негізделген жағдайларда беткейдің кедір-бұдырлығын қосып, пішіннің ауытқуын қалыптау жіберіледі, ал толқындылық бөлек қалыптанады (немес пішін ауытқуының бір бөлігін толқындылықты қоспай қалыптайды). Пішіннің ауытқуын қалыптау және сандық бағалау және беткейдің орналасу негізіне жақын жатқан түзу, беткей және пішін принциптері жатады. Жақын жатқан цилиндр – бұл белгілі ішкі беткейге кіретін ең аз диаметрдің цилиндрі.