Дәріс сабақтарының конспектісі

1-дәрістің тақырыбы: «Еңбек қорғау» курсының мақсаты және міндеттері, оның оқу үрдісіндегі алатын орны

Еңбек қорғау – бұл заңнамалық және құқықтық актілердің, оларға сәйкес әлеуметтік-құқықтық, техникалық, санитарлық-гигиеналық, ұйымдастырушылық, өрт қауіпсіздік, электрлік қауіпсіздік және емдік-сауықтыру шаралары мен адамның еңбек үрдісінде денсаулығын сақтау мен жұмысқа қабілеттілігін қамтамасыз ететін құралдар жүйесі.

Осы негізде «Еңбек қорғау» бойынша дәрістік курсы келесі сұрақтарды қарастыратын бөлімдерден тұрады.

«Еңбек қорғау» пәні өндірістік қауіптіліктер мен кәсіби ауруларды анықтайтын, жазатайым оқиғаларды, кәсіби ауруларды, апаттар мен өрттерді жою мақсатымен әлсіздендіру мен алдын алуды жетілдіретін әлеуметтік-техникалық ғылым болып табылады.

Еңбек қорғау ғылыми пән ретінде алғаш рет КСРО-да әлеуметтік-құқықтық, техникалық және медициналық ғылымдардың негізінде пайда болды. Оның зерттелуінің негізгі объектісі болып адам мен еңбек үрдісі, өндірістік орта, адамның өнеркәсіптік жабдықтармен өзара қатынасы, өндіріс пен еңбекті ұйымдастыру, технологиялық үрдістер табылады.

Курстың әдістемелік негізі – еңбек жағдайының, технологиялық үрдістердің, апаттық жағдайлардың пайда болу, қауіпті факторлардың пайда болу, зиянды өндірістік заттардың бөлінуі мүмкіндігі тұрғысынан қарағандағы аппараттар мен жабдықтардың ғылыми талдауы. Осындай талдау негізінде өндірістің қауіпті аймақтары, мүмкін болатын апаттық жағдайлар анықталады және оларды ескерту мен салдарларын азайту бойынша шаралар жасалады.

Толықтай қауіпсіз және зиянсыз өндірістер болмайды. Еңбек қорғаудың міндеті – жазатайым оқиғаның немесе максималды өндірістік еңбек жағдайында жайлы жағдайдың бір уақыттық жасалуымен жұмыс жасайтын жұмыскердің ауруға шалдығуы ықтималдығын минимумға келтіру.

«Еңбек қорғау» пәнін оқу үрдісінде студент келесідей негізгі мағлұматтарды алуы тиіс:

- өндірістік, басқарулық, жобалық міндеттерді шешуге қажетті көлемдегі құқықтық және нормативтік актілерді білу;

- технологиялық және қосымша жабдықтардың, желілер мен коммуникациялардың, сондай-ақ олардың функциялануының штаттан тыс тәртіптерінің мүмкін болатын салдарларының қауіптіліктерін білу;

- қауіптіліктер мен зияндылықтардың табылу әдістері мен қауіпсіз және зиянсыз еңбек жағдайларын құруды білу;

- еңбек қауіпсіздігін басқару принциптерін білу;

- техника қауіпсіздігіне үйрету принциптерін білу;

Еңбек қорғаудың негізгі түсініктері мен терминологиясы

Қауіпсіздік техникасы – қауіпті өндірістік факторлардың жұмыскерлерге деген әсерінің алдын алатын техникалық құралдар мен ұйымдық шаралар жүйесі.

Өндірістік санитария – зиянды өндірістік факторлардың жұмыскерлерге деген әсерін азайтатын немесе жоятын техникалық құралдар мен ұйымдық шаралар жүйесі.

Қауіпті өндірістік фактор – белгілі бір жағдайдағы жұмыскерге әсері жарақатқа немесе басқа да денсаулықтың күрт нашарлауына алып келетін фактор. Зиянды өндірістік фактор – белгілі бір жағдайдағы жұмыскерге әсері ауруға немесе жұмысқа қабілеттіліктің төмендеуіне алып келетін фактор.

Өндірістегі жазатайым оқиға – қауіпті өндірістік фактордың жұмыскерге еңбек міндеттерін орындау кезіндегі немесе жұмыс басшысының тапсырмаларын орындау кезіндегі әсері.

Жарақат (грек тілінен аударғанда – рана) – сыртқы орта факторы әсерінен туындайтын адамның тіндері мен мүшелерінің бүтіндігі мен қызметінің бұзылуымен жүретін зақымдалуы.

Еңбек қауіпсіздігі – қауіпті және зиянды өндірістік факторлардың жұмыскерлерге деген әсері болмайтын кездегі еңбек жағдайы.

Өндірістік жабдық пен үрдістің қауіпсіздігі – өндірістік жабдықтың немесе үрдістің нормативтік-техникалық құжаттамамен бекітілген жағдайлардағы еңбек қауіпсіздік талаптарына сәйкестігін сақтау қасиеті.

Қауіпті зона – қауіпті немесе зиянды өндірістік фактордың жұмыскерге деген әсері мүмкін болатын кеңістік.

Жеке және ұжымдық қорғаныс құралдары бір, екі және одан көп жұмыскерлерді қорғауға арналған (қауіпті және зиянды өндірістік факторлардың әсерін азайту немесе алдын алу).

Кәсіби аурулар зиянды еңбек жағдайының әсерінен туындайды.

Өрт немесе жарылыс қауіпсіздігі – өрт пен жарылыстарды жою мен профилактикасына, олардың әсерін шектеуге бағытталған ұйымдық және техникалық құралдар жүйесі.

Еңбек қорғау бойынша заңнама – бұл қалыпты еңбек жағдайын қамтамасыз етуге қатысты еңбек заңнамасының бөлігі.

Қауіпсіз қашықтық – жұмыскерді қауіпсіздікпен қамтамасыз етуге қажетті жұмыскер мен қауіптілік көзі арасындағы аз рұқсат етілген қашықтық.

Еңбек қорғау мен қауіпсіздік техникасының даму тарихы

Өнеркәсіптің барлық салаларының ішінде аса қауіпті және зиянды болып еңбек қорғаумен шындап айналысуға себеп болған адам өліміне апаратын жазатайым оқиғалар орын алатын тау-кен және металлургиялық, химиялық сала табылады.

Біздің заманымызға дейін Аристотельдің (384-322 б.з.д.) және Гиппократтың (460-377 б.з.б.) және басқа ғалымдардың еңбектерінде еңбек жағдайлары мен олардың адам денсаулығы мен жұмысқа қабілеттілігіне әсері қарастырылған.

Танымал неміс ғалымы, қайта өрлеу заманындағы медик Порацельс (1493-1541ж.) тау-кен ісімен байланысты қауіптіліктерді оқытады.

Итальяндық дәрігер Рамаццини (1663-1714 ж.) кәсіптік гигиена негізін қалады. Ол «Қолөнершілердің аурулары туралы» кітабында қолөнершілердің кәсіптік ауруларының тұқымнан және кәсіпорындардағы жұмыс мамандықтарынан туындайтынын ашты.

Ұлы орыс ғалымы, ақын, суретші, философ Ломоносов М.В. (1211-1765 ж.) ауа қозғалысының жылдамдығын өлшеуге арналған анемометрді, найзағай тартқышты алғаш болып ойлап тапты. Өзінің көзқарастары мен еңбек қорғау бойынша зерттеулер нәтижелерін мынадай жұмыстарында баяндады:

- Металлургия мен кенді денелердің алғашқы негіздемелері (1763 ж.), мұнда ол желдету, арнайы киім, жеке қорғаныс құралдары, жұмыс ауысымының ұзақтығы мәселелерін қарастырды;

- «Белгіленген кеніштердегі ауаның ерікті қозғалысы туралы», мұнда кеніштердегі желдетілуге қатысты мәселелер тізімі құрастырылған.

Орыс химигі Менделеев Д.И. (1834-1907 ж.) 1883 жылы алғаш рет «Капитальная» (Макеевка – Донбасс) шахтасындағы газдардың құрамын зерттеді.

Профессор Коцовский Н.Д. 1901 жылы Донбасс шахтасында шаңдылыққа байланысты арнайы зерттеулер жүргізді. Ол – кеніштерді, өрттерді, кендік газдардың жарылысын желдетуге қатысты мақалалар тізімінің авторы. Оның «Тау-кен жұмыстарының олардың қауіпсіздігі түріндегі жүргізілуінің ережелері...» кітабы – бұл тау-кен ісіндегі қауіпсіздік техникасы жөнінен бірінші құрал.

Хлопин Г.В.(1863-1929 ж.) орыс, совет одағындағы гигиенист өзінің «Гигиена негіздері» еңбегінде еңбек гигенасының негіздерін салды, кәсіби аурулар мен уланулардың алдын алу мен пайда болуының теориялық негіздерін баяндады.

Коршевская В.В. (1882-1953 ж.) жарақаттану саласындағы совет одағындағы ғалым «Өндірістік жарақаттану және олармен денсаулық сақтау орындарындағы күрес» кітабында жарақаттанудың себептері мен күресу жолдарын және бұл құбылыстардың алдын алуды негіздеді.

Ленинград политехникалық институтының профессоры Пресс А.А. (1854-1930 ж.) қазіргі уақытта техникалық инженерлер үшін үстел кітабы болып табылатын «Қауіпсіздік техникасы бойынша энциклопедияның» үш томын жарыққа шығарды (1892- 94 ж.).

Тау-кен инженерлерін даярлауда еңбек қорғау аумағында кеңестік академиктер Мельников Н.В., Скочинский А.А., Терпигорьев А.М., Шевяков П.Д., Шемякин Е.И., профессорлар Мустель, Медведев И.И., Ушаков К.З., Бурчаков А.С., Колмаков, Хейфиц С.Я сияқты және тағы басқа кеңестік ғалымдар үлкен рөл атқарды.

2 - дәріс тақырбы: «Еңбек қорғаудың» құқықтық негіздері

Құқықтық және ұйымдастыру сұрақтары ҚР Конституциясы және ҚР-ның еңбек қорғау салаларының ішіндеі негізгісі 2007 ж. Қабылданған еңбек туралы заңдар кодексі болып табылатын заңдық актілер негізінде базаланады.

Бұдан басқа«Еңбек қорғаудың» құқықтық негізін заңға сәйкес актілер сияқты заңдық күші бар актілер құрайды;

• ҚР Президентінің жарлықтары, ҚР Үкіметінің қаулылары, сот және төрелік соттардың шешімі, министрліктер мен мекемелердің қаулылары, өздерінің құзыреттілігі шегінде биліктің атқарушы органдарымен шығарылған нормативтік актілер.

Еңбек қорғаудың осы негізгі нормативтік құқықтық актілермен қатар:

• МЕСТ-тер;

• «Еңбек қауіпсіздігі стандарттар жүйесінің мемлекеттік стандарттары» (ЕҚСЖ);

• мемлекеттік санитарлы-эпидемиологиялық ережелер және нормалар (санитарлық ережелер, гигиеналық нормативтер, санитарлық ережелер және нормалар, санитарлық нормалар);

• құрылыс нормалары және ережелері (ҚНжЕ), жобалау және құрылыс бойынша ережелер жинағы;

• «Еңбек қорғау» бойынша салааралық ережелер жинағы, «еңбек қорғау» бойынша типтік нұсқаулықтар;

• қауіпсіздік ережелері, құрылу және қауіпсіз пайдалану ережелері, қауіпсіздік нұсқаулықтары;

• өнеркәсіп салалары бойынша техникалық регламенттер;

Салааралық ережелер, ҚНжЕ мен СанЕжН әр 5 жыл сайын және мекемелік нұсқаулықтар мен ережелер 3 жыл сайын жаңарып отырады.

Заңға сәйкес актілер

Маңызды құқықтық құжат 03.03.2001 ж және 04.07.2001 ж өзертулермен ҚР Үкіметі қаулысымен бекітілген «Еңбек әрекетіне байланысты бақытсыз жағдайлар мен жұмысшылар денсаулығына басқа да зақым келуін есептеу және тексеру ережелері» болып табылады. Ереже кез-келген меншік түріндегі ұйымдарда, сондай-ақ жеке кәсіпкерліктерде оқыс оқиғаларды есептеу және тексеру тәртібі орнатады. Ережелерде бақытсыз жағдайды жоюдың кезек күттірмейтін шаралары, өндірістегі оқыс оқиғаны тексеру жайлы акт формасы және рәсімдеу тәртібі тізбектеледі. Ережелерде жұмысшының алған жарақаты қандай жағдайда өндірістік жарақат түрінде рәсімделетіні жіктелген:

1. жұмыс басталмай тұрып немесе жұмыс уақыты аяқталғаннан кейін жұмыс орнын, өндіріс құралдарын, жеке қорғаныс құралдарын және т.с.с. дайындау мен тәртіпке келтіру кезінде;

2. жұмыс орнындағы жұмыс уақыты кезінде немесе жұмыс берушінің, не жұмыс ұйымдастырушының тапсырмасы бойынша еңбек және басқа да міндеттерге байланысты болған, басқа орындар мен іссапарлар кезінде;

3. қауіпті және зиянды өндірістік факторлардың әсері нәтижесінде;

4. еңбек әрекеті қызмет көрсету нысандарының арасында қозғалумен байланысты, жұмыс уақыты кезінде жұмыс берушінің тапсырмасы бойынша жұмыс орнына бару жолында;

5. жұмыс берушінің көлігінде;

6. жұмыс берушінің жеке көлігінде, оны қызметтік жүрістерге пайдалану құқығына жұмыс берушінің жазбаша келісімі болған жағдайда;

7. жұмыс берушінің бұйрығымен өзінің немесе басқа ұйымның аумағында болу кезінде, сондай-ақ жұмыс берушінің мүлкін қорғау кезінде, не жұмыс берушінің ықыласындағы басқа да әрекеттерді өз еркі бойынша жасау кезінде;

8. жұмыс орны бойынша немесе қызметкердің іс сапарыуақытында олармен еңбектік немесе қызметтік міндеттер орындалу кезінде, оған дене жарақаттарын келтірген немесе қасақана өлтірген кезде.

Бұл тізім жеткілікті болып табылмайды және әрбір нақты жағдайда өндіріспен байланысы тергеу барысында комиссиямен анықталады. Егер жұмысшыға бақытсыз жағдай нәтижесінде жарымжан болып қалуы немесе денсаулығындағы басқа да зақымдануы жұмыс берушінің кінасінен болса, онда жұмыс беруші жұмысшыға сақтандыру төлемдері болмаған жағдайда ҚР-ның нормативтік құқықтық актілерімен қарастырылған жағдайларда және тәртіптерде зиянның орнын толтыруға міндетті.

Тергеу барысында нақты орнатылған келесі оқыс оқиғалар кезінде өндірістік жарақаттар және өндірістегі жұмысшылардың басқа да зақымданулары ретінде рәсімделмейді:

1. зардап шегуші жұмыс берушінің ықыласынан тыс, жұмысты өз еркімен орындаған кезде;

2. зардап шегуші қылмыстық іс жасаған кезде (сот шешімімен қабылданған) немесе өз денсаулығына қасақана зиян келтіруі нәтижесінде;

3. қауіпті және зиянды өндірістік факторлардың әсеріне байланыссыз, зардап шегуші денсаулығының күрт төмендеуі кезінде

4. бақытсыз жағдайдың себебі болған күшті әсер ететін және наркотикалық заттарды пайдалану, мас күйде болу кезінде;

Бақытсыз жағдайды комиссиямен тексеру жүргізілу кезінде жұмыс беруші еңбек заңнамаларын сақтауды мемлекеттік бақылау органдарының өкілдеріне, жүктелген қызметтерін орындауға жағдай жасайды.

17.03.93ж. ҚР Министрлер кабинетінің қаулысымен бекітілген және 28.06.2002ж. қосымшалармен және өзгертулермен «Барлық меншік формасындағы ұйымдарда жұмысшылардың еңбек міндеттерін орындауымен байланысты оларға келтірілген зақымдардың, зияндылықтардың орнын толтыру ережелеріне» сәйкес шығынның орнын толтыру мөлшері 12 күнтізбелік айдағы орташа айлық табыс негізінде есептеледі.

Шығындалған табыстың орнын толтырудан бөлек, егер ол халықты әлеуметтік қорғау саласындағы орталық атқарушы органның жергілікті бөлімшесімен осы көмек түрлеріне мұқтаж деп танылып және ол көмектерді сәйкес ұйымдардан алмаған болса, онда ұйым жарақаттанған жұмысшыға еңбек жарақатымен келген қосымша шығындардың (емделуге, қосымша тамақтануға, медициналық тексерулер мен сауықтыру үшін қажетті дәрі-дәрмек алуға, протездеуге, олардың күтіміне, шипажайлы-курорттық емделуге, жапа шегушінің, ал өажетті жағдайда күтім жасайтын адамның емдеу орнына барып, қайту шығынын төлеуін қоса есептегенде) орнын толтырып береді.

Арнайы медициналық және тұрмыстық күтімге мұқтаж зардап шегушіге қандай адам күтім жасағанына тәуелсіз, күтімнің әрбір түрі бойынша бір айлық есептік көрсеткіштен кем болмайтындай шығындар төленеді.

Ұйым өздерінің қарауында қалған кіріс есебінен зардап шеккен адамға және оның отбасы мүшелеріне адам өліміне байланысты шығындардың орнын толтыру, тұрғын аумағына төлеу, балалар мекемелерінде балаларды асырау бойынша жеңілдіктер, жанармай, тұрмыстық қызметтер, бау-бақшалық, гараж құрылыстық кооперативтердің, тұрғын үй құрылыстық үлестік жарналарының шығынын, барлық қоғамдық көлік құралдарының (таксиден басқа) жолақысының құнын толық және жартылай төлеу бойынша шығынның орнын толтыру мөлшерін орнату құқығына ие.

Шығындалған табысты төлеуден бөлек, ұйым шығынның орнын толтырудың қосымша түрлерімен зардап шеккен жұмысшыға және шығынның орнын толтыру құқығына ие тұлғаларға асыраушының өліміне байланысты біржолғы жәрдемақы төлейді.

Біржолғы жәрдемақы мөлшері ұжымдық келісім-шартпен анықталады, бірақ анықталған жәрдемақы мөлшері төмендегі шамалардан кем болмауы керек:

• өндірістегі бақытсыз жағдайдың немесе кәсіптік аурудың салдарынан қаза болған адамға, оның жылдық табысының он еселенген мөлшерінен;

• еңбек жарақатынан немесе кәсіптік аурудың салдарынан бірінші немесе екінші топ мүгедегі деп танылған жұмысшының жылдық табысының бес еселенген мөлшерінен;

• еңбек жарақатынан немесе кәсіптік аурудың салдарынан үшінші топ мүгедегі деп танылған жұмысшының жылдық табысының бес еселенген мөлшерінен;

- мүгедектігі орнатылмаған, бірақ еңбекке жарамдылығы жоғалтылды деп анықталған жағдайда , жұмысшының жылдық табысының мөлшерінен кем болмауы керек.

15.01.98 жылдан ҚР-ның халықты әлеуметтік қорғау және еңбек Министрінің бұйрығымен бекітілген «Ұйымның өндірістік нысандарын еңбек жағдайы бойынша аттестаттау жайлы қағидасына» сәйкес ұйым нысандарын аттестаттауды (үш жылда бір реттен кем емес) және кезектен тыс аттестаттау жүргізу мерзімдерін, сондай-ақ комиссия құрамын және аттестация жүргізілуі мен ұйымдастырылуын регламенттейді. Комиссия мүшелерімен нысанның еңбек жағдайының және жарақат қауіптілігінің бағасы беріледі.

Еңбек қорғау және қауіпсіздігі саласында мемлекеттік басқарудың негізгі ережелері

Бұл ереже ҚР «Еңбек қорғау және қауіпсіздігі жайлы» заңымен регламенттеледі, осыған сәйкес ҚР Үкіметімен, өкілетті органмен және олардың аумақтық бөлімшелермен, сондай-ақ өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы өкілетті мемлекеттік органдармен еңбек қорғау және қауіпсіздік саласында мемлекеттік басқару, бақылау және қадағалау жүзеге асырылады. Бұл заңда жұмыс берушінің және жұмысшының «Еңбек қорғау» саласындағы құқықтары мен міндеттері регламенттелген.

Адам саны 50 жұмысшыдан асатын барлық ұйымдарды жұмыс беруші еңбек қорғау және қауіпсіздік қызметін құруға міндетті және бұл қызмет өзінің мәртебесімен негізгі өндірістік қызметтермен теңеседі. Адам саны 50 жұмысшыға дейінгі ұйымдарда «Еңбек қорғау» бойынша міндеттер, жұмыс берушінің бұйрығымен сол саладағы маманға қосымша жұмыс істеу бойынша жүктеледі.

Еңбек қорғау және қауіпсіздік бойынша заңнаманың сақталуын бақылаудың және қадағалаудың келесі түрлерін ажыратады:

• Мемлекеттік;

• Мекемелік;

• Қоғамдық.

Мемлекеттік бақылауды арнайы өкілетті мемлекеттік органдар жүзеге асырады (ҚР ТЖ министрлігі, ҚР әлеуметтік қорғау және еңбек министрлігі, технадзор, котлонадзор және т.б.)

Министрлік және мекемелер өздеріне бағынышты өнеркәсіптерде еңбек заңнамаларының сақталуына мекемелік бақылауды жүзеге асырады.

Еңбек қорғау және қауіпсіздік жағдайын қоғамдық бақылауды сәйкес органдардың және органның басқа да өкілетті жұмысшылары (еңбек қорғау мамандары, бас инженер және т.б.) ретінде кәсіподақтар жүзеге асырады.

Еңбек қорғау талаптарын бұзғандығы үшін жауапкершілік

Әртүрлі техникалық қауіпсіздік ережелерін бұзу немесе қауіпсіз еңбек жағдайын жасауға бағытталған іс-шараларды орындамау, адамдарға бақытсыз жағдай алып келуі мүмкін немесе алып келген болса, оқиғаның қауіптілігіне және алып келген зардаптарына байланысты заңмен жазаланады. Еңбек қорғау заңнамасын бұзғаны үшін жауапкершіліктің келесі түрі қарастырылады:

1. Тәртіптік

2. Әкімшілік

3. Материалдық

4. Қылмыстық.

Тәртіптік жауапкершілікте жаза тартқызу шешімін жұмыс беруші қабылдайды. Еңбек қорғау заңнамасын бұзғаны үшін тәртіптік жауапкершілік түрлері ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс және жұмыстан босату болып табылады. Жауапкершілік нысандары бағынышты және жалдамалы жұмысшылар болып табылады.

Әкімшілік тәртіп бұзушылық жайлы ҚР Кодексіне сәйкес әкімшілік жауапкершілікке басқарушылар, лауазымды тұлғалар және басқа да жауапты жұмысшылар тартылады. Әртүрлі мөлшердегі айыппұл түріндегі жаза тартқызу шешімін инспекиорлар немесе мемлекеттік қадағалау органдарының басшылары қабылдайды.

Материалдық жауапкершілік, еңбек қорғау талаптарын бұзу сияқты ережелерді бұзу нәтижесінде мемлекетке немесе зардап шегушіге материалдық шығын келтірген кезде пайда болады.

3 - дәріс тақырбы: Еңбекті қоррау жөніндегі мемлекеттік нормативтік-құқықтық актілері

Қазақстан еңбек құқық нормалары

Еңбек құқығы нормалары және түрлі норма-салыстырмалы құқықтық құжаттарға жазылған. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, екі қатынастарына тiкелей-жатқызылатын өзге еңбек қатынастарын реттеу және республикалық заңдар жүзеге асырылады:

Еңбек кодексіне және еңбек нормалары бар өзге де заңдардан тұратын еңбекті қорғау туралы заңнаманы қоса алғанда

1) еңбек заңнамасы;

2) өзге де нормативтік құқықтық актілері:

Қазақстан Президентінің жарлығымен;

Қазақстан Республикасының Үкіметі мен билік атқарушы органдарының (негізінен Еңбек министрлігі, және әлеуметтік әл-ауқат) нормативтік актілері;

ҚР атқарушы органдардың -нормативтік құқықтық актілері;

жергілікті өзін-өзі басқару -нормативтік құқықтық актілер.

Еңбек қарым-қатынасы және басқа да тікелей байланысты қарым-қатынастар ұжымдық шарттар, келісімдер мен еңбек құқығының нормалары бар жергілікті нормативтік актілерімен реттеледі.

Және әсер ететін-ды қауіпсіздігі, денсаулық және қоршаған ортаны қорғау мәселелерін бірнеше басқа «Қауіпті өндірістік объектілердегі өнеркәсіптік қауіпсіздік туралы», «өндірістегі жазатайым оқиғалардан және кәсіптік ауруларға қарсы Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» Еңбекті қорғауды басқару ойын заңдар, ұйымдастыру-құқықтық қолдау маңызды рөл , қауіпсіздік, өндірістік қызметі.

Еңбек қатынастары саласындағы басым құқықтық жағдайы Еңбек кодексіне тиесілі болғандықтан, ол басқа да ұлттық заңдарына еңбек заңнамасына, тең ұстауға ережелері оны қайшы келмеуге тиіс деп белгіленген. Мұндай қайшылық болған жағдайда, онда Еңбек кодексінің нормалары қолданылады.

Өз кезегінде, еңбек заңнамасының ережелерін қамтитын Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтары Еңбек кодексі мен басқа да республикалық заңдарға қайшы келмеуге тиiс; Еңбек заңнамасының Қазақстан Ка-бар нормаларды Республикасы Үкіметінің қаулысы еңбек Кодексі мен Қазақстан Республикасы Президентінің өзге де ұлттық заңдар мен жарлықтар қайшы келмеуге тиiс, Еңбек заңнамасының нормалары еңбек тең қайшы келмеуге тиiс бар атқарушы органдардың және нормативтік актілер, басқа да республикалық заңдар, Қазақстан-стан мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің нормативтік құқықтық актілерді Республикасы Президентінің жарлықтары.

Жергілікті билік органдары компьютерлік аясында еңбек құқығының нормаларын қамтитын нормативтік құқықтық актілерді қабылдауға құқығы бар. Бұл актілер Еңбек кодексі, басқа заңдарында, Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтары, Қазақстан Республикасы Үкіметінің міндетін атқарушы-кенжелеп, атқарушы органдар, заңдармен және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілер нормативтік құқықтық актілеріне қайшы келмеуге тиiс.

Жұмыс берушілер, жұмыс берушілер қоспағанда - еңбек заңдар желдетуге және басқа да сәйкес, өз құзыреті шегінде, - жеке тұлғалар жеке кәсіпкерлер Еңбек заңнамасының нормалары бар жергілікті норма-оң актілерді (жергілікті норма-дық актілер бұдан әрі) қабылдауға-ды емес, еңбек құқығының нормалары, ұжымдық шарттар, келісімдер бар нормативтік құқықтық актілерді.

Төмендегі жергілікті ережелерді жасау кезінде Еңбек кодексіне және басқа да республикалық-аспан заңдары мен Қазақстан-стан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерге, ұжымдық келісім-шарт, келісімдер, жұмыс берушi берген жағдайларда ескере Армения-жұмысшылардың Республикасы (мұндай өкілді орган болса) өкiлдi органның пікірін қабылдайды.

Ұжымдық келісім-шарт өкілі қызметкерлермен консультациялар, жергілікті регламенттер қабылдау кезінде, қамтамасыз етуі мүмкін.

Біз жұмыс берушi-қызметкері салауаттылығы саласындағы жергілікті ережелер (корпоративтік деңгейінде) жұмыс берушінің деңгейінде еңбекті қорғау басқарудың жай-құқықтық база бар екенін атап көрсетеді.

Өндірістік жарақат пен кәсіби аурулар негізгі себебі еңбекті қорғау және қауіпсіздік қарапайым талаптарын қолайсыз еңбек бұзу екенін еске саламыз.

Бізге «еңбекті қорғау» «Қауіпсіздік» және «денсаулық» кіреді және жұмыс берушімен еңбек шарты бойынша жұмыс істейтін қызметкерлерге ғана қолданылады деп атап көрсетеді.

Қызметкермен келісім-шарт жасасқан заңды тұлғаның пайдасына бюджеттік мекемелерде жұмыс берушінің шартын жұмыс-қорғаншылар құрайды Бұл функция - лауазымды тұлғалар , ірі табиғи міндеттері мен жауапкершілігі мекемесінің бірінші басшысы, және дивизион бөлімінің меңгерушісі.

Оның, мекеменің жұмысын тікелей ұйымдастырушы ретінде, қоғамның жұмыс күші толық мүшелерін пайдаланып жұмыс берушінің басшысының атынан - жұмысшылар, жұмыста олардың қауіпсіздігіне арналған-қоғамдастық алдында жауапты болып табылады, сондықтан (заң бойынша) қажет:

а) өндірістік және кәсіби аурулардың алдын алу үшін барлық шараларды қабылдауға,

б) зиян келтiрiлген залалдың орнын толтыру үшін, жұмысты орындау кезінде еңбек міндеттерін сақтауға.

Еңбек қорғау өмірлік қажетті және қызметкер екенін атап, жұмыс берушілер және тұтастай алғанда қоғам, және олардың әрқайсысы еңбекті қорғау болып табылады. Осы қырдан, және тек осы тұрғысынан жұмыс берушінің деңгейінде еңбекті қорғауды ұйымдастыру, нақты жұмыс негізделуі тиіс.

Зиянды немесе қауіпті, ауыр жұмыс үшін өтемақы еңбек жағдайлары.

Төлемдер - жұмыспен қамту немесе басқа байырғы федералдық заңдар міндеттерін орындауға байланысты қызметкерлерге өтемақы шығындары үшін белгіленген ақшалай төлемдер.

Жұмыс берушілердің одағы кеңесе отырып Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен зиянды немесе қауіпті жағдайларда ауыр жұмыс және жұмыс тізбесі, олардың тиісті органдар мен басқа да (уәкілетті қызметкерлер) атынан кәсіподақ өкілді органдардың мынадай артықшылықтары мен өтемақы құрылған:

Қауіпті еңбек жағдайлары бар жұмыстарда істейтін қызметкерлер үшін (артық емес 36 сағаттан ) жұмыс уақыты ұзақтығын;

Жұмыс, жұмыс орындарын және олар бойынша еңбек жағдайларын бағалау сертификаттау негізінде ауыр және зиянды, әсіресе ауыр және тарифтік ставка (жалақы) пайызы ретінде өте қауіпті жағдайлары бар жұмыстарды өнеркәсіп тізбесін ұсынды жұмыс орындарында еңбек жағдайларын үшін;

Зиянды үкіметтік жағдайлары бар жұмыстарда істейтін қызметкерлерге іскерлердің жылма жыл қосымша еңбек демалыстары;

Қолдану туралы қаулысына сәйкес - зейнетақылар санын 1 және № 2 өндірістер, жұмыс істейді, мамандықтарды позицияларды, жеңілдікті зейнетақымен қамтамасыз ету құқығын беру тізеді;

Тегін сүт немесе басқа сəйкес тамақ және емдеу мен қызметкерлердің белгілі бір санаттағы профилактикалық қуаты.

Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 184-бап жұмыста жазатайым оқиғаларды және кәсіптік ауруларды жағдайда кепілдіктер мен өтемақы белгілейді: «бүлінген жағдайда денсаулық немесе байланысты жұмыста жазатайым оқиға немесе кәсiптiк аурулар жұмысшы қайтыс болса (оның отбасы), сондай-ақ, одан жоғалған пайданы (табыс) өтейді, денсаулығына байланысты зиян қызметкерде қайтыс болуына байланысты, медициналық, әлеуметтік және кәсіптік оңалту немесе байланысты шығындардың қосымша құны болып табылады.

Заңмен белгiленген жағдайларда қызметкерлер мен компенсациялар кепілдік беру түрлері, сомалар мен шарттары қазір өнеркәсіптік авариялар мен «кәсіби ауруларға қарсы әлеуметтік сақтандыру туралы заң» болып табылады.

Еңбекті қорғау экономикалық қызмет көрсету

Тиiстi жағдайларда, еңбек жағдайларын және республикалық бюджет есебінен қауіпсіздігін, жергілікті бюджеттер мен бюджеттен тыс көздерін жетілдіру шаралары қаржыландыру. Толығырақ тиісті тарауда баяндалған болады.

Шаралар теріс гипотетикалық оқиғаның нәтижесі болған жоқ болса, онда біз залалдың алдын алу туралы айтуға болады. Әлеуметті қауіп сатудан түскен жалпы зиян тең залал алдын алу. Бұл гипотетикалық авария немесе құлауы салдарынан гипотетикалық залал болып табылады. Сондықтан ол болуы мүмкін, бірақ бауыр оқиғалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етілген, өйткені ол болған жоқ! Содан кейін залалдың алдын-алу арасындағы айырма және қайта әсіресе қауіпсіздік шараларын тәрізді тікелей шығындар осы оқиғаларға олардың «табыс» қалыптастыру! Сонымен қатар, сынған немесе жеке тұлға ретінде қоғам, басқа да нақты жеке тұлғаларға залал фактісі табысты өндірістік үкіметтік сақтандыру тәуекелдерінің жағдайда, мысалы табыс, болуы мүмкін.

Іс жүзінде, әдеттегі кірістер арттыру болып табылады, бірақ олар зиянды азайту, сондай-ақ (барынша-ның) арттыру үшін емес айтады, өйткені зиян кедергі. Алайда, салыстырмалы қарапайымдылығы мен танысу нақты табыс (пайда) есептеу, және үлкен күрделілігі (және біздің еліміз үшін толық дерлік жаңалығы) іс жүзінде осы тәсілді енгізу алдын алу үшін ықтимал (бірақ алдын-футтық) залал есептеу.

4-дәрістің тақырыбы: Еңбек қорғау және еңбек ережелерінің талапқа сай болуы үшін жұмысшылар мен жұмыс берушілердің жауапкершіліктері мен міндеттері

Негізінен жұмысшының еңбек ету міндеттері оның жеке еңбек келісім-шарттарында көрсетілуі керек. Бірақ мұны іс-жүзінде жүзеге асыру қиынға соқтырады, өйткені еңбек шарттарында жұмысшыға қойылатын негізгі жалпы талап қана көрсетіп кетеді, мысалы қандай да бір мамандық бойынша немесе қызмет бойынша жұмыс істейді деп көрсетіледі. Осыған байланысты еңбек міндеттерінің толығырақ егжей-тегжейлі жазылуы басқа құжаттарда көрсетілген (жұмыс берушінің жергілікті құқықтық актілерінде), мысалы, қызметтік нұсқаулықтарда, қандай да бір жұмысты орындау нұсқаулығында, сонымен қатар еңбек қорғау бойынша нұсқаулықтарда және де ішкі еңбек тәртібін құру құжаттарында көрсетілген.

Еңбек - адам мен қоғамның өміріне және қажеттіліктерін қанағаттандыруға қажетті материалдық, рухани және басқа да құндылықтарды жасауға бағытталған адам қызметі.

Еңбек қатынастары - Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында, еңбек шартында, ұжымдық шартта көзделген құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыру үшін қызметкер мен жұмыс берушінің арасында туындайтын қатынастар.

Еңбек қатынастарына тікелей байланысты қатынастар - еңбек Кодексінде көзделген жағдайларда еңбекті ұйымдастыру мен басқаруға, жұмысқа орналастыруға, кәсіптік даярлауға, қызметкерлерді қайта даярлауға және олардың біліктілігін арттыруға, әлеуметтік әріптестікке, ұжымдық шарттар мен келісімдер жасасуға, еңбек жағдайларын белгілеуге қызметкерлердің (қызметкерлер өкілдерінің) қатысуына, еңбек дауларын шешуге және Қазақстан Республикасы еңбек заңнамасының сақталуын бақылауға байланысты қалыптасатын қатынастар.

Әдетте, жұмысшылар өздерінің нақты міндеттерімен қоса, келесі талаптарды білу қажет:

• еңбек тәртібін сақтауды;

• жұмысшылар өздеріне тапсырылғанбарлық тапсырмалардыдер кезінде және нақты орындау керек;

• жұмыс уақытын тиімді пайдалану қажет, сонымен қатар өзіне қойылған еңбек міндеттерін орындау барысында кедергі жасайтын басқа жұмысқа мән бермеуі керек;

• өндірістегі еңбек қорғау және қауіпсіздік талаптарын орындау қажет

- өзінің жұмыс орынын таза және ұқыпты ұстау қажет;

- материалдық құндылықтарды, құрал-саймандар мен жабдықтарды сақтау.

Осыған байланысты еңбек қорғаудың талаптарының бұзылуы осындай талаптардың бұзылуынан болып тұрады. Көбіне жұмысшылардың қызметтік нұсқаулықтарын дұрыс орындамаудың негізгі себептері, ең алдымен еңбек нұсқаулықтарын құру кезіндегі кеткен қателіктерден болады.

Жұмыс берушінің талаптарының нақты еместігі, түсініксіздігі және белгісіздігі жұмысшылардың:

а) қандай функцияларды орындау керектігін түсүнбеуіне әкеліп соқтырады;

б) жұмысты түсінбедік деген мақсатпен жұмыс істемеуіне немесе дұрыс емес жасаған әрекеттерін ақтау ретінде басын алып қашуына ықпалын тигізеді.

Еңбек тәртібі - жұмыс беруші мен қызметкерлердің Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінде, сондай-ақ келісімдерде, еңбек шартында, ұжымдық шартта, жұмыс берушінің актілерінде, құрылтай құжаттарында белгіленген міндеттемелерді тиісінше орындауы.

Еңбек саласындағы кемсітушілікке тыйым салу . Әркімнің де еңбек саласындағы өз құқықтары мен бостандығын іске асыруға тең мүмкіндіктері бар.

Ешкімді де өзінің еңбек құқықтарын іске асыру кезінде жынысына, жасына, дене кемістіктеріне, нәсіліне, ұлтына, тіліне, мүліктік, әлеуметтік және лауазымдық жағдайына, тұратын жеріне, дінге көзқарасына, саяси сеніміне, руға немесе текке-топқа, қоғамдық бірлестіктерге қатыстылығына байланысты ешқандай кемсітуге болмайды.       Жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі уәкілетті органның, еңбек делдалдығын көрсететін жеке және заңды тұлғаның, сондай-ақ жұмыс берушінің жұмысқа қабылдау үшін бос жұмыс орындары туралы еңбек саласындағы кемсітушілік сипаттағы талаптарды қамтитын ақпаратты орналастыруына тыйым салынады.

Түрлі лауазымдағы жұмысшылардың қызметтік нұсқаулықтарында бірдей міндеттерді қосарлау, сонымен қатар, «екеуіне ортақ» жұмыс берушінің қиындықты қызметінің орындалмауының себепкері болуы мүмкін.

Бірақ та, жұмысшының өзіне жүктелген міндеттерді орындамауының себебі ретінде тек міндеттерді қате тұжырымдау ғана бола бермейді. Жұмыс беруші жұмысшыға қандай да бір міндеттерді жүктегенде, оны орындаудың нақты механизмдерімен қамтамасыз ету керек, мысалы, әрекетті орындау бойынша анықталған өкілеттілік пен құқық беруі керек.

Қызметтік нұсқаулықта функционалды құқықтардың болмауы, жұмыс берушінің жұмысшының еңбек қызметін анықтауға немқұрайлы қарауын, не болмаса оның бұл қызметті орындаудың нақты мүмкіндіктерімен қамтамасыз етуге ынталы емес екендігін куәландіруі мүмкін.

Өз міндетері және қызметтік құқықтарымен еңбек келісімшарты бар жұмысшы, ол сол арқылы келісімшартта көрсетілген міндеттерді өз жауапкершілігіне алады. Егер лауазымдық нұсқаулық еңбек келісімшартының ажырамас бір бөлігі болатын қосымша ретінде жасалса, онда жұмысшы нұсқаулыққа да қолын қоюы керек.

Тек осы сәттен кейін ғана жұмыс берушінің жұмысшыдан оған жүктелген міндеттерін орындауын талап етуге заңды, ресми құжаттандырылған негідемесі болады.

Егер еңбек келісімшарты жазбаша түрде жасалмаған, еңбек міндеттерінің тізімі және мөлшері келісілмеген болса (олардың қай жерде көрсетілуі маңызды емес келісімшартта не болмаса оның қосымшасы – лауазымдық нұсқаулықта), онда жұмыс беруші жұмысшыны жұмысқа жіберу арқылы жұмысшыға ауызша жүктелген міндеттерді орындауын талап ету бойынша туралығын (сотта) дәлелдей алмай қалады.

Практикада жұмысшының еңбекті қорғау бойынша негізгі құқықтары мен міндеттері, әрине, басқа жағдайлармен тығыз байланысты.

Әркімнің де еңбекті еркін таңдауға немесе еңбекке қандай да болмасын кемсітушіліксіз және мәжбүрлеусіз еркін келісуге құқығы, өзінің еңбекке қабілеттілігіне иелік етуге, кәсіп және қызмет түрін таңдауға құқығы бар.

Қазіргі бекітілген заңға сәйкес барлық жұмысшылардың құқықтары төменде көрсетілген:

• еңбек келісім-шартына байланысты өзіне бекітілген жұмысты орындауға;

• еңбекті қорғау бойынша мемлекеттік нормативтік талаптарға сәйкес жұмыс орнына;

• жұмыс орнындағы еңбек шарты және еңбекті қорғау талаптары туралы толық сенімді ақпаратты алуға;

• кәсіби даярлау, қайта даярлау және өз біліктілігін арттыруға;

• еңбек міндеттерін орындауға байланысты келтірілген зияндылықты өтеу және қазіргі заңдарда бекітілген тәртіпте моральдық шығынның орнын толтыруға;

• федералдық заңдарда қарастырылған жағдайларға байланысты міндетті әлеуметтік сақтандыруға.

Жұмысшының, қауіпсіздік және гигиена талаптарына сәйкес келетін еңбекке құқығынан жұмысшының келесі құқықтарға ие екендігі шығады:

• еңбектң қорғау талаптарына сәйкес жұмыс орнына;

• өндірістегі жазатайым оқиғалардан және кәсіби аурулардан міндетті әлеуметтік сақтандыруға;

• жұмыс берушіден сәйкес мемлекеттік орган және қоғамдық ұйымдардың еңбекті жұмыс орнындағы еңбек шарттары және еңбекті қорғау, денсаулыққа залал келтіретін қауіптің болуы, сонымен қатар, өндірістік зиянды және қауіпті факторлар әсерінен қорғау бойынша шаралар туралы сенімді ақпаратты алуға;

• еңбек қорғау иалаптарына сәйкес жеке және ұжымдық қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етілуге;

• еңбектің қауіпсіз әдістеріне және амалдарына үйренуге;

• еңбекті қорғау талаптарының бұзылуы әсерінен жұмыс орнының жойылуы жағдайында кәсіби қайта даярлауға;

• еңбекті қорғау талаптарының бұзылуы салдарынан денсаулығы мен өміріне қауіптілік пайда болған жағдайда (федералды заңдарда қарастырылған жағдайлардын басқа), осы қауіптілік жойылғанға дейін жұмыс орындаудан бас тартуға;

• жұмыс орнында мемлекеттік тексеру және бақылау, еңбек шартының мемлекеттік сараптамасы, кәсіподақтық (қоғамдық) бақылау органдарымен еңбек шарттары мен еңбек қорғау жағдайларын тексеруге сұраным жасауға;

• еңбекті қорғау сұрақтары бойынша Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдарына, жергілікті өзін-өзі басқару органдарына, жұмыс берушіге, жұмыс берушілер ұйымына, сонымен қатар, кәсіби одақтар, жұмысшылардың өкілдік өкілдік ұйымдары және басқа да өкілетті органдарына жүгінуге;

• жұмыс орнында еңбектің қауіпсіз шарттарын қамтамасыз ету сұрақтарында және өзімен өндірісте болған жазатайым жағдайды және кәсіби ауруды тексеруде жеке қатысуға немес өзінің өкілдері арқылы қатысуға;

• медициналық тексеруден өту кезінде жұмыс орнын (лауазымын) және орташа табысын сақтауына байланысты медициналық ұсынымға сәйкес кезектен тыс медициналық тексеруге;

• егер жұмысшы ауыр жұмыстармен және зиянды немесе қауіпті еңбек шарттылы жұмыстармен айналысқан жағдайда, заңмен, ұжымдық келісімшартпен, келісімнен, еңбек келісімшартымен бекітілген өтемақыға.

Ешқандай міндетсіз қандай да бір құқық болмағандықтан, кез келген жұмысшы міндетті:

• өзінің еңбек міндеттерін адал орындауға;

• ішкі еңбек тәртіптері ережелерін, еңбек тәртібін, еңбек қорғау және еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша талаптарды сақтауға;

• адамдардың денсаулығы мен өміріне, жұмыс беруші мүлкінің сақталуына қауіп тудыратын жағдайдың туындауы кезінде, жылдам басшысына хабар беруге;

Еңбекті қорғау саласында жұмысшы орындаушы ретінде міндетті:

• еңбекті қорғау талаптарын сақтауға;

• жеке және ұжымдық қорғаныс құралдарын дұрыс қолдана білуге;

• жұмысты орындаудың қауіпсіз әдістері мен тәсілдерін және зақымдаушыға алғашқы көмекті көрсету бойынша оқытылудан, еңбекті қорғау бойынша құсқаулықтан, жұмыс орнында сынақтан өтуге, еңбекті қорғау талаптары бойынша білімін тексеруден өтуге;

• адам өміріне және денсаулығына қауіп тудыратын кез келген жағдай, өндірісте болған әр жазатайым жағдайлар немесе өзінің денсаулығының нашарлауы туралы, соның ішінде, кәсіби аурудың (улану) белгілері пайда болуы туралы өзінің тікелей немесе жоғары лауазымдағы басшысын жылдам хабардар етуге;

• міндетті алдын-ала (жұмысқа түскен кезінде) және мерзімді (еңбек қызметі кезінде) медициналық тексерілуден өтуге, сонымен қатар, жұмыс берушінің бағыттауы бойынша, еңбек кодексінде және басқа да Республикалық заңдарда қарастырылған жағдайларда, кезектен тыс медициналық тексерілуден өтуге.

Барлық жұмыстардың сапалы орындалуы, тәжірибеде байқалғандай, жұмысшылардың терең ішкі мотивациясын талап етеді.

Жұмыс беруші еңбек міндеттерін адал орындаған жұмысшыларды көтермелейді (ризашылығын білдіреді, сыйақы береді, бағалы сыйлықпен, құрмет грамотасымен марапаттайды, мамандығының үздігі ретінде жариялайды). Еңбегі үшін көтермеледің басқа да түрлері ұжымдық келісімшарпен немесе ұйымның ішкі еңбек тәртібі ережелері, сонымен қатар, тәртіп туралы қағида және жарғы бойынша анықталады. Жұмысшылар қоғам және мемлекет алдындағы ерекше еңбектері үшін мемлекеттік марапаттарға ұсынылуы мүмкін.

Жұмысшылар (басшылардың, мамандардың, орындаушылардың) жауапкершілігі, алдын алу шараларының құрамды бөлігі болып табылады және еңбекті қорғау бойынша жұмыстардың тиімділігін арттыруға бағытталады. Орындаушының жауапкершілігі қарапайым – ол тек өзіне ғана жауапты. Маманның жауапкершілігі күрделірек – ол орындаушы ретінде өзіне, маман ретінде өзіне артылған жұмыс берушінің еңбекті қорғау бойынша міндеттерін орындалуына да жауапты. Басшының жауапкершілігі одан да күрделірек – ол орындаушы ретінде өзіне, және басшы ретінде өзіне артылған жұмыс берушінің еңбекті қорғау бойынша міндеттерін орындалуына, сонымен қатар, өзінің қарамағындағы жұмысшылардың жұмыс берушінің еңбекті қорғау бойынша талаптары мен міндеттерін орындауына жауапты.

Бірақ та орындаушы, маман және басшының жауапкершілігі өріс әртүрлі болса, ал оларға ықпал ету шаралары бірдей. Жұмысшы бұзушылықтың сипаты мен деңгейіне байланысты тәртіптік, әкімшілік, қылмыстық және материалдық жауапкершілікке тартылуы мүмкін, сонымен қатар, қоғамдық ықпал ету шаралары қолданылуы мүмкін.

Жұмысшының тәртіптік әрекеті үшін, яғни, оған артылған еңбек міндеттердірінің жұмысшы кінәсі әсерінен орындалмауы не болмаса жеткілікті түрде орындалмауы, жұмыс беруші келесі тәртіптік жазаларды қолдануға құқығы бар: 1) ескерту; 2) сөгіс; 3) сәйкес негіздер бойынша жұмыстан шығаруға;

Еңбекті қорғау талаптарының бұзылуы еңбек тәртібін бұзу ретінде қарастырылуы керек, ал басшының өзіне жүктелген жұмыс аймағында қажетті еңбек тәртібін қамтамасыз ете алмауы, оның өз лауазымына барлық туындайтын себептербойынша сай емес деп бағалануы керек.

Сонымен бірге, басшымен қарамағындағы жұмысшылардың қауіпсіздік бойынша нұсқаулықты және ережелерді бұзуға, бақылаушы органдармен тоқтатылған жұмыстарды ерікті қайта бастауына итермелейтін нұсқау мен бұйрықтың берілуі, сонымен қатар, басшының қатысуы кезінде жұмысшылармен жіберілген бұзушылықтарды жою бойынша әрекетсіздігі еңбекті қорғау талаптарының өрескел бұзылуы болып табылады.

Тәртіптік жауапкершілік жұмысшыларға, ішкі еңбек тәртібі ережелерінде (тәртіп туралы нұсқауда) қарастырылған тәртіптік жазалардың қолданылуын қарастырады.

Жазаны таңдау жұмыс берушімен жасалған әрекеттің ауырлығы, оның жасалу жағдайы, сонымен қатар, жұмысшының одан алдыңғы тәртібі есебімен жүргізіледі. Әдетте, еңбекті қорғау туралы заңның бұзылғаны үшін жұмыс берушінің лауазымды тұлғалары тәртіптік жауапкершілікке тартылады.

Жұмысшы – орындаушылар – еңбекті қорғау бойынша, еңбекті қорғау бойынша нұсқаулық, жұмысты қауіпсіз жүргізу бойынша нормалары және ережелерін бұзғаны үшін тәртіптік жауапкершілікке еңбек тәртібін бұзған ретінде тартылады. Қандай да бір себептерсіз медициналық куәландырудан бас тарту немесе жалтару, сонымен қатар, жұмысшының жұмыс уақытында еңбекті қорғау, қауіпсіздік техникасы бойынша арнайы оқытудан және емтиханнан бас тартуы, егер ол жұмысқа жіберу алдында міндетті болса, еңбек тәртібін бұзғаны болып саналады

Кәсіподақтық органдар лауазымды тұлғаларды еңбекті қорғау, қауіпсіздік нормалары және ережелері туралы заңды бұзғаны үшін тәртіптік жауапкершілікке тартуы мүмкін.

Мемлекеттік бақылау органдарының жұмысшылары еңбекті қорғау, қауіпсіздік нормалары және ережелері туралы заңды жүйелі түрде бұзатын лауазымды тұлғаларды тәртіптік жауапкершілікке тарту ұсынысты енгізуге құқылы.

Еңбек туралы заңды және еңбекті қорғау туралы заңды бұзғаны үшін, өндірісте жұмысты қауіпсіз жүргізу бойынша нұсқаулықты, ережелерді, нормаларды бірнеше рет бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілік лауазымдық тұлғаларға ақшалай айыппұл салуды қарастырады. Егер кінәлі лауазымды тұлғалар өз әрекетерімен не болмаса әрекетсіздіктерімен еңбек туралы, еңбекті қорғау туралы, қауіпсіздік нұсқаулығының ережелері және нормалары туралы заңды қылмыс құрамы жоқ бұзушылыққа жол беретін болса, ол әкімшілік жауапкершілікке тартылады.

Жұмысшы, егер оның салғырттығы салдарынан өрт, апат және т.б. кезінде адам өміріне және денсаулығына ауыр және орташа зиян келтірген , адам өліміне және басқа да ауыр жағдайларға себеп болса, қылмыстық жауапкершілікке тартылады.

Жұмысшы материалдық жауапкершілікке жұмыс берушіге шығын келтірген жағдайда тартылады. Байқауымызша, ұйымның бірінші басшысы ұйымға келтірілген тікелей нақты шығынға толық материалдық жауапкершілікке тартылады.

Міндеттерді орындамау кінәлігін анықтаудың жалпы қағидалары келесідей: егер тұлға өзінің еңбек келісімшарты міндеттері сипаты бойынша талап етілген жұмысты орындаудың ұқыпты және мұқияттылық дәрежесінде, өзінің қажетті барлық еңбек міндеттері үшін барлық шараларды қабылдаған болса, тұлға кінәсіз деп танылады.

Жауапкершіліктен босатуға негіз болып табылады:

• жұмысшының бекітілген нормаларға сәйкес жеке және ұжымдық қорғаныс құралдарымен (жұмыс беруші жұмысшыдан еңбек міндеттерін орындауын талап ете алмайды және осы себептен қалыптасқан шығынды өтеуі керек) «қамтамасыз етілмеуі»;

• жұмыс берушінің жұмысшының еңбек құқықтарын бұзуы;

• жұмысшыға өзінің лауазымдық міндеттерін қажетті жолмен орындауына кедергі жасаған еркінен тыс басқа жағдайлар (төтенше жағдайлар, табиғи апаттар т.б.);

• жұмысшының тәртіп бұзушылығының дәлеледенбеуі және т.б.

5 - дәріс тақырыбы: Физология негізі және еңбек психологиясы. Ағзаның физиологиялық функциясы

Еңбек жолының кез келген түрі физологиялық процестердің күрделі кешені болып табылады. Адамның жүйке жүйесіне: орталық жүйке жүйесі, бас және жұлын, шеткі ми, жүйке талшықтары және түйін орталық жүйке жүйесі жатады. Физиологиялық процестерде ең маңызды ролін жұмыстың жанындағы фукционалдық ойлаулар жетілдіруді жүзеге асыратын орталық жүйке жүйесі құрайды. Ақпараттың қабылдауы мен талдануы анализаторлардың көмегімен жүзеге асады. Анализатордың орталық бөлігі ми қыртысының кейбір аймағында көрінеді. Шеткі бөлік - сыртқы ақпаратты қабылдау тәсілі, дененің бетінде табылған рецепторлары немесе ішкі ағзалардың

Сыртқы дабыл рецептор жүйке жүйесі ми.

Қабылданатын дабылдарды мынадай ерекшелік бойынша ажыратады:

Сыртқы (көрермен, температуралық, есту, иіс сезу, ауру сезгіш және ішкі (вестибуларярлы сезім мүшесі), қысым, кинестетикалық) анализаторлар.

Адам көз анализаторлары арқылы сыртқы ортадан 85 – 90% ақпарат алады. Ақпаратты қабылдау мен талдау жарық ауқымында 360 – 760 электромагниттік толқындар арқылы жүзеге асырылады. Көз жеті негізгі түс пен жүзден аса реңді ажырата алады. Ең сезімталдығы толқын ұзындығы

554 нм кезінде қол жеткізеді. Жарық сезімін тудыратын, жарық әсерінен ең аз қарқындылығы, көру анализаторының бейімделу үрдісінде (процесте) өзгеруі жарық сезгіш шектік деп аталады. Уақытша сигнал қабылдау сипаттамасы мыналарды қамтиды: түйсіктің пайда болуы – дабыл беру уақытынан пайда болу сезіміне дейін 0,15 – 0, 22 с.; аралығында; ал толық емес қараңғыға бейімделу – бірнеше секундтан бірнеше минутқа дейін.

Адам ақпараттың 10% дыбыстар арқылы қабылдайды. Есту сигналдары көз жүйесінен жүкті түсіру үшін, ақпаратты беруге адамның назарын аудару үшін қолданылады.

Есту анализаторының ерекшелігі болып табылады:

–– уақыттың кез келген сәтінде ақпаратты қабылдауға дайын қабілетті болу;

–– кең диапозонды дыбыс жиілігіне қабылдау мен қажеттісін бөліп алу қабілеттілігі.

–– дыбыстың шығу көзін дәлдікпен орнату қабілеттілігі.

Тері анализаторы ауыру, жылу, суық, тербеліс –– қамтамасыз етеді. Негізгі фукциясының бірі –– қорғаныс терісі (механикалық, химиялық зақымданудан, патогенді микроорганизмдерден қорғау). Ең басты фукциясы терінің жылу регуляцияға араласу болып табылады. Ағзаға жылу берудің 80% тері арқылы жүзеге асады. Сыртқы ортада жоғарғы температурада тері тамырлары кеңейеді (жылу беру күшейеді) және төменгі температурада тері тарылады (жылу беру азаяды). Айрбас зат ағзаға үрдіс реттеу қатысқанда, айырбастау терісі бекітіледі. Секторлық фукция май және теріні темірмен қамтамасыз етеді. Майлы теріден ішкі улар, микробты токсидер бөлініп шығуы мүмкін. Иіс сезу анализаторы адам түрлі исті қабылдау үшін арналған рецепторлар шырышты мұқабалар мұрын қуысында орналасақан құбылмалы сасыған зат пен ерігіш зат шарттармен қабылдау иісі болып табылады. Адамға иістер технологиялық үрдістердің бұзылуы туралы дыбыс береді.

Дәм сезудің 4 түрі қатысады: тәтті, қышқыл, ашты, тұзды. Қалғаны иіс сезуге қарағанда абсолютті дәм анализаторлары 1000 есе артық. Дәм сезгіш анализаторы қатты орташасы 20% болады. Дәмді қалыпына келтіру сезгіштігі тітіркенгіш әр түрлі әрекет етуі 10-15 мин бітеді.

Еңбектің негізгі формалары

Еңбек формасы бұлшық еттің белсенділігін қажет етеді. Жұмыс үшін механикаландырылған құралдардың қатысуымен кездеседі және энергетикалық шығындарды сипаттайды (4000 дан астам ккал/тәулігіне). Физикалық еңбектің жетілуіне бұлшық ет жүйесі болады, айырбас үрдісін ынталандырады жағымсыз –– әлеуметтік тиімсіз, еңбек өндірісі төмен болады, жоғарғы физикалық күштің шиеленісі мен ұзақ демалыс етіледі.

Еңбектің топтық формасы –– конвейр

Еңбек үрдісі деп қойылған ырғақтардағы операциялармен қатаң кезектес операциялар орындалады. Уақыт интервалы аз болса бірінші операцияда жұмыскерді жұмсау, жұмыста бірқалыптылық 1 орында тез шаршауға және невтің тез қажуына әкеп соғады.

Еңбектің механикаландырылған формасы

Бұл еңбекте бұлшық еттің әрекет етуі көлемінің төмендеуіне қарайды. Бұл формада 3000 –– 4000 ккал/тәулігіне энергетикалық пайдаланылады. Біркелкі, жәй әрекет ету, кіші көлемді ақпарат бірқалыпты еңбекке әкеліп соғады. Еңбектің формасы өнеркәсіптік автоматтандырылған мен байланысты. Бұл формада жұмыскерлерге тапсырма жай опреацияда қызмет құрылғылары мен орындауы шектеледі. Еңбектің ерекшелігі –– бір қалыпты, жоғары қарқынды және жұмыскердің ырғақтылығы.

Еңбектің ақыл –– ой формасы

Бұл еңбектің формасы үлкен көлемді ақпаратты қайта өңдеу қажеттілігімен назар аулару мен сипатталады. Еңбектің дәл бұл уақытында гипокинезия –– сипаттамасы жүру белсенділігінің төмендеуі,эмоционалды күштің жоғарылауы.

Физикалық еңбек

Статикалық жұмыс –– кеңістікте денені немесе оның бөліктерін ұстап қалу үшін қажетті еңбек құралдары және бекіту саймандарымен тікелей байланысты бұлшық еттің тартылу үдерісі (процесс). Статикалық жұмыс кезінде зат алмасу артады, энегия шығыны артады және тез шаршатады. Оттегімен қаматамасыз ету азаяды, бұлшық етте қан алмасу қиындайды. Статикалық жұмыс бұлшық еттің жұмыс істеу сипатына қарай екі түрге бөлінеді. Энергияны аз жұмсаумен ерекшеленетін дене күйін сақтап қалуға негізделген, бұлшық еттің тартылуымен жүзеге асатын, еңбек құралдары мен саймандарды сақтап қалатын статикалық жұмыс. Динамикалық жұмыс –– жүктеменің қозғалуына алып келетін адам денесі немесе оның кеңістіктегі бөліктерінде бұлшық ет тартылу процесі. Ағза энергиясы анықталған кедергіні сақтап қалуға, жұмыстың механикалық эффектісіне бөлінеді.

W = A / t ,

мұндағы W –– жұмыс қуаты, Вт

A –– жұмыс, Дж

t –– уақыт, жұмыс жүзеге асырылған, сек.

Динамикалық жұмыс жалпы, аймақтық және жергілікті болып бөлінеді. Жалпы бұлшық етінің 2/3 массасында соның ішінде аяқ және денеде болады. Аймақтық бұлшық ет жұмысы қаңқа бұлшық етінің 1/3 дейінгі иық белдеуі және жоғарғы аяқ арқылы атқарылады. Жергілікті бұлшық ет жұмысының 1/3 қаңқалық бөлігі арқылы жүзеге асады. Қызметкерлер арқылы жүзеге асқан жұмыстың саны келесі формула арқылы анықталады.

мұнда А –– жұмыс саны, кгм;

Р –– жүктеме салмағы, 9,8 м/с ² (ауырлық күшін желдету)

Н –– бастапқы қалыпынан жүктемені көтеру биіктігі.

Н –– жүктемені жіберу биіктігі

L –– жүктемені горизонталды ауыстыру қашықтығы, м:

К –– тең коэффициент

Еңбек ауырлығын жіктеу (классификация)

Еңбек ауырлығы (жүрек қан тамырлары және тыныс алу т.б) тірек қимыл жүйесі мен функционалдық жүйеге кедергі келтіретін және жұмыс істеу қызметін және еңбек үрдісін сипаттайды.

I категория –– жеңіл физикалық жұмыстар  энегия шығыны 139 вт жұмысты құрайтын отырып және азғана физикалық күшті керек ететін жұмыстар.

отырып, тұрып немесе жүрумен және кейбір физикалық ауырлықтармен байланысты өтетін жұмыстардың энергия шығыны 140 –– 173 Вт құрайды.

II категория –– орташа ауырлық физикалық жұмыстар.

–– үнемі жүру майда (1кг –– ға дейін) заттарды көшіру және бірқалыпты физикалық күш жұмсалатын жұмыстардың энергия шығыны 175- 232 Вт.

–– жүру, ауыр (10 кг –– ға ) заттарды көтеру және орындарын ауыстыру және бірқалыпты физикалық күштермен байланысқан жұмыстардың энергия шығыны 233 – 290 Вт –– ны құрайды.

3 категория –– ауыр физикалық жұмыстар.

Энергия шығыны 290 Вт –– тан жоғары –– үнемі қимылдау, ауыр (10 кг ––дан жоғары) заттардың орнын ауыстыру, үлкен физикалық күшті қажет ететін жұмыстар.

Ой еңбегі.

Ой еңбегі –– (ақпараттарды қабылдау және өңдеу) сенцорлық аппарат зейіні, есте сақтау және эмоционалдық ортаның ерекше күшін қажет ететін, ақпараттарды қабылдау және өңдеумен байланысты жұмыстарды біріктіреді.

Басқарушы еңбек –– мекеме, кәсіпорынның басқару еңбегі ақпараттық көлемі шамадан тыс өсуімен, оны жасауға уақыттың тапшылығымен, жоғары жауапкершілікпен және де тартысты жағдайлардың туындауымен сипатталады.

Шығармашылық еңбек –– (ғылыми қызметкер, жазушы, конструкторлар және т.б.) есте сақтау қабілетінің айтарлықтай көлемін, жүйке –– эмоционалдық күш деңгейін арттыратын зейін күшін қажет етеді.

Мұғалімдер мен медицина қызметкерлерінің үнемі адамдармен қарым –– қатынасымен, жоғарғы жауапкершілікпен, уақыттың жиі жетіспеуімен ерекшеленеді. Оқушылар мен студентердің еңбегі негізгі психикалық фукцияландыру күшімен: есте сақтау, зейін, қабылдау, стресстік жағдайлардың болуымен сипатталады. Қарқынды интелектуалды әрекет барысында мидың энергия қажеттілігі жоғарылайды, яғни ағзадағы барлық энергия көлемінің 15-20%-ын құрайды. Кез –– келген ой еңбегі белгілі жүйке –– эмоционалдық күшпен байланысты, бұл өз кезегінде жүрек –– тамырдың жұмысын, тыныс алу, энергетикалық алмасудың күшеюіне алып келеді. Ой еңбегі кейбір қызметтерде энергия шығынының өсуі әртүрлі: отырып, дауысты шығарып оқу барысына энергия шығыны 48% - ға ұлғаяды, көпшілік алдында дәріс оқу барысында 94% . Введенский А.Е: «Адамдар көп жұмыс істегеннен ғана шаршамайды, олар нашар жұмыс істегеннен де шаршайды» Осыған сәйкес өнімді ой еңбегіне шарттар тұжырымдалған:

1. Жұмысқа біртіндеп кіріскен жөн, себебі физиологиялық механизимдердің кезекпен қосылуы жүреді.

2. Белгілі бір жұмыс ырғағын сақтау керек, және қандайда бір даму шеберлігін және даму жарғысын тежейді.

3. Ақыл – ой демалыс дұрыс кезектесуі тиіс.

4. Жоғарғы жұмыс қабілеттілігі жүйелі қызметті, оқу жаттығуды қамтамасыз етілуі арқылы сақталады. Күшті бағалау кезінде ақыл–ой еңбегі назар көрсетуші болып қолданылады, есту және көру жұмыстарының күші, бір қалыпты еңбек.

Шаршау. Қажу

Шаршау––бұл шаршау сезімін сүйемелдеуші жұмыс қабілеттілігінің төмендеуі, сандық және сапалық көрсеткіштердің демалыстан кейін тоқтатылуын жағдайдың нашарлануын білдіреді.

Ауыр жұмыс кезінде шаршағыштық жылдам тыныс және жүрек жылдамдығына артериялдық қан қысымының жоғарылауына, энергетикалық шығынның өсуіне әкеледі. Ақыл–ой әрекеті кезінде рефлекторлық реакцияның тежелуі, қозғалыс нақтылығының ұлғаюы наза мен жаттың нашарлауы қалыпты бақыланады. Субъективтік адам бұл жұмыстың арықарата жалғасуына мүмкіндігі болмағандықтан, қаламау сезімінен шаршағыштық сезімін қабылдайтын жағдай.

Алғашқы кезеңдегі шаршауды әлсіз шаршағыштық еңбек өнімділігіне әсер етпейді. Екінші кезеңде – еңбек өнімділігінің төмендеуі байқалады (төмендеу тек сапасына қарай қатысты). Үшінші кезең –– шаршағышты қатты уайымдау кезеңі қатты қажу формасы өтеді.

Еңбек психологиясы

Негізгі апаттық жарақаттарда (60-90% жағдайда) Инженерлік конструкторлық ақау емес ұйымдасқан психологиялық себептер: төменгі дәреже кәсіби дайындық тәрбиенің жеткіліксіздігі қауіпті түрлер аса қауіпті жарақат алатын жұмысқа адамдардың жіберілуі.

Назар аудару бұл –– белгілі затқа псизикалық тұрғыдан назарын салу. Еңбек үрдісі тұрақты назарда бомайды, ағымдағы еңбек үрдісімен байланысты өзгеріп отырады. Көпшілік кәсіби назар ол –– белсенділік, ауысу, қарқынды тұрады. Жан толғанысы бұл –– адамның сыртқы құбылыстарының қажеттіліктерінен туындайтын көрініс эмоциялар арасында өндіріс тән, сондай– ақ атап айтсақ жағымсыз эмоциялар шамасы және шатасу болып табылады, шиеленісу үлкен жауапкершілікті жұмысты шамадан тыс тығыздық сигналы біркелкі және ритімнің жоқтығының нәтижесі мүмкін, төтенше жағдайлар жол бұзғаны көрінеді.

Есте сақтау қабілеті –– бұрын болған уақиғаларды сақтап қалу және қажет кезінде соны пайдалану қабілеті.

Есте сақтау үрдісінің құрмалас элементтері –– есте сақтау, сақтау, қабылдау. Есте сақтау түрінің негізгі екі түрі бар –– қысқа мерзімді және ұзақ уақыт есте сақтау.

Өндірістік психикалық жағдайы

Өндірістік психикалық жағдайының жіктелуі:

1. Салыстырмалы тұрақты және уақыт бойынша ұзақ жағдайы. Нақты еңбекте және өндірісте адамдардың қарым қатынасын анықтайды. Бұл жағдайлар (оған деген қанағатануы, қанағаттанбаушылығы, қызығушылығы және бейжайлығы т.б ) ұжымның жалпы психологиялық көңіл –– күйін көрсетеді.

2. Уақытша, ситуатиялық, өтпелі жағдайлар. Өндірістік үрдісте түрлі қателіктер немесе қызметкерлердің қарым –– қатынасы әсерлерінен туындайды.

3. Жұмыс барысында жиі кездесетін әрекет жағдайы (жұмысқа дайындығының төмендеуі, жоғары жұмыс өнімділігі, қажу және т.б).

Қызметкерлердің психо –– физиологиялық фукция жағдайын бағалау үшін, бұлшық ет күші мен төзімділік, ақпарат қабылдау жылдамдығы және өңдеу уақыты мен көру стимулына әрекет ету уақытын өлшеуге бағытталған. Зертелген фукцияның көрсеткішінің өзгеруі мына мән бойынша анықталады:

мұнда –– жалпы көрсеткіш

а –– жұмысқа дейінгі мәліметтермен салыстырғанда ешқандай өзгермеген жағдайлар саны.

В –– көрсеткіштерді көрсететін жағдайлар саны.

V –– көрсеткішті төмендететін жағдайлар саны.

оң мәні 1,0 –мен минус 1,0 аралығында өзгеруі мүмкін. Минус белгісі берілген көрсеткіштің фукционалдық жағдайының нашарлығының көрінісі.

Интегралды көрсеткішті анықтау үшін келесі формула пайдаланылады

Қателік жасаудың психологиялық себептері

Қателік жасалған кезде қалыпты жағдайдан ауытқыған яғни күткен нәтиженің болмауы ауыр зардаптарға әкелетінін түсінген жөн. Қателіктердің себептерін непосредственные, басты және әрекетесуші деп бөледі. Непосредственные себеп жұмысшының жұмыс орнындағы іс– әректінен (шешім қабылдау, жауапкершілік реакциясы және т.б) болады.

• Қайта өңдеу ақпаратының психикалық мүмкіндіктерінің сай келмеуі (көлем мен жылдамдық ақпаратының түсуі, айырым табалдырығының қатынасы және т.б).

• Икем жетіспеушілігі (стандартты әрекеттен стандартсыз жағдайға) назар аудару құрылымы.

Жұмыс орнына байланысты басты себеп, еңбекті ұйымдастыру, ағзаның қалыпты жағдайы, психологиялық орнығу, психикалық жағдайы. Себеп қабілеттілігі жеке ерекшеліктерге тәуелді, денсаулық жағдайы, ішкі шарты, ағза жағдайының фукционалды ауысымын, іріктеу, оқу. Қателік себебін келесі үлгіде классификациялауға болады.

• орентациялық қателік (жеткізілмеген ақпарат)

• шешім қабылдаудағы қателік, немесе дұрыс емес шешім қабылдау.

• әрекет етудегі қателік немесе дұрыс емес әрекет;

Жарақатқа әкелудің негізгі қателіктің себебтері келесілер:

• қажу, шаршау,

• есірткі және басқада дәрілерді қолдану, ішімдікке салыну.

• ауа–райының өзгеруі, ауру;

• кәсіби білімнің жетіспеушілігі;

• еңбек қауіпсіздігінің толық нұсқауының жетіспешілігі;

• еңбек шартының нашарлығы;

• Жеке психиканың еңбек әрекетінің сапа талаптарына сай келмеуі, және т.б.

Апатты жағдайда адамның іс–әрекеті

Апатты жағдай кезінде адамның жағдайы жоғарғы кернеулікпен сипатталады, яғни еңбек қабілеттілігінің төмендеуіне алып келуімен психологиялық фукциясының орнығуымен. Гипермоболизация. Адам белгілі бір қауіптілікке кезіккенде мобилизациялық күш туындайды, ол кезде барлық ағза шиеленіскен жағдайды сезінеді. Бұл әрекеттің дәлдігін жоғалтады, қателіктерге бой алдырып қоюы мүмкін болмаса қате шешім қабылдайды.

Бағдар жоғалту – ақпаратты бағалаудағы қателік, басқару үрдісін бұрмалау, және шынайы қателіктің себебін бағалау.

Негізгі және екінші деңгейлі әрекеттің байланысын бұзу. Апатты жағдайдан шығу үшін негізгі қауіпті жою немесе азайтуға бағытталған нақты әрекеттер қажет, алайда адам қиындықтарға кезіккенде, нақты жағдайдағы маңызды мәселелерге деген назары төмендейді және ұсақ– түйектермен айналыса бастады. Операция құрылымының ыдырауы барлық технологиялық үрдістер немесе операциялар практикалық тұрғыда нақты анықталған алгоритмге ие болғандықтан, алдынғы фазаның қателіктерінің күшейуі. Қорғаныс реакциясының асқыну және тоқтау. Қиындықтар мен сәтсіздіктер қабаттасып кеткен кезде адам жасанды сылтаулар іздеуге басқа қатысуларды өздерінің міндеттерін орындамайтындығын кінәлауға көп мән бере бастайды. Қиындықтарды жеңіу және ауыр жұмыстарды орындаудың ұзақ немесе қарқынды процесінде күш жұмылдыру апатияға ауысқан кезде тоқтап қалу, жұмыстан бас тарту болуы мүмкін. Апаттық жағдайды ескерту мүмкін болатын жағдайлардың салдарын болжау арқылы қол жеткізіледі. Басқа маңызды шарты болып апаттық жағдайға жақын режімді жұмыс істей алуда сәйкес жаттығулар табылады.

Еңбек пен демалыстың рационалды режимдері

Еңбек және демалыс режимі деп жұмыс периодының және демалыс үзілістерінің кезектілігін немесе тұрақты жұмысты өзгеше әрекеттерінің кезектілігін айтады. Еңбек және демалыс режимі ауысым бойындағы ұзақтығын, ішкі ауысымға кеткен үзілістердің ұзақтығын олардың санынын және уақыт бойынша орын алуын, сондай–ақ түскі үзілістің ұзақтығын анықтайды.

Регламенттелген өндірістік үзілістер жұмысшының өз бетінше таңдаған ерікті үзілістеріне қарағанда нәтижелі.Ұзақ бір ғана үзіліс, қысқа мерзімді бірнеше үзіліске қарағанда нәтижесі төмен. Қалыпты еңбек жағдайы бар жұмыстарда келесідей регламентелген ішкі үзілістер ұсынылады: бірінші– жұмысты 2,5 –3 сағатынан кейін 5 мин, екінші –жұмыс аяқталуына 1,5 –2 сағат қалғанда – 10 мин. Орташа ауырлықта физикалық күш салатын жұмыстарды әр сағат сайын 10-15 минуттық үзіліс ұсынылады. Жоғары физикалық күш жұмсайтын немесе еріксіз жұмыс қалыпындағы жұмыстарды әр жарты сағат сайын 10 минуттық демалыс тағайындалады.

Демалыс активті және пассивті болуы мүмкін. Шамалы физикалық күш салу мен жүйке жүктемесін талап ететін жұмыстарға күннің екінші жартысында белсенді демалыс (дене шынықтырумен) ұсынылады.Пассивті демалыс ауыр физикалық жұмыстарда және адамның тұрған күйінде орындалатын немесе үнемі ауысумен жүзеге асырылатын жұмыстарда қажет.

Өндірістік гимнастика негізгі үш формаға ие: кіріспе гимнастика, жұмыс күшінің басында 5-7 минут аралығында жүргізіледі, физкултуралық үзіліс жоғарғы жұмыс қабілеттілігін сақтап отыру үшін тағайындалған демалыс үзілістерінде жүргізіледі. Физкултуралық минут шаршауды төмендету мақсатында 2-3 минут аралығында жүргізіледі. Аутогендік жаттығу – автоматты түрде жүзеге асатын, ағзадағы кейбір физикалық процестерді басқару дағдыларын дамыту жолымен адамның психикалық тонусын көтеретін және эмоционалды жай–күйін жақсартатын жүйке жүйесінің өзін–өзі жаттықтыру әдісі. Жұмысшының жеке ерекшеліктерін есепке ала отырып өзін–өзі сендіру әрекеттерінің сипатын таңдап алатын психотерапевтің басқаруымен жүзеге асырылады.

Психологиялық жеңілдету бөлмесі демалыс бөлмесінің жетілдірілген нұсқасы болып саналады. Бұл бөлмеде адамның жүйке жүйесінің толысым және эмоционалдық жай күйіне жағымды тыныштандыратын әсер берілді, көк және жасыл реттереге басымдылық бере отырып түсті жарықты интерер (ішкі көрініс) таңдалып алынады, түсті слайдтар қолданылады. Бөлме ыңғайлы жиһазбен жабдықталуы қажет. Психологиялық жеңілдеу сеансының жалпы ұзақтығы динамикалық жұмыс стерестипін бұзбау үшін 18020 минуттан аспауы керек. Сеанс кезінде музиканың қарқыны, дауысы, мазмұны, жарықтылық деңгейі және демалушы қалпы үш рет өзгереді.