Негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі:
''Менеджмент организации'' Румянцева З.П. М.95
''Управление персоналом'' Базарова Т.Ю. М.98
''Практический менеджмент'' Весин Р.В. М.98 ‘Основы менеджмента’ Лебедев О.Т. С-П. 98
Метс А.Ф., Штец К.А. «Экономика предприятия»
Москва, Изд. «Металлургия», 1989-559с.
Скляренко В.К., Прудников В.М. «Экономика предприятия»
Москва, Изд. «Инфра-М» 2003-528с.
Раицкий К.А. «Экономика предприятия»
Москва, Изд. «просвещение», 1999-692с.
Лекция 13.
Еңбекті ұйымдастыру және нормаландыру
Дәріс мақсаты: еңбекті ұйымдастыру және төлеу жүйесін зерттеу және еңбекті төлеу және еңбекті төлеу жүйесі арасын ажырату.
Дәріс жоспары
Нормалау ұғымы мен функциялары.
Нормалау динамикасы.
Нормалар мен нормативтердің құрылымы.
Нормалау әдісі
Еңбек ресурстарын нормалау.
Материалдық ресурстарды нормалау.
Кілт сөздер: еңбек, ұйымдастыру, төлем, жүйе, нормалау, динамика, жұмыс, шығындар, төлем.
Шаруашылыкта нормаландыру – бұл өндіріс процесіне және өнім шығаруға қажетті қор мен өндірістік және басқа да ресурстарды пайдалану әдістері. Норманың негізгі формасы-өлшеуші(норма өлшем) ол шығын мен нітижелердің объективті өлшемі ретінде қызмет етеді.
Өлшеу – нормасын тағайындаумен есептік функция сонымен қатар бақылау функцияға байланысты. Бұл кезде нормалар нақты шығынмен салыстырудың экономикалық эталоны болып табылады. Норманы қолдану бақылағаннан кейін: орындау нақтылығы үшін марапаттау жазалау секілді шаралар қабылданады.
норма
шара есептеу бақылау
стимул
сурет 1. Нормалау функциясы.
Өндірістің нормалау базасы бірлік нормалау және топтастыру әдістері бойынша тәртіпке келтірілуі мен жүйеленуі жүргізілетін нормалар мен нормативтерден тұрады. Өндіріс ішіндегі жоспарлау мен есептеуді сенімді нормативті базасызың жоспарлау мүмкін емес.
Норма келесілердің негезгі болып саналады.
жоспарлаудың;
кәсіпорынның қызметі мен құрылымдық бөлімін реттеу және бақылаудың
өндірістік шығынды алынған нәтижелерін, баға және өзіндік құнның қатынасын қосып өлшеу,
бөлімдер арасындағы қызметтің нәжесіне шектелмеген жауапкершілік;
ең ақысын объективті бағалау және жұмысшының жұмыс қорытындысы бойынша қызметтің нәтижесіне шектелмеген жауапкершілік;
Нормаландыру мен нормативтер тағайындалады.
Норма-бұл бірлік өнімге жұмсалатын белгілі-бір ресурстың мүмкін шегі (максимальді немесе минимальді)
Норма бірлік өнімге натуралды(килограмм, метр, литр,киловат, сағат жіне т.б), құнды (рубль) және еңбекті (адам-сағат) параметрлермен, сонымен қатар берілген жұмыс көлемінен өлшенеді.
Мысалға: Ер адамның 50ші өлшемдегі куртканың нормасын карастырамыз;
негізгі м атериал-2м2
жіп -1 орам
ілгек - 6шт
карсы ілгек -1шт
еңбек өнімділігін даярлау - 6адамға 1 сағ
өзіндік құн – 200руб.
Норматив – бұл абсолютті шаманы емес, өндірістік ресурстарды пайдаланудың бірлікті көрсеткіштері немесе өнім сипаттамасын көрсететін салыстырмалы көрсеткіш
Норма=х>0;
Нормативті=х1>х>0.
Нормативтер - коэффициенттерге немесе пайыздарға ауысады (мысалы сүт құрамында майдың пайызы немесе спиртты шарапта, ал коэффициенті машина жасайтын транспорттық зауытта машиналардың жүк көтерімділігі және жабдықтаудың металды пайдаланғанда коэффициент қолданады)
Нормаландыру динамикасы
Өндірісте нормалар мен нормативтер барлық ресур түрлеріне
Тағайындалады:
материалдарға (негізгі және қосымша),
кешенді бұйымдар;
машина мен жабдықтарды жөндеуге арналған қосалқы жабдықтар;
жарықтандыру және қыздыру құралдары;
өндірістік жіне қосымша машиналар мен жабдықтар;
жұмыс күші;
ақшалай қаражат;
Нормалар мен нормативтер құрылымы.
Объектілір мен кәсіпорындарда нормалау тапсырмаларына сәйкес нормалар мен нормативтерді қолдану масштабы және нормаландыру объектісі бойынша топтастыру қарастырылған; Қолдану масштабына қарай нормативті база ажыратылады.
Мемлекеттік және салалық стандарттар мен талаптар негізінде орнатылан нормативтер;
Жалпы зауыттық нормативтер;
Цехтың нормативтері.
Нормаландыру объектілері бойынша нормативті база:еңбектік, материалдық және қаржы ресурстары бойынша жіктеледі.
Еңбек ресурстарын нормаландыру.
Еңбек нормалары мен нормативтеріне жатады:
Тауарлы өнімнің, жұмысшылар санының 1млм руб.тауарлы өнімге қатынасымен анықталынатын, сыйымдылығы.
Өнімнің толық өзіндік құнындағы еңбек ақысының нормативі.
Берілген техникалық және ұйымдастырушылық өндіріс дәрежесіне берілген жұмыс көлемін орындауға жұмасалатын жұмыс уақытының шығынының нормасы;Норманың бұл түрі бастапқы негізгі болып табылады.
Өнімділік нормасы-бір жұмысшыға есептелінген бірлік уақытта жасалынған өнімнің натуралды немесе құнды түрде көрсетілген саны;
Қызмет кқрсету нормасы-қызмет көрсету орны мен жабдықтың анықталған саны.
Бірлік өнімнің толық еңбек сыйымдылығым нормасы.
Нормаландыру тапсырмалары
Нормалар мен нормативтер келесі мақсаттармен орнатылады:
1)ресурстардың артық шығынданбауы үшін;
2) кәсіпорынды тағайындалған режиммен қамтамасыз ету;
3)берілген өнім сипаттамаларының ауытқуларының болмауын қамтамасыз ету;
4)дұрыс еңбек жағдайы мен қоршаған ортаны қорғау жағдайларын сақтау үшін;
5)кәсіпорын жұмысын жоспарлау үшін мәліметтер базасын жасау үшін;
Әр нормативтің сақталуы және түзетілуі үшін белгілі адам: жұмысшы , мастер,инженер,экономист, цех немесе бөлім басшысы жауапты. Әдетте нормативтер рөлін арттыру үшін персоналдың еңбек ақысы нормаларды сақтау дәрежесімен байланысты. Кейде оол толығымен нормативтерге, негізделген. Бұндай нормалар кезінде, бұндай жағдайда нормалау жүйесінің тиімділігі анықталады:
орнатылған нормалар мен нормативтер объективтілігімен;
олардың орындалуын қадағалауға жауапты адамның нақтылығымен;
есептеу мен бақылаудың нақтылығы және оперативтілігін;
Ресурстарды нормалауға жауапты тұлғаны анықтауға анықтауға жіне тағайындалған нормативтердің қолданылуын дұрыс есептеу үшін, олар дифференциалдануы жүргізіледі, соның ішінде:
Өнім түрі бойынша;
Ресурс түрлері боынша;
Қолдану аймағы және есептелуі боынша;
Қызмет ету уақыты бойынша;
Бұл жағдайда өнімнің бірдей түрлері және ресурстар, әдетте, технологиялық процестердің әр түрлі сатылары, өту орны және уақыты бойынша нормаланады.
Норма бірлік өнімге кететін шикізат пен материал мөлшерлерін, технологиялық қалдықтар мөлшерлерінен тұрады.
Технологиялық қалдықтарға берілген өнімді жасау үшін қолданылмайтын бастапқы шикізат қалдықтары жатады.
Материалды ресурстарды пайдалну нормасы жеке және топтық болып бөлінеді. Жеке норма бір бұйым, комплект дайын өнім немесе бір технодогиялық операцияға жұмсалған шикізат пен материал шығынын анықтайды. Ал топтық норма – жоспарлық мерзімде бірлік өнім партиясын немесе іріленген бірлігінің өндірісіне жұмсалған щыгын.
Қызмет ету уақыты бойынша ресурстар шығынын нормалау: ағымдық және перспективалық болып бөлінеді.
Нормаландыру әдісі
Нормалар мен нормативтердің сапасын айтарлықтай дәрежеде олардың жасалу әдісіне тәуелді.
Келесі нормаландыру әдістері белгілі:
Есептеу – аналитакалық
Тәжірибелік
Есептеу – статистикалық
Аралас
Есептеулік–аналитикалық әдіс проектілік – конструкторлық, технологиялық және басқа техникалық және өндірістік құжаттардың мәліметтері бойынша , элемент бйоынша есптеулер жасауға негізделген.
Тәжірибелік әдіс өндірістік және зертханалық жағдайларда жүргізілетін бақылаулар, өлшеулер, сынаулар, зерттеулер негізінде нормалар тағайындалуға негізделген.
Еңбек ақысы және еңбек ақы мөлшері негізінде нормаланады.
Тарифты еңбекақы мөлшері еңбек ақы дәрежесін анықтауға арналған бастапқы номативті көрсеткіш болып табылады. Ол ақша түрінде берілген,тарифты коэффициентке көбейтілген жұмысшылар мен қызмекткерлердің әр түрлі топтары мен категорияларының олардың бірлік уақыттағы квалификациялық разрядына сійкес ең аз еңбек ақы мөлшері. Тарифты еңбекақы мөлшері бірлік өнімге немесе бірлік уақыттағы еңбек ақысын немесе бағалауды анықтауға мүмкіндік береді.
Тарифты сетке кәсіпорын персоналының еңбек ақысын анықтауға бағыт ретінде қолданылады және еңбек ақыны нормалауға міндетті емес форма. Тарифты сетка және еңбек ақы мөлшеріне негізделіп және тәжірибені ескере отырып кәсіпорын өз еркімен еңбек ақысының норма және нормативін анықтай алады,
Жұмысшылардың еңбек ақысын лауазымдық еңбек ақы мөлшері және еңбек сапасы үшін сыйақылық жүйе формасында тағайындалады. Жалпы еңбек ақының нормалары мен нормативтері және лауазымдылық еңбек ақы мқлшерлері келесі мәндерді анықтауға болады қолданылады:
Жұмысшылар санын
Еңбек өнімділігін
Еңбек ақысының қорын
Өнімнің өзіндік құны және басқа да көрсеткіштерін
Материалдық ресурстарды нормалау
Материалдық ресурстарды пайдалану дәрежесін нормаландыру бұл– олардың өндірістік қолдану шамасын анықтау болып саналады.
Материалды ресурстарды шығындау нормасы материалды техникалық өамтамассыз етуді есептеп, жоспар мен график құруға мүмкіндік береді және материалдардың шығындалуын байқайды.
Есептік - статистикалық әдіс- статистикалық бухгалтерлік және оперативтік- өндірістік есептеулердің талдауына негізделген.
Аралас әдіс - әр түрлі комбинацияларға бір уақытта аталған әдістердің қолдануын қарастырады.
Глоссарий
Өлшеу – нормасын тағайындаумен есептік функция сонымен қатар бақылау функцияға байланысты. Бұл кезде нормалар нақты шығынмен салыстырудың экономикалық эталоны болып табылады. Норманы қолдану бақылағаннан кейін: орындау нақтылығы үшін марапаттау жазалау секілді шаралар қабылданады
Норматив – бұл абсолютті шаманы емес, өндірістік ресурстарды пайдаланудың бірлікті көрсеткіштері немесе өнім сипаттамасын көрсететін салыстырмалы көрсеткіш
Норма-бұл бірлік өнімге жұмсалатын белгілі-бір ресурстың мүмкін шегі (максимальді немесе минимальді)
Норма бірлік өнімге натуралды(килограмм, метр, литр,киловат, сағат жіне т.б), құнды (рубль) және еңбекті (адам-сағат) параметрлермен, сонымен қатар берілген жұмыс көлемінен өлшенеді.
Есептеулік–аналитикалық әдіс проектілік – конструкторлық, технологиялық және басқа техникалық және өндірістік құжаттардың мәліметтері бойынша , элемент бйоынша есптеулер жасауға негізделген
Есептік - статистикалық әдіс- статистикалық бухгалтерлік және оперативтік- өндірістік есептеулердің талдауына негізделген.
Аралас әдіс - әр түрлі комбинацияларға бір уақытта аталған әдістердің қолдануын қарастырады
Материалдық ресурстарды нормалау. Материалдық ресурстарды пайдалану дәрежесін нормаландыру бұл– олардың өндірістік қолдану шамасын анықтау болып саналады.
Негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі:
1.Волков О.М. «Экономика предприятия». Москва «Инфра – М» 2009г.
2. Кейлор В.А. «Экономика предприятия». Москва «Инфра – М» 2000г.
3. Скуляренко В.К, Арудников В.М, Акуленко Н.Б, Кучеренко А.И, «Экономика предприятия». Москва «Инфра – М»
4. Куатова Д.Я. «Экономика предприятия». Алматы. «Экономика» 2005 г.
5. Рамцкий К.А. «Экономика предприятия». Москва 1999 г.
Дәріс 14