3. Экономиканы мемлекеттік реттеудің қажеттіліктері

Нарықтық экономикада, өзінің көптеген оң белгілеріне қарамастан, барлық қоғамның және әрбір азаматтың қызығушылығындағы экономикалық және әлеуметтік үрдістерді автоматты реттеуге қабілетті емес.Ол кірістің әлеуметті әділетті таралуын, еңбек құқығына кепілдікті қамтамамсыз етпейді, қоршаған орта күзетшісіне көздемейді және қорғансыз қоныстанған қабаттарды қолдамайды.Жеке бизнес мұндай салаларға және мұндай жобаларға қаржы салуды жөн көрмейді, өйткені олар жеткілікті мөлшерде табыс әкелмейді, бірақ олар қоғамға және мемлекетке өте қажетті.Бұның қамын мемлекет ойлау керек.Мемлекеттің құзыреті ретінде елдегі тиісті құқық тәртібін және оның халқының қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып саналады.Ол өз кезегінде экономиканың және кәсіпкердің дамуының негізі болып табылады.

Мемлекеттің экономикаға араласуы қазір ешкімге күмән келтірмейді.Осындай мемлекеттік әсердің жалпы қоғамға және экономиканың дамуына қажеттілігі алдын – ала анықталып қойылған.Сондықтан мамандар арасындағы дау осыған қатысу дәрежесіне байланысты жүреді.

Экономикаға мемлекеттік араласулардың алғышарттары келесі топтарға бірігуі мүмкін:

1) Нарықты және оның құрылымдарын толық жетілдіру қажеттілігі ( нарық функциясының аяқталмаған бәсекелесін қопару, сұранысты көтеру жағдайында мәселелерді жеткізуді шиеленістіру, интеграциялық үрдісті қалыптастыру және сыртқы нарықта ұлттық қызығушылықты қорғау қажеттілігі );

2) Өндірісті жетілдіру қажеттілігі ( төменгі рентабельді салаларда өндірісті қолдау және ұйымдардың қажеттілігі; ғылыми – техникалық даму және ғылыми – зерттеу жұмыстарының шығындарының өсуі );

3) Әлеуметтік себептер ( нарықтық емес қызмет түрлері, тиімділігі жағынан мүмкін емес бағаланатын, ғылыми – техникалық төңкеріс және әлеуметтік қатынастарды өзгерту қажеттілігі );

4) Мемлекеттік араласатын экономикалық объектілер ( оның тереңдігі мен масштабы, нарыққа әсер ету формасы елдің, аймақтың экономикалық дамуымен және қоғамдық – саяси дәрежесімен айтылады.Сондықтан оның мемлекеттік қатысу жүйесінің дамыған дәрежесі және нарықты реттеу басқа елдерде танылады ).

Мысалы, кейбір батысевропа елдерінің (Франция, Испания, Германия, Нидерланды) экономикалық тұғыры дәстүрлі мықты, Жапония елінде де солай; Азияның және Латын Америкасының көптеген елдерінде экономикалық өсуде мемлекеттің рөлі белсенді күшеюде.

Сол тарихи даму жағдайы, ұлттық дәстүрлер, мемлекеттік қондырғылардың ерекшеліктері және жалпы дүние жүзілік интеграциялық экономикадағы орын, осы елдердегі мемлекетті экономикалық қатынастардың басты қатысушысы және нарықтың басты реттеушісі етті.Сонымен қатар АҚШ, Канада да экономиканы реттеудегі мемлекеттің рөлі тым төмен, әлеуметті – экономикалық және саяси жағдайлардың қалыптасуы дәстүрлі және объективті жағынан жоғары да айтылған Европа, Азия, Латын Америкасының елдерінен біршама өзгеше.

Нарықтық құрылымы жетілмеген елдерде мемлекеттік реттеудің рөлі маңызды, ол жаққа төмен деңгейлі тарихи қамтылған және экономикалық қалыптасуы біржақты елдерді жатқызуға болады, сонымен қатар көпсалымды шаруашылық, жеке меншіктің барлық әртүрлілігіне және теңқұқылы пішініне негізделген, директивті экономикадан нарықтық экономикадағы мемлекеттік меншіктің бәрін қамтитын базаға ауысқан елдер жатады.