27.. Ювеналды девиантты мінез-құлықтың ерекшеліктеріне анықтама беріңіз

Жасөспірімдер арасында құқық бұзушылық м.қ ерекшелігі адамгершілік қасиет пен рухани құндылықтың бұзылуы, отбасы институтының әлсіреуі, жасөспірімдер арасында қылмыстық іс әрекеттің тууына себепші болады. Осы сияқты іс әрекеттерді ювеналды мінез құлық деп атаимыз. Жасөспірімдер арасында ювеналды мінез құлықтың алдын алу үшін төмендегідей мақсаттар орындалады: кәмел.толм.жасөсп. құқықтық санасын және мәдениетін қалыптастыру жөніндегі мақсатты жұмысты қамтамасыз ету; кәмел.толм.жасөсп. жеке профилактикалық жұмыс жүргізу үшін құқықтық негіздерін қалыптастыру; кәмел.толм.жасөсп. ата-аналарымен ж.е басқа да заңды өкілдерімен өзара қ.қ жасау; балаларды оқыту, тәрбиелеу, емдеу, спорт ж.е өзгеде мекемелерімен тиісті дәрежеде жұмыс істеуін қамтамасыз ету; кәмел.толм.жасөсп.құқықтарымен, заңды мүдделерін бұзғаны үшін жауапкершілік белгілеу; баланың дене бітімі, зияткерлік,рухани және имандылық дамуына, патриоттыққа, азаматтыққа ж.е бейбітшілікке, сүйгіштікке тәрбиелеуге ықпал етуден тұрады. ҚР қылмыстық іс жүргізу кодексінің бабында педагог писхологтың қатысыуы: кәмелетке толмаған күдіктінің айыпталушымен іс жүргізу кезінде педагог пен психологтың қатысуы міндетті; психолог педагог тергеушінің соттың рұқсатымен кәмелетке толмаған күдіктіге, айыпталушыға сұрақ қоюға, ал іс жүргізу әрекеті аяқталғаннан кейін, тергеу әрекетінің хаттамасымен танысуға ж.е онда жасалған жазбалардың дұрыстығы мен толықтығы туралы жасбаша ескертулер жасауға құқылы.

28.. Жәбірленушілердің классификациясын ұсыныңыз

Жəбірленуші дəрежесіне сүйеніп, оның төмендегі түрлері ажыратылады:

а) Қауіптің жоғары қасиеттері бар құрбан əлеуметтік −өнегелі деформациямен сипатталады. Зорлық-зомбылық қылмыстар көбі- несе девиантты ортада жасалады. Бұндай қылмыстардың мотив- тері — пайдакүнемдік, бұзақылық, кек алу жəне т.б. болуы мүмкін, барлық жағдайда да олар тұлғааралық қарым-қатынастың ерекше- лігіне байланысты болады. Маскүнемдік, нашақорлық, жезөкше- лік, гомосексуализм, заңсыз сауда, қылмыстың орта мүшесі болу жəне т.б. зорлық-зомбылықтың құрбаны болудың ықтималды қаупін арттырады.

ə) Қауіптің тым жоғары қасиеттері бар құрбан, оның əлеуметтік статусында шабуылға ұрыну қауіп-қатері бар. Оларға заң қызметкерлерін, бақылаушылар жəне кəсібіне байланысты құрбан болу қаупі жоғары адамдар, өзінің ерекше қылықтарымен жəне эстетикалық кейпімен қылмыскердің назарын аударуға қабілетті, сонымен қатар психикалық аурулар жəне психопатологиялық ауытқулары бар адамдар жатады.

б) Қауіптің азғантай қасиеттері бар құрбан қарапайым жағдай- ларда жəне қауіп факторларында өмір сүреді, жоғары жəне тым 70 жоғары дережелі құрбан болушылық қаупі бар адамдарға тəн арнайы жеке тұлғалық жəне мінез-құлықтық қасиеттер көрініс таппайды.

в) Ықтимал (кездейсоқ) құрбан. Олар — лаңкестік əрекеттің, өлтірудің немесе ерекше қауіпті жолмен ауыр зиян келтіру. Оларды орындау барысында үшінші адамдар зардап шегеді. Индивидуалды құрбан болушылықты анықтайтын жеке тұлғалық қасиеттердің маңыздылық дəрежесі мен сипаттамаға сүйеніп, құрбанды бірнеше түрлерге бөлуге болады:

1. Əмбебап түрі. Бұл түрге олардың қылмыстың əр алуан түрлеріне қатысты потенциалды осалдығын анықтайтын, айқын көрінетін белгілері бар адамдар жатады. Бұл құрбандық бейім- діліктер иелері, аталмыш бейімділіктері əртүрлі қылмыс жағ- дайында жүзеге асуы əбден мүмкін. Бұл түрге жататын құрбандар өздеріне тəн құрбандық мінез-құлық белсенділігімен де, енжарлықпен де сипатталады.

2. Іріктеуші түр. Бұл түрге жəбірленушілердің кейбір түрле- ріне қатысты жоғары осалдығы бар, олардың субъективті жəне объективті сипаттамаларын ескеретін адамдар жатады. Құрбан- дардың əлеуметтік-демографиялық сипаттамалары бойынша саралау: y жыныстық ерекшелік бойынша; y жас ерекшелігіне қарай; y олардың рөлдік мəртебесіне байланысты; y олардың қылмыскерге көзқарасына байланысты; y келтірілген зиянға байланысты; y өнегелік-психологиялық белгілер бойынша; y келтірілген зақымның түрі мен еселігі бойынша; y қылмыстың ауырлығына байланысты; y "кінəнің дəрежесіне"; y олардың мінез-құлық сипаты бойынша.