25.. Девиантты мінез-құлықты балаларға педагогикалық-психологиялық жағынан сипаттама және оны анықтау жолдарын көрсетіңіз

Джон Уотсон (1931) мінез-құлық туралы мынандай пікір айтқан: «мінез-құлық — жұмыртқаның ұрықтануы кезінде пайда болатын жəне ағзаның дамыған сайын күрделенетін үздіксіз белсенділік ағыны». Тұлғаның мінез-құлқын зерттейтін бұл пəнаралық саланың қазіргі күйі ынтымақтастық емес, қарама-қарсыластық сияқты көрінеді. Бүгінгі таңда кең тараған əрекеттің бірі девиантты мінез- құлық психологиясы мен психопатологиясының қарама-қарсы- лығы болып табылады, яғни сау жəне ауру психикалық іс-əрекет мəселелерін шектеу, оларды бір-бірінен ажыратып қарастыру. Девиантты мінез-құлықтың айқын мысалы — есірткі заттардың қолданылуы. Оның психологиялық мəселесі (есірткіге психоло- гиялық тəуелділік) жəне медициналық (наркотикті теріс пайда- лану), физикалық тəуелділік — нашақорлық. В.Д.Менделевичтің бұл күрделі мəселені ғылыми тұрғыдан қарастыруы өзекті əрі қызықты. Əртүрлі көзқарастардың біржақты, тайыз кəсібилігін 10 ескере отырып, ғалым «девиантты мінез-құлық психологиясының» ғылым жүйесінде алатын орны туралы өзінің көзқарасын ұсынады. В.Д.Менделевич кітабында мынандай анықтама береді: «Адамның девиантты мінез-құлқы қоғамда қабылданған нормаларға қарсы келетін жəне психикалық үрдістердің теңсіздігінде, бейімсіздікте, өзін-өзі актуальдендіру үрдісінің бұзылуы кезінде жəне өзінің мінез-құлқына эстетикалық жəне өнегелі қадағалаудан ауытқу кезінде пайда болатын қылық жүйесі немесе жеке қылық болып табылады». Қазіргі кезде девиантты мінез-құлықты зерттеу екі бағытта қарастырылады: біріншісі — психикалық денсаулық нормасынан ауытқыған мінез-құлық ретінде (жүйке аурулары, психосома- тикалық бұзылулар, патологиялық күй жəне т.б.); екіншісі — «əлеуметтендіру — дезадаптация — оқшаулау» құқықтық, мəдени жəне əлеуметтік нормаларды бұзуымен байланысты əлеуметтікке қарсы мінез-құлық. Девиацияның ең айқын көрінісіне делинквентті (құқыққа қарсы) жəне криминалды (қылмыстық) мінез- құлық жатады. Психологиялық сөздікте девиантты мінез-құлық «адамның белгілі бір қоғамда бекітілген немесе қалыптасқан нормалар мен үміттерге сай келмейтін іс-əрекеті, қылығы» деген мағынада берілген. Сондықтан да ауытқыған мінез-құлық психо- логия, педагогика, психиатрия секілді ғылымдардың зерттеу нысаны болса, əлеуметтік құбылыс ретінде əлеуметтану, құқық, əлеуметтік психология ғылымдарының зерттеу пəні болып табылады.

Р. Мертон, Э.Дюркгеймнің ең көрнекті өкілдерінің бірі, девиантты мінез-құлықты — мəдениетпен анықталатын ұмтылыстар мен оларды қанағаттандыру құралдарын беретін əлеуметтік құрылымның арасындағы келіспеушіліктің нəтижесі ретінде қарастырады. Мəселен, қазіргі американ мəдениетінде ауқаттылық идеясы басым, бұл өз кезегінде сəттіліктің жоғары индивидуалды маңызын анықтайды. Əлеуметтік нормалар арқылы мəдениет мақсаттарды ғана анықтап қоймайды, сонымен қатар оларға же- тудің заңды тəсілдерін де анықтайды. Сонымен, егер адам табанды еңбек етсе, оның «американдық арманы», əйтеуір, бір орындалуы тиіс.

Ю.А.Клейберг жасөспі-рімдердің девианттылығын зерттей отырып «ауыт-қыған мінез-құлық — бұл əлеуметтік нормалар мен күтулерді соларға деген тұлғалық құндылықты қарым-қатынасын көрсету арқылы өзгертудің арнайы тəсілі». Бұл үшін ерекше амалдар қолданылады: сленг, символика, сəн, манера, қылық жəне т.б. Жасөспірімдердің девиантты мінез-құлқы алға қойылған мақсатқа жетудің, өзін-өзі танытудың жəне бəсендік құралдары ретінде көрініс табады.

Ата-ана тарапынан, мектеп қабырғасынан жылулық сезінбеген оқушы өзінің өмірде ешкімге қажетсіздігін сезінеді, соның салдырынан уайымға беріледі, иммунитеті төмендейді. Осындай мінез-құлқында қиындығы бар оқушыларды ғалым А. С. Спиваковская екі топқа бөліп қарастырады. Олар: 1. Тән кемтарлығы және жан жарақаты бар оқушылар; 2. Отбасында, мектепте тәрбиелеуден шет қалған, жеке басын қалыптастыруда сыртқы кері фактолардың, әлеуметтік жағдайдың әсері болған және өтпелі кезеңнің күрделілігінен мінезі дұрыс қалытаспаған оқушылар.

Оқушының психологиялық педагогикалық сипаттамасын жасаудың схемасы I. Жалпы мәлімет: 1) Аты-жөні, жасы; денсаулық жағдайы; отбасы жағдайы, отбасының әлеуметтік жағдайы, ата-анасы, тұрмыстық и материалды жағдайы, отбасындағы қарым-қатынас, оқушыға ата-анасы және туыстарының қатынасы. II. Оқушының бағыттылығы: 1) Оқушының оқудан тыс қызығушылықтары: театрға, музейлерге, көрмелерге, спорт үйірмелеріне баруы және т.б.; 2) Құндылық бағдары (рухани қанағаттануы, материалды жағдайы, әлеуметтік байланыстары, өзіндік жеке даралығы, жетістіктері, өзіндік дамуы, оқуы, әуестіктері, қоғамдық өмірі); 3) өз мақсаттарына жетудегі дербестік, өз бетілік және белсенділік; 4) Өзіндік баға. III. Тәжірибе: 1) Шеберлік және дағдының жан-жақтылығы, дамуы 2) Білімі : әр пән бойынша үлгерім деңгейі; 3) Сабаққа қатынасы: тәртіптілік, әр пәнге қатынасы; жүйелілік, адалдығы, үй тапсырмасын орындаудағы ұқыптылығы. IV.Психикалық процестері: 1) зейін — қасиеттері: көлемі, аударылуы, ауысуы, таңдамалығы, тұрақтылығы, шоғырлануы; 2) ес — жетекші түрі: бейнелік, сөздік-логикалық, эмоционалды, қозғалыстық; механикалық, логикалық; өнімділік сипаттамасы: көлемі, дәлділігі, есте сақтау жылдамдығы, ақпаратты сақтау ұзақтығы, лабилділігі; 3) ойлау — ойлау операцияларының ерекшеліктері: анализ, синтез, жалпылау, салыстыру, жүйелендіру, абстракциялау, нақтылау; жетекші түрі: көрнекі-бейнелік, сөздік-логикалық; репродуктивті, продуктивті; ерекшеліктері: аналитикалық, рефлексивтілік, сындық, дербестік, майыспалылық, қозғалымпаздық, белсенділік; 4) ерік — тұлғаның ерік сапаларының айқындылығы: күші, мақсатқа бағыттылығы, бастамашылығы, дербестігі, шыдамдылығы, шешімділік, табандылығы; 5) эмоциялары — мазасыздығы (жағдайлық, тұлғалық); 6) қиялы (елестерінің айшықтығы, кеңістіктік елестері). V. Темперамент, мінез: 1) темперамент (экстраверсия, ригидтілік, эмоционалды қозуы, реакцияларының темпі, белсенділігі; өзін ұстай алуы, мазасыздығы), 2) мінез (ұйымдасқандығы, еңбек сүйгіштігі, топшылдығы, эстетикалық дамуы), мінез акцентуациясы. VI.Тұлғааралық қатынастары: 23 1) Топты қабылдау ерекшеліктері (индивидуалды, ұжымдық, прагматикалық); 2) Міндетке, топтағы өзара қатынасқа, өзіне бағдары; 3) Қақтығыстық жағдайдағы мінез ерекшеліктері; 4) Оқушының топтағы жағдайы, оның социометриялық статусы; 5) қабілеттері (интеллектуалды, шығармашылық); 6) эмпатияға қабілеттілігі; 7) агрессия деңгейі; 8) коммуникативтілік және ұйымдастырушылық қабілеттері; 9) қоршағандармен өзара қатынастағы мінез - құлқы: ата- анасымен,мұғалімдерімен, достарымен; 10)ұжымның қоғамдық өміріне араласуы: қоғамдық тапсырмаларға қатынасы, оларды орындау сапасы, жалпы ұжымдық іс-әрекеттегі оқушының белсенділігі мен дербестігі. К.Томас сауалнамасы, Дж.Мореноның социометриялық әдісі тсс сауалнама, бақылау сияқты зерттеу әдістері арқылы анықтайсыңдар.