3.2 Қысқа мерзімді активтердің құрылуы мен құрамын талдау

Қысқа мерзімді активтер-маңызды экономикалық категория, яғни ол кәсіпорынның айналым құралдарын бағалауын және де көлемін олардың қаржылық жағдайға тұрақтылығының кұрылымын белілі бір дәрежеде әсер ететінін көрсетеді. Қысқа мерзімді активтер бір өндірістік цикл барысында активтердің бір немесе бірнеше жылдық мүмкін айналым бағытын ақшалай түрде көрсетеді. Кәсіпорынның қаржылық жағдайы көбінесе оның айналымдық көрсеткіштері қысқа мерзімді активтерге байланысты.

Кез келген ұйым табысты жұмыс істеу үшін ең бірінші ақшалай қаражаттың қозғалысын талдау керек. Талдау барысы ақшалай қаражаттың түсуі мен қайда жұмсалу бағыттарының объективтілік нақты және уақытылы сипаттамасын беретін ақшалай қаражат параметрінің қажетті көлемін объективтік,субъективтік сыртқы және ішкі факторлардың көлемін құрамын құрылымын алу мақсатында жасалды.

Акшалай қаражаттың қозғалысын талдау міндетіне:

• ақшалай қаражат көлемінің оңтайлылығын бағалау;

• ақшалай қаражат қозғалысының құрамын құрылымы мен бағытын бағалау;

• ақшалай қаражаттың ағындарын қалыптастыруға әр түрлі факторлардың мәселелердің жасайтын ықпалын анықтау және өлшеу;

• ақшалай қаражатты пайдалануды жақсартатын резервтерді анықтау және бағалау [18, 100 б.]

Акшалай қаражаттың қозғалысын талдамай ақшалай қаражатты басқарудың тиімді жүйесін ұйымдастыру мүмкін емес,ал жүйе болмаған жағдайда кез келген ұйым шығынға ұшырауы ықтимал. « Invest City» ЖШС­нің ақшалай қаражатының қозғалысы туралы есеп келтірілген. Оның деректері бойынша ұйымның есепті кезеңіндегі ақшалай қаражатының кетуі мен келуі өткен кезеңмен салыстырып талдаймыз ол 8-кестеде көрсетілген.

Кесте 8 - « Invest City» ЖШС­нің 2015 жыл - 2016 жылдардағы ақшалай қаражаттың қозғалысы, мың теңге

№	Көрсеткіш	Сома		Өзгеруі (+,-)
		2015 жыл	2016жыл
1	2	3	4	5
1	Операцииялық қызмет
1.1	Ақшалай қаражаттың түсуі	7 963 215	12 527 819	+4 564 603
1.2	Ақшалай қаражаттың кетуі	7 751 422	12 726 972	+4 975 550
1.3	Операциялық қызметтен түсетін ақшалай қаражаттың таза сомасы	2 117 793	-199 154	-410 947
2	Итвестициялық қызмет
2.1	Ақшалай қаражаттың түсуі	3 973	242 591	+238 618
2.2	Ақшалай қаражаттың кетуі	160 208	50 419	-109 789
2.3	Итвестициялық қызметтен түсетін ақшалай қаражаттың таза сомасы	-156 235	192 172	+348 407
3	Қаржылық қызмет
3.1	Ақшалай қаражаттың түсуі	7 744 686	11 096 995	+3 352 309
3.2	Ақшалай қаражаттың кетуі	7 814 063	11 039 544	+3 225 481
3.3	Қаржылық қызмет тен түсетін ақшалай қаражаттың таза сомасы	-69 374	57 451	126 828
4	Қаржылық шаруашылық қызметтен түсетін барлық ақшалай қаражат	-13 819	50 469	+64288
Е с к е р т у - « Invest City» ЖШС­нің мәліметтері негізінде есептелінген

«Invest City» ЖШС­нің өткен жылы 13 819мың теңге залал шексе,2016 жыл ішіндегі қаржылық- шаруашылық қызметтінің нәтижесінде 50 469 мың теңге сомасында ақшалай қаражат алды. Есепті жылы операциялық қызметтен 12 527 118 мың теңге сомасының ақшалай қаражаты түсті ,бұл өткен жылмен салыстырғанда 4 564 603 мың теңгеге немесе 57,3%-ға көп. 2016 жылы ақшалай қаражаттың кетуі мың теңгені құрады бұл 2015 жылмен салыстырғанда 4 975 550мың теңге немесе 64,2 %-ға көп. Есепті жылы ақшалай қаражаттың кетуі олардың түсінен 199 154 мың теңгеге көп. Басқаша айтқанда,операциялық қызметтен ұйым 2016 жылы осы сомаға залл шекті, ал өткен жылы ол 211 793 мың теңге пайда тапты.

Инвестициялық қызметке қатысты айтатын болсақ, 2016 жылы ақшалай қаражаттың түсімі өткен жылмен салыстырғанда 238 618 мың теңге сомасына артты. Инвестициялық қызметке жұмсалған шығыс 3,2 есеге азайып, 50 419 теңгені құрады. 2016 жылы инвестициялық қызметтен түскен ақшалай қаражаттың таза сомасы 192 172 мың теңгені құрады, ал өткен жылы талданып отырған қызмет түрінен 156 235 мың теңге сомасында теріс нәтиже алған болатын.

Қаржылық қызмет бойынша дәл осындай жағдай қалыптасқан болатын. 2015 жылы ақшалай қаражаттың таза сомасы 69 374 мың теңгеге тең теріс мөлшерді, ал 2016 жылы оның мөлшері оң болып,57 451 мың теңгені құрады.

Жалпы қызметтің үш түрі бойынша « Invest City» ЖШС­нің 2016 жылды оң нәтижемен аяқтады. Ұйымның қаржылық шаруашылық қызметтен алған ақшалай қаражатының таза сомасы 50 469 мың теңгені құрады,ал өткен жылы ол 13 819 мың теңге сомасына шығын шеккен еді.

Кәсіпорынның төлем қабілеттілігін табу үшін төлем қабілеттілігі коэффициентімен анықтаймыз, ол мынадай формула бойынша айқындалады [19]:

К (Платаларды) = ақша қаражаттары / қысқа мерзімді міндеттемелер (1)

Егер төлем қабілеттілігі коэффициенті тең немесе 1-ден көп болса, онда бұл кәсіпорын төлеуге қабілетті. Егер коэффициент 1-ден кем болса, онда талдау процесінде орнату керек себептері жеткіліксіз төлем құралдары.

2014 ж. = 382 / 11474,07 = 0,3

2015 ж. = 1430 / 40378 = 0,03

2016 ж. = 1675 / 32416 = 0,05

Талдау көрсеткендей, 2014-2016 жылдарға арналған төлем қабілеттілігі коэффициенті 1-ден кем болса, бұл кәсіпорынның төлеуге қабілетсіздігі. Оның себебі ретінде қызмет етеді үлкен үлесі дебиторлық қарыз құрылымында актив. « Invest City» ЖШС­нің сомалары және іске асыру пайдаланылмайтын ұзақ мерзімді активтердің дебиторлық қарыздың уақтылы қайтару шараларды қабылдау қажет.

Дебиторлық қарызды талдау үшін талдамалы есептің деректері және бухгалтерлік баланс пайдаланылады. Дебиторлық қарызды талдаудағы мақсат- дебиторлық қарыздың сомасын анықтау және ақталмаған қарызды табу өзгерістерді талданып отырған кезеңде, дебиторлық қарыздың сомаларын, себептерін және мерзімі өткен дебиторлық қарыздарды анықтау болып табылады.

Қысқа мерзімді дебиторлық қарыздың жалпы көлеміндегі қысқа мерзімді активтердің үлесінің көрсеткіші (Айналым құралдары), формула бойынша табамыз [19]:

Ддз= (ДҚ/ӘБ) *100% , (2)

мұнда, Ддз үлесінің көрсеткіші дебиторлық қарыздың жалпы көлеміндегі қысқа мерзімді активтер

ҚМ - қысқа мерзімді активтер

ДҚ - дебиторлық қарыз

2014 ж. Ддз= (55964/298140) *100%=18,7%;

2015 ж. Ддз= (126298/579141) *100%=21,8%;

2016 ж. Ддз= (62908/485074) *100%=13,0%.

Бұл көрсеткіш айналым құрылымы қаражаттын сипаттайды. Сондай-ақ бұл көрсеткіш қанша жоғары болған сайын, мүлікті ұйымдастырудың мобильді құрылымы кемейеді. Дебиторлық қарыздың маңызды элементін талдау болып оның айналымдық бағалауы болып табылады.

Айналымдылық көрсеткіштің дебиторлық қарызы бұл коэффициенті мынадай формула бойынша айқындалады [20]:

Дқа=ҚШ*100% (3)

мұнда, Дқа -дебиторлық қарыздың айналымдылық Көрсеткіші

- Түсім

- ДҚ - дебиторлық қарыз

Кәсіпорын коммерциялық қарыздарды кеңейтуін немесе азайтуын көрсетеді. Бұл көрсеткіштің төмендеуі несиеге сатуды артырады немесе керісінше. Есеп айырысу осы көрсеткіштің 9-кестеде келтірілген.

Кесте 9 - «Invest City» ЖШС­нің айналымдылық коэффициентінің қысқа мерзімді дебиторлық қарыз

Көрсеткіштер	2014 жыл	2015 жыл	2016 жыл	Өзгеоуі +,-
1	2	3	4	5
Өнім сатудан түскен түсім, мың. теңге	92345	112707	473754	361047
Қысқа мерзімді дебиторлық қарыз, мың. теңге	55964	126298	62908	-63390
Қысқа мерзімді дебиторлық айналым коэффициенті %	165,0	89,2	753,1	663,9
Е с к е р т у - « Invest City» ЖШС­нің қаржы есептілігінің негізінде есептеледі

2014 жылы бұл көрсеткіш 165% құрады, содан кейін 2015 жылы бұл көрсеткіш төмендеді және 89,2% -ды құрады, ал 2016 жылы біз өсім 753,1%, яғни 8,4 есеге артты қараңыз. Бұл коэффициенттің мәні кредиттік сату азайтуды көрсетеді.

Дебиторлық төлемдердің орташа мерзім күндері - дебиторлық талдау аса маңызды элементтерінің бірі. Дебиторлық (борышкер күн) немесе дебиторлық қарыз (жинау кезеңі) айналымы кезеңі шоттарының төлемдердің орташа мерзімді қалпына келтіру (Инкассация) борыш бойынша қажетті күндердің орташа санын көрсетеді. Дебиторлық қарыздың айналымының орташа мерзімі келесі формулада анықталады [20].

Тдз= 360 / Дқа (4)

Құрайтындар орташа мерзімді дебиторлық қарыз айналымы болып табылатын жағдайлар.

Дқа - дебиторлық қарыз айналымдылығы

Жылдағы кун саны -360 күн

2014 Дқа = 360 / 1,65 / 100 = 2,2 күн

2015 Дқа = 360 / 0.892 / 100 =4.0 күн;

2016 Дқа = 360 / 7.531 / 100 =0,47 күн.

Бұл көрсеткіш, ол өз шоттарына төлеуге компанияның клиенттеріне өз шоттарына төлеуге уақыт көрсетеді. Қайтармау тәуекелі мерзімі ұзағырақ және жоғарылады.

2014 жылы, ол 2015 жылымен салыстырғанда ол 4 күн құрады, ал 2016 жылы, 1-күн 3 күн болды яғни, 3,5 күн -ға азайды өтеу мерзімі бойынша қысқа мерзімді дебиторлық қарыз, аз өтеу мерзімі, емес қарыз тәуекелі төмен болып табылады. Біз 2014- 2016 жылдары 10-кестеде дебиторлық құрылымы «Invest City»ЖШС­нің қысқа мерзімді шоттардың өзгерістерін қарастырамыз.

Кесте 10 - « Invest City» ЖШС­нің қысқа мерзімді дебиторлық қарыз құрамы мен құрылымы

Дебиторлық қарыздың мәлиметтері	2014жыл		2015жыл		2016жыл		Өзгеруі (+,-)		Көрсеткіштердің өзеруі
	Сомасы,мың тг	Үлес салмағы %	Сомасы,мың тг	Үлес салмағы %	Сомасы,мың тг	Үлес салмағы %	Сомасы,мың тг	%
1	2	3	4	5	6	7	8	9		10
Қысқа мерзімді дебиторлық қарыз,Барлығы	55964	100	126298	100	62908	100	-63390	-50,1		-
Алуға арналған шоттар	46866	83,7	110753	87,6	51208	81,2	-59545	-53,7		-7
Басқада дебиторлық қарызтер	7648	13,7	10465	8,2	9580	15,2	-885	-8,4		1
Қызметкерлердің қарызы	1450	2,6	4075	3,2	2120	3,6	-1955	-4,8		1
Е с к е р т у - « Invest City» ЖШС­нің мәліметтері негізінде дайындалған

11-кестеден кестеден көріп отырғанымыздай « Invest City» ЖШС­нің жылы дебиторлық қарыз 2014 жылы 70,334 мың адамға артып, ал 2015 жылы көріп отығанымыздай 63390теңгеге төмендегенін көреміз. 2014 жылы базасында оның құны 126 298 мың теңгеге жоғары болған болса, 2015 жылы есептілік кезінде ол 62 908 мың теңгені құрады,яғни 50,1 тармаққа төмендеп отыр. Елеулі өзгерістер дебиторлық құрылымында орын алған. Біз 2016 жылы қарыз сомасы 59545мың теңгеге төмендегенін көрдік, бірақ тауарлар мен қызметтер үшін сатып алушылармен және тапсырыс берушілермен есеп айырысу үлес салмағы, 81,2%, немесе 7 баллға дейін 87,6% -дан базасымен салыстырғанда есепті жылы төмендеді . Есепті жыл ішінде басқа дебиторлық қарыз үлесі бастапқы деңгеймен салыстырғанда 7 балл артық, яғни 15,2% -ды құрады.

Қорлар ұйымның қысқа мерзімді активтердің құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады және де оның активтерінің жалпы мөлшеріне өзінің әсерін тигізеді.

Ұйым қорларының жағдайын талдау үдерісінде келесілерді ескеру қажет:

- ұйымның қажетті шикізатпен, материалмен, аяқталмаған өндіріспен, дайын өнімдермен, тауарлармен қамтамасыз етілуін бақылау;

- дер кезінде қажет емес артық материалдық ресурстарды, аяқталмаған өндірісті, дайын өнімдер мен тауарларды анықтау.

Ұйымның қорларды пайдалану тұрғысынан алып қарағанда іскерлік белсенділігін сипаттайтын көрсеткішке айналымдылық коэффициенті жатады. Қор айналымдылығын анықтау үшін төмендегі формула қолданылады [21].

Қа = Ө / Қ.о.ш, (5)

Мұнда, Қа – қорлар айналымдылығы;

Ө – өнім (айналым);

Қ.о.ш – қорлардың орташа шамасы.

Айналымдылық көрсеткіші жылына ұйым активтерінің неше рет «айналатындығын» көрсетеді. Себебі, айналым қаражаттарының жылдамдығы, яғни олардың ақша қаражаттарына айналу жылдамдығы ұйымның төлем қабілеттілігіне әсерін тигізеді. «Invest City» ЖШС­нің қорларының құрамы мен құрылымын зерттеу үшін келесідей көрсеткіштер қолданылған.Бұл кесте, яғни 9 кесетеде қорлардың құрылымын және динамикасын талдауға, яғни олардың абсолютті және қатыстырмалы өзгерісін, сондай – ақ қорлардың әр бір жеке түрлерінің үлес салмағын анықтайды (11 кесте).

Кесте 11 - «Invest City» ЖШС­нің қорларының жағдайын талдау

Көрсеткіштер	2015 жыл			2016 жыл		Ауытқу
	Сомасы, мың тг.	Үлес салмағы %		Сомасы, мың тг.	Үлес салмағы %	Сомасы, мың тг.	Үлес салмағы %
1	2	3		4	5	6	7
Қорлар барлығы:	670570	100		406339	100	-257350	-
Шикізат пен материалдар	78483	11,7		51037	12,6	-27446	0,9
Кабельдік өнімдер	238686	35,6		117760	29,0	-120926	-6,6
Кабельдік құрылғының тіркелген жері	88639	13,2		50527	12,4	-38112	-0,8
Басқа да шикізат пен материалдар	71385	10,6		54143	13,3	-17242	2,7
Отын	63857	9,5		62110	15,3	-1747	5,8
Қосалқы бөлшектер	63231	9,4		38318	9,4	-24913	0
11 кестенің жалғасы
1	2	3		4	5	6	7
Ыдыс және ыдыстық материалдар	7	0,001			-	7	0,001
Сатып алынған жартылай фабрикаттар мен жиынтықтаушы бұйымдар	46130	6,9		24072	5,9	-22058	-1
Басқа да материалдар	-	-		90	0,02	90	0,02
Өңделуге берілген материалдар	22	0,003		18	0,004	-4	0,001
Құрылыс материалдар	20610		3,0	8264	2,0	-11866	-1
Е с к е р т у - « Invest City» ЖШС­нің мәліметтері негізінде дайындалған

Көріп отырғанымыздай 11-кестеде зерттеліп отырған «Invest City» ЖШС­нің қорлары есепті жылы азайған. Қорлардың жалпы сомасы 2014 жылмен салыстырғанда 2015 жылы 257350 теңгеге азайды. Оған шикізат пен материалдардың, кабельдік өнімдердің, кабельдік құрылғының тіркелген жері, басқа да шикізат пен материалдардың, сатып алынған жартылай фабрикаттар мен жиынтықтаушы бұйымдардың, отынның, қосалқы бөлшектердің, өңделуге берілген материалдардың, құрылыс материалдардың азаюы әсер етті. Қорлардың құрамында есепті кезеңде ең жоғарғы үлес салмақты кабельдік өнімдер 29 % - ды алады.

«Invest City» ЖШС­нің өткізудің (сатудың) таза құнына дейін қорларды бағалау 2015 жылы 7691 теңгені және 2016 жылы 810 теңгені құрайды. Ал өткізкудің таза құнына дейін қорларды бағалауды шегеріп тастағандағы жалпы сомасы өткен жылы 662879 теңгеге (670570 – 7691), ал есепті жылы 405529 теңгеге (406339 – 810) тең.

Қорлардың айналымдылық көрсеткіші неғұрлым жоғары болған сайын, ұйымның қаржылық жағдайы тұрақтанады. Қорлардың тиімді пайдаланылуын талдаудың мақсаты – өндірісте қолданылатын қорлардың үнемді пайдалануы мен неғұрлым сапалы өнім шығару көлеміне қатысуын анықтау. «Invest City» ЖШС­нің тауарлық – материалдарды тиімді пайдаланудың талдауын анықтау үшін материал қайтарымы, материал сыйымдылығын талдау қажеттілігі туындайды.

Осылайша,қорларды дұрыс пайдалану бойынша мақсатқа жету үшін бухгалтерлік есеп қызметінде ай сайын тауарлық қорларды дайындау немесе алу бойынша іс-әрекеттерге талдау жүргізуге мүмкіндік беретін толық, ашық ақпарат болуы керек.

Осылайша, біз кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының маңызды көрсеткіштерінің бірі – қысқа мерзімді активтерді талдауын толық қарастырдық. Ол кәсіпорынның төлем қабілеттілігіне басқа да факторлар - елдегі саяси және экономикалық жағдай, ақша нарығының жағдайы, кепілдік және банктік заңдардың жетілуі, меншіктің капиталмен қамтамасыз етілуі, дебиторлық қарыз, кәсіпорынның қаржы жағдайы және басқалар әсер етеді.

Қысқа мерзімді активтерді талдау кезінде осы факторларды кешенді түрде қарастыру маңызды, бұл талданатын кәсіпорынның қаржы жағдайын объективті бағалауға мүмкіндік береді.