Һунлар билән моңғолларниң жәмийәтлик қурулуши вә уруш сәнъитидики умумий бәлгүлүри.
Икки дөләткә умумий бәлгүләр:
Иккиләси мәмурий бөлүнүш системиси бойичә 3 һәрбий аймаққа бөлүнгән. Улар: Оң қанат, Соң қанат вә Мәркизий қанат. Әскәрлири түмәнләргә бөлүнүп, һәр түмәндә 10 миң атлиқ әскәрдин болди. Һәр түмән миңлиқларға, йүзлүкләргә, онлуқларға бөлүнди. Уруш вақтида таш елип думбақ чалатти, от ташлап өрт қоятти, уруш техникилирини қолланған. Иккилисиниң асасий динний ишәнч етиқатлири Тәңрилик дин, әрваларға етиқат қилиш болди. Иккилиси көчмән хәлиқ, бесип елиш сәяситини тутқан, һәрбий күч арқилиқ империягә айланған.
Шуниң билән қатар бу дөләтләрдә абройлуқ вә хәлиққә мәшһүр батурларниң болғини раст. Болмиса, қанчиму жәң вә урушларда батурлар арқисида йеңип чиққан.
Улуқ Ипәк йолиниң Қазақстан территорияси арқилиқ өткән тармақлирини вә уларниң бойида орунлашқан оттура әсирлик шәһәрләрни бәлгүләң. Улуқ Ипәк йолиниң оттура әсирлик шәһәрләрниң риважлинишиға тәсири.
Ипәк йолиниң беши Хитай йеридики Хуанхэ дәриясиниң вадилириин башлинип, Италияниң Рим империяси билән аяқлашти.
Йәттису йеридин Шәриққә чиқидиған Улуқ Ипәк йолиниң бир нәччә йөнүлүши болған.
1. Жәнубий-ғәрбий Йәттису: Тараз – Алмута – Челәк – Сүмбә- Яркәнт арқилиқ шәриққә чиқти.
2. Шималий-шәрқий тармақ: Алмута –Қапчиғай –Шеңгелди – Алтунәмәл- Дүнгене – Қойлуқ шәһәрлирини бесип өтүп, Алакөл йени билән Жоңғар дәрвазиси арқилиқХитайға чиқти.
3. Үчүнчи тармақ: Тараздан чиқип Сарқан йери арқилиқ – шималий-шәрқий Қазақстанға бәт алиду. Бу йол Қулан – Хантау – Балатопар- Айнабулақ бекәтләрни бесип өтти.
Жәнубий Қазақстан – Улуқ Ипәк йолиниң ғәрипкә чиқидиған дәрвазиси. Ипәк йоли Йәттису йери билән өтидиған тармиғи Таразда қийлишип, Испиджабқа келип тармақларға бөлүнди.
1. Жәнубий-ғәрбий йөнүлүш: Испиджаб- Шаш –Самарқәнд – Бухара шәһәрлири арқилиқ Ғәрипкә чиқиду.
2. Иккинчи йөнүлүш: Испиджаб–Чимкәнт –Отирар – Түркстан – Сауран – Сиғанақ –Баршынкент. Баршынкәнттин йол иккигә бөлүнди, биринчиси –Хорезмға маңди, иккинчиси – Жанкент –Арал деңизиниң- Каспий деңизиниң шималий-шәрқи арқилиқ ғәрипкә йол тутти.
Отирар – карван йоллири қийлашқан йәрдә орунлашқан шәһәр. Отирардин чиққан бир йол – Шалқарға, иккинчиси – Васидж шәһиригә барған. Васидждин чиққан йол –Сирниң бойи билән жуқарлап –Сүткент арқилиқ Чачқа, иккинчиси төвән қарап меңип – Жент шәһиригә йәткән.
Улуқ Ипәк йолиниң оттура әсирлик шәһәрләрниң риважлинишиға тәсири:
Қазақстан территориясидики шәһәр мәдәнийитиниң риважлинишиниң иккинчи дәври (ІХ-ХІІІ.ә.). Бу қетим –ислам билән Ипәк йоли бойи билән маңған сода-сетиқ асасий роль атқурди. Улуқ Ипәк йоли бойидики шәһәрләр қазақ хәлқиниң тәркивигә киргән түркий тиллиқ хәлиқләрниң олтурақлишишиға, турақлиқ макан-жай селип, орунлишишиға тәсир қилди.
7-Билет
XІХ әсирләрниң 50-жиллиридики қазақ чарвилириниң азатлиқ күриши.
Геродотниң «Тарих» вә Страбонниң «География» әмгәклиридики мәнбәләрниң охшашлиғи.
Жоши улусиға киргән территорияләрни хәритидин көрситиң.
