29А Ҡана, тиһә, олоном,

Алдымда тороп зарланһа,

Нә тип яуап әйтермен? ³⁶...

Буҙ й егеттең үлгән ере

Бисаралар моңлашып күп торопто, Ғарызлашып икәүе моңлашыпты.

Баҙарҙагы йыйылған күп йәмәгәт Быларҙың һүҙеп аңлап плашьшты.

Бер замапда вәзире килде, тппс, Бпсаралар үләреп белде, тине.

Һалдаттар алдыпда хәҙер тороп,

«Ҡылыс мепәк сабың!»— тип ярлыҡ ҡылды.

Үлтерергә быны (ппде) бәйләнеләр, Ҡылысын үткер ҡылып ҡайранылар, һалдаттар ҡылыс менән сабып ипе,— Үтмәпе ҡылыс, йәнде гепә ҡыйнанылар.

Вәзире: «Үткер ҡылыс кплтер!— тине,— Кисектермәй быпы тпҙ үлтер,— тине.—

233

Битендәге пәрҙәһен асып сабың!

Батшаның күңеле, сапһаң, тыпыр»,— типе.

Битепдәп ҡыл пәрҙәһең һуйып алды, Яланғас муйынына ҡылыс һалды.

296 Батпында алтын айҙар толомо бар,

Күргән әҙәм быларҙы тацга ҡалды.

«Тик кеше нмәс *, тип уйлай инек,

Күп кеше уртаға алын һөйләй инек. Ҡайтайыҡ,— залим батша тел алманы, Үлтермәй бисараиы ҡуй, тип пнек».

Шул ерҙә Зәйтүн батыр аҡыраҙы, һәр берепә: «Үлтерең!»— тип саҡыраҙы. Хан ярлығын боҙоуға хәлең бармы? һалдаттарға: «Сабың!»— тин аҡыраҙы.

һалдаттар башын оҙә сабалмайҙы, Ғилажын * үлтереүгә табалмайҙы.

Үлтерәм тип ҡыйпапты ғәзиз йәнде,

Ҡылыс һалдаттар телеп бер алмайҙы.

Буҙйегеттең яуабы:

— Эй, ғәскәр, беҙгә ямай һойләмәгеҙ, Ҡылыс итем киҫер, тиеп уйламағыҙ. Табанымдың аҫтыпда алмас ҡылыс,

Алып сабың, йәнемде ҡыйнамағыҙ!

Кәүҙәмде һис кем минең өҙмәҫ,— тимен,— Үҙ ҡылысым булмаһа, киҫмәҫ,— тимен.— Йәнемде алһағыҙ, ҡыйнамай ал,

Тәҡдир ҡылһа, тәңрем боҙмаҫ,— тнмеп.

Бисараның итеген сисеп алды,

Кәүҙәнән ғәрип башты оҙҙо, тине.

Алты бөкләп һалған алмас ҡылыс Бер сапҡанда муйынын оҙҙо, тине.

ЗОа Ғәзиз йәпе ҡыйналып ергә тошто,

Айҙай йоҙө ярҡырап * ергә тошто. Ҡашында йән юлдашы илап ултыр, Дуҫтынан айырылып өмөт оҙҙө.

Зәйтүн батыр: «Алың башып,— тине,— Дарға бәйләп, юғары аҫың!— типе.— Йорт эсендә үлгәне мәғлүм булһын,

Хан, ханса күңелен баҫың!»— тине.

234

Ғәрна башты дарға аҫты, типе,

Йорт бары илап, упан ҡасты, типе.

Ханға, үлтерҙек, [тип] әйтеп килде,

«Ҡотолдоҡ, тип, дошмандан» ³⁷, сачу сәсте.

«Тун кылың!»— тип, [хаи] йортона ярлыҡ ҡылды, Батшаның үлгәнен йорто белде ³⁸.

Ҡыҙ бахыр был эштән иҫһеҙ ғафил *,

Мал һуйып, туйын инде ҡылды ³⁹, тине.

Бисара ул шәһәрҙә үлеп ҡалды,

Дуҫтыһы үлгәнен күреп ҡалды:

Дарға башты аҫҡанын күргәңдәп һуң, Илай-идай бисара талып ҡалды.

һай-һай донъя, һай донъя,

Кемгә вафа * ҡылдың һин?

Искәндәр ⁴⁰ дик * батшаны Үҙ ҡулыңа алдың һин...

Алып-алып туйғың юҡ, һис тә берен ҡуйғың юҡ.

Кисәге йөргәп йән дуҫтым Боғоп дағы алдың һип...

Ҡарасәс һылыуҙың һүҙе

Ҡыҙ һаҡлайҙы, юлдашы киләме, тпп,

Килей, беҙҙән бер хәбәр аламы, тип;

Ҡыҙ ойопә юлдашы килмәгән һуң,

Ҡыҙ ҡурҡты, бер шомлоҡ буламы, тип.

Кимпергә хап ҡыҙы килде, типе,

Кимнер үлеп ятыр,— күрҙе, тине.

Өйонә илай-план ҡайтып килде,

Бер шомлоҡтоң булғанын [нпдеі белде.

Барып да ҡырҡ ҡыҙҙың ҡашына алып,

Шәһәрҙән йәреп эҙләп йормәк булды.

Тон асеьдә ҡай ерҙә тауыш булһа,

Айнаҡтап * бары килеп ҡолаҡ һалды.

Бер ергә килһә, күп порт туй туйлайҙы, Ошонда ни бьр, тип ҡыҙ уйлайҙы. һәр айнаҡтың тәбәйдә йыр йырлайҙы,

Йәрен юҡтап, бисара зар ннрәпҙе.

Ҡарасәс һылыуҙың айнаҡтан

пырлағаны:

— Төйә кплеп буздайҙы,

Бутаһы увыц юҡ микән?

Бута күҙле Буҙйегет Был уйында юҡ микәғ.? һыйыр килеп мөцрәйҙе,

Быҙауым тип илайҙы;

Биоараның быҙауы

Был уйында юҡ микән?

Ҡуйҙар килеп мөцрәйҙе,

Ҡуҙыһы ⁴¹ [өсөн идройҙс;

Бпсараның кузыһы Был уйында юҡ микән?

Йылҡы килеп кешкәйҙе,

Ҡолоном тип эҙләйҙе;

Бисараның колоно Был уйында юҡ микән?

Былбыл ҡоштар һайрайҙы,

Ҡыҙыл голе юҡ микән?

Ҡыҙыл йөҙло Буҙйегет Был уйында юҡ микән?

Айнаҡтан бисара йыр йырланҙы,

Өй эсендә йәмәғәт йыр тыңланҙы. һис әҙәм хан ҡыҙы тип уйламапҙы, Бпсара һәр кемгә бер пңрәйҙе.

Күп эсендә бер әҙәм белде, тпне, Бисара хан ҡыҙы икәпен күрҙе, тине; Бисара йәрен юҡтап йөргән икән, Айнаҡтан йырын йырлап яуап бирҙе:

— Төйәләр килеп буздайҙы,

Бутаһы уның юҡ сыгыр;

Бута күҙле Буҙйегет

Был уйында юҡ сығыр.

Йылҡы килеп кешнәһә,

Ҡолон уның юҡ сығыр;

Ҡолон күҙле Буҙйегет Был уйында юҡ сығыр, һыйыр килеп мөңрәһә,

Быҙау уның юҡ сығыр;

Быҙау күҙле Буҙйегет Был уйында юҡ сығыр.

236

Ҡуйҙар килеп мөңрәһә,

Ҡуҙыһы уның юҡ сығыр;

Ҡузы күҙле Буҙйегет Был уйында юҡ сығыр.

Былбыл ҡоштар һайраһа,

Ҡыҙыл голо юҡ сығыр;

Ҡыҙыл йөҙлө Буҙйегет Был уйында юҡ сығыр...

...Йәреңдән хәбәр һораһаң,

Ҡайтмаҫ ергә киткән ул.

Ишетеп был һүҙҙе ҡыҙ илап кплде, Әкәһенән * ҡыҙ башын ⁴² һорап килде. «Әкәм минең аң * аулай барған икәп, Сауга * бир, әкә»,— тип иңрәп килде.

— Ишетеп бән *, у а й, әкә,

Аң аулан китеп сән *,

Бала шоңҡар атын сән,

Яҡшы күргән ҡыҙыңа Бер сауғаны ҡыймаймы?

Тоҙаҡ ҡора ятын сәп,

Бала кейек атып сән;

Атып алғап адыпан Беҙгә сауға бирмәйме?

Яҡгпы күргән ҡыҙына Бер сауғағы ҡыймаймы?

Атҡа менеп сығып сән,

Догамапыңды йығып сән,

Донъя инде киң ҡалды.

Үлмәҫ хәбәр угып сән,

Бер коп, әкә, иларһың,

Күп мән дошман булырһың.

Эпг үткәп һуң файҙа юҡ,

Әкәм дәрдле * булырһың.

Уйлаганыц белдем мин, һинең торло уйың бар:

Берәүгә беҙҙе бирер уйың бар,

Йорт эсендә туйың бар.

Тимер алтып булмаҫ, ти,

Баҡыр комош булмаҫ, ти;

Иркем бар, тип эт ҡылма,

Ҡыҙың толен алмаҫ, тп.] ⁴³.

237

31а Кейәү ҡылған Зәйтүнең,

һыртын алтын ҡылһаң да,

Эсеп гәүһәр ҡылһаң да,

Үҙ йәремдән булмаҫ ул.

Алтынға йопон буяһаң,

Ҡарға шоңҡар булырмы?

Ҡанатыпа ҡап яҡһаң,

Шоңҡар ҡарға булырмы?

Яҡшы күргән кешеңде Нурға ҡушып кплтерһәң,

Тамам йортҡа белдерһәң,

Үҙ йәремдән булырмы?

Кенәү һуйып туй ҡылдың,

Ҡыҙың телең алырмы?

Буҙйегеттең һөйәген Мең Зәйтүнгә бирмәҫмен.

Үлгән йәрем мулаһын *

Алтынлы өйгә бирмәҫмен.

Ундай йәрҙе танһаң да,

Һис тә ҡабул күрмәҫмөн.

Аҡылы юҡ әкәмдең Ҡылған әшен ҡайтайыи?

Үлгән йәрем күрмәһәм,

Тере йорон питәйеи?

Х^а н [д ың] ҡыҙына биргән яуабы:

— Илама, ҡыҙым, илама,

Ил эсендә яҡшы күп.

'Илдән-илгә йөрөрмөн, һнно уға бпрермеп.

Телем, балам, ҡайырмай, һойгәпеңсә ҡылырмын:

Алтынлы утау * тектереп, Хеҙмәтселәр ҡуйырмын.

Башымдағы тажымды,

Аҫтымдағы тағымды,

Ҡыҙым, сәған * бирермен.

Арғымаҡҡа ыенгеҙен,

Мең ҡол, балам, бирермен.

Men төйәге йөк артып,

Мең көң *, балам, бирермен.

Донъя йөҙо кнц. балам.

Табып алын бер яҡшы. һөйгәнеңә бирермен.

238

Мал яҡшыһы» алырһың, һөйгәнеңә бирерһең.

Боҙма, балам, уйыңды,

Хуп төҙөрһөң буйыңды ⁴⁴.

Хайдарҙа» хат кнләҙе,

Бары һиие һойэҙе.