- •1. Эпик форма һәм терминдәр мәсьәләһе
- •2. Эпостың тарихкә мөнәсәбәте
- •XVII—XVIII быуаттарҙа башҡорттар, социаль ғәҙеллек, милли тиңлек даулап, күп тапҡырҙар баш күтәргәндәр, әммә һәр саҡ
- •3. Мөхәббәт тураһында хикәйәттәр, ҡиссалар
- •1. Байыҡ сәсәндең ҡаҙаҡ аҡыны бохар менән
- •2. Байыҡ сәсәндең салауат батырға әйткәне
- •3. Байыҡ сәсәндең ҡайтанан килеп сыҡҡаны, халыҡҡа туғанлыҡты аңлатҡаны
- •4. Халыҡтың ир-егеттәрҙе француздарға ҡаршы
- •IIке балалы булып һаман ҡасып йөрөгән.
- •I вариант
- •II вариант
- •IЛҙғыштырыр кемдәрҙе, Таныштырыр кемдәрҙе,
- •36 Һәм табиб * даркарҙар * ғилаж * тапманы г. Икенсе йыл тағы Буҙнегетте тошонда күрҙе. Ҡыҙ егетте итәгенән тотоп яуап һораны:
- •4А Ағарып йор йоҙөктәй,
- •46 Ҡ ы ҙ ҙ ы ң тошонда егеткә биргән
- •5А Бер йыл булды, был егет көлмәй йорнө,
- •56 Былтыр килдең ҡашыма,
- •76 Һал менән бисаралар сығьш ние,
- •8А Әкәңдең һеҙҙең өсөн йәне ҡорбан,
- •9А Ҡарынығыҙ инде һеҙҙең асҡан сығыр,
- •96 Барып һораң хәлдәрен,
- •11А Бер аҙ зарлан йорһөн тип,
- •11Н булһам да булғанмын.
- •126 Ҡыҙҙарҙың был уйынын шпеткән һуң,
- •13А Хан тыштан асыу ҡылып аҡыраҙы,
- •136 Уай, ҡыҙым, был ни тигәп шомлоҡ?— типе,—
- •16А ...Күн дошмандың әсендәй
- •7Ч'анырып алыр йәре юҡ, һөйәмен тнп торғанда,
- •166 Үләр коно [яҡында] 10.
- •11 Әр ҡайғыһын уйлай бар;
- •17А Ҡыҙ бахыр ишеткән һуң торҙо, тине,
- •186 Ғаҡылһыҙҙың бары ла һац(ғы)рау булды.
- •19А Дошмандан яу булғанда,
- •20А б у ҙ й е г е т к ә д у ҫ т ы н ы ң йырлап
- •206 Амап булғыл, йән дуҫтым,
- •21А Ҡапһыҙ ғәскәр атына менеп алып,
- •216 Хан тороп: «Балам, инде ултыр,— тине,—
- •23А Боронғолай берегеп,
- •236 ... Был донъяның эсепдә үлмәй ҡалған
- •24А ... Бисара тәңреһенә палпш ҡылды,
- •246 Сысҡанды ибас бәйләп 27 ҡуя бирҙе,
- •25А Бер түбәнең башына килеп ине,
- •266 Илап-иңрәп, ҡашында тороп ине,
- •27А Күп дошмандың эсеидә
- •28А Илеңә һин барырһың,
- •286 Дуҫты н ың яуабы:
- •29А Ҡана, тиһә, олоном,
- •296 Батпында алтын айҙар толомо бар,
- •316 Туты» ҡоштай егеттәр,
- •32А Таҡҡа ултырыр кешем юҡ;
- •326 Ҡомға болғап башыңды,
- •34А Турғайға ем табылыр,
- •346 Бер аҙ тере тороғоҙ,
- •366 Хан, ишетеп, йортонан илап килде,
- •37А Ипде артыңда, ҡыу һаҡал, кем ҡалаҙы?
- •376 Кемдең берлә йөргөймеп,
- •38А Йәндән татлы йән дуҫтым,
- •40А Үлгән йәндең барынан
- •436 Бөгөн күргән тошомдо
- •44А Хапым, уғлы үлгәнен игпеткәп һуң,
- •446 Тәне менән хушлашын...
- •45А ...Ғафил булдым, тимәгеҙ,
- •46А Ҡары инде йырын йырлап бөттө,
- •476 Хаҡ насибә һалманы 70,
- •48А Моңло әҙәм ишетһә,
- •Часть III, стр. 370. Проза өлөшо йәйә эсенә алынған.
11А Бер аҙ зарлан йорһөн тип,
Лрала даръя яратты.
Сүлдә йөр(о)нөм һыу тапмай,
[һыуҙа йоҙҙом юл тапмай] 11.
Күп ғәриплек күргәнмен,
Юл башлаусы бер танмай.
Дүрт йыл булды юлыңда,
Хайран булып йорон мин;
Даръя кисеп, тау үтеп,
Күрмәгәнде күрҙем мин.
Табандарым уйылып,
Ҡулым тирем һуйылып,
Дәүләт бағым юйылып,
Зар сәргәрдан * булдым мпн.
Атамды мин күрмәнем,
Анамды мин күрмәнем.
Өйҙә ғүмер һормәнсм,
Бер һин осон пор(ө)нөм мин.
һине әҙләп йөр(ө)гәнмен,
Буйың тоштә күргәнмен,
Пәне.м ҡорбан ҡылғанмын,
Рәхим итһәң кәрәкте.
Зәғфрандай һулығанмын,
Өс йыл тотҡон булғанмын.
212
Поҙоң күрер кон булһа,
11Н булһам да булғанмын.
Миһман * булын килен мнн,
Хайран булып йорон мин,
Нурың төштә күреп мин,
Рәхим итһәң кәрәкте.
Атым минең — Буҙйегет,
Ҡашымда бар дуҫ егет,
Бер ҡайғылы ҡуш егет,
Рәхмәт әйтһәң кәрәкте.
Сын хәҡиҡәт йәр булһаң,
Өйгә керһәм кәрәкте.
Йәнем һонгөн япыйым Поҙөң күрһәм кәрәкте.
Ҡыҙҙың яуабы:
Ысын микән, отрок * микән һүҙең һинең, Танымаймын, ҡай ерлек һин, үҙең һинең? Төшөмдә алла ҡушҡан йәрем булһаң,
Кил, айнаҡтан күрәнем йөҙөң Һинең.
Буҙйегет тура айпаҡҡа килде, тине,
Ҡыҙ ҡарап, егет йөҙөп күрҙе, тине.
Битендәге пәрҙәһен асып ине.
Ханша ғашиҡ ярын инде белде, [тине].
Тунын кейеп, хан ҡыҙы ҡәҙәм * баҫты,
Югереп, ҡыҙҙар тороп ишек асты.
Услап алтын-комош ҡулына алын,
Мәрүәрнд * мән мәрйендән сәсеү сәсте. Ҡосаҡлашып күреште ғашиҡ йәре.
Ҡашында ҡырҡ ҡыҙ бар, хеҙмәткәре.
Ҡыҙҙар тороп, алдында яр-яр әйтеп,
Хан ҡыҙының табылды пнтизары.
Ҡыҙҙарҙың әйткән я p-я р ы:
Әлхәмде сүрә ҡөрьәндең башындалыр, яр-яр, Пәйғәмбәрҙәр алланың ҡашындалыр, яр-яр.
Берең — мәрүәрнд, берең — мәрйен, теҙелептер, яр-яр Берең — хандыр, берең — ханша, йәр булып һеҙ, яр-яр Берең — тутый, берең — былбыл, йәр булып һеҙ, яр-яр Берең — алтын, берең — көмөш, түш булып һеҙ, яр-яр Берең — гол, берең — йофар, хуш булып һеҙ, яр-яр. Берең — айҙыр, берец — кондор, ҡай(ы)рылмағыҙ1 яр-яр Заман ахыр булғансы, ай(ы)рылмағыҙ, яр-яр.
Берөң — гәүһәр, бсрең — яҡут, яратыптыр, яр-яр, Берөң — тутый, бсрең — былбыл, һайрашыптыр, яр-яр. Берең — хур ҡыҙ, берец — нур егет, бер тороғоҙ, яр-яр. Заман ахыр булғансы, бер йорөгоҙ, яр-яр...
Терек донъя ярашыр күн мал менән, яр-яр,
Маллыға көн ярашыр һөйгән йәр мән, яр-яр.
Малы юҡтың йәне юҡ, түшәге юҡ, яр-яр,
Йәре юҡтың йәне юҡ, түшәге юҡ, яр-яр.
Яр-яр итмәк боронғо өлгөбөҙ бар, яр-яр,
Терелектә бер аҙ кон көлкөбөҙ 1- бар, яр-яр.
Яр-яр әйтте ҡырҡ ҡыҙ, уйнап-көлөп,
Ҡолаҡ һалды хан копого *, тыштан тороп.
126 Ҡыҙҙарҙың был уйынын шпеткән һуң,
Юнәлде ханға табан, хәбәр алып...
— Тәҡсир хан, ҡыҙығыҙгай барып килдем,
Бер шомлоҡ ба]> икән, тыңлап белдем.
Ҡырҡ ҡыҙ яр-яр әйтеп ятыр икән,
Ишеткән яманлыҡты әйтә килдем.
Был яр-ярын ишетеп ойгә керҙем,
Туйҙарын, ҡылған эшен ҡарап торҙом.
Күп ҡыҙҙар бер туй ҡылып ятыр икәп.
Ике егет эсепдә — шуны күрҙем.
Ҡыҙығыҙ мән бер егет мунындашыи,
Ятыпты таҡ өҫтөндә ҡуйындашып.
Минең әйткән һүҙемә инанмаһаң,
Ҡарағыҙ, тәҡсир ханым, ишек асып.
Ишетеп, хан ҡылысын ҡулына алды,
Иленә асыуланып хәбәр һалды.
Күшәлә күп һалдаттар йыйылышып,
Хан ҡыҙының таш өйөн ҡамап алды.
