1. Сабақ морфологиясы

Сабақ өркеннің осі болып табылады. Оның құрылымы метамерлік және буындар мен буынаралықтардан тұрады. Сабақ тек төбелік қана емес, кейде жапсырмалық осьтен де өсіп шығады.

Сабақтар формалары бойынша тіпті де әртүрлі, олар төртқырлы, көпқырлы, қиылысында жалпақ та болуы мүмкін, дегенмен де ең таралған түрі - цилиндр тәрізді.

Сабақтың негізгі қызметі - тіректік және өткізгіш. Сабақ негізгі қоректік органдарды - тамыр мен жапырақты - өзара морфологиялық және қызметтік байланыстырып отырады - бұл делдал орган.

Осы негізгі функцияларына басқа да көптеген қызметтер қосылады, ал кейде олар гипертрофияланған және алдыңғы қатарға шығады: бұл қор жинаушы қызметі, қорғаныш қызметі (сабақтың тікенегі болған жағдайда), эпидерма астында хлоренхимасы бар, жас сабақтар, фотосинтезге белсенді қатысады.

Өсімдіктер сабағы тіршілігінің үзақтығымен айырықша ерекшеленеді. Алдымен, біржылдық және көпжылдық, шөптұқымдас және сүректік тіршілік формалары бөлінеді. Сүректік өсімдіктердің көпжылдық сабақтарын діңгектер, бұталардың бөлек сабақтары діңгекшелер деп аталады.

2. Сабақтың анатомиялық құрылысы

Сабақтарға меристемалардың күрделі жүйелілігі тән: төбелік, бүйірлік және жанамаланған. Алғашқы меристемалардың қызметі нәтижесінде сабақтың алғашқы құрылысы салынады. Кейбір өсімдіктерде, мысалы, көптеген біржарнақтыларда, ол бүкіл тіршілік бойы сақталады.

Кейде эпидерманың тікелей астында, сабақтан шетке әкелінген механикалық ұлпалар жатады (колленхима немесе склеренхима). Бұл ұлпалар хлорофиллтасушы, бөліп шығарушы және мамандандырылмаған паренхимамен әртүрлі бірлесе кездеседі.

Сабақтағы қабық пен стела арасындағы шекара тамырға қарағанда онша айқын көрінбейді. Өйткені, сабақта эндодерманың, тамырдағы қабығы біркелкі емес жуандаған эндодерма сияқты, онша анық белгілері болмайды. Ал сабақтың эндодермасының да өзінің өзгешелігі болады. Кейде сол қабатта көптеген крахмал түйіршіктері жиналады, сондықтан эндодерманы крахмал қынабы деп атайды.

Стеланың құрылысы біраз күрделілеу келеді. Мұнда құрылым нұсқаларының әртүрлі ең көп түрлілігі байқалады. Атап айтқанда, ерекше стелярлық теорияның жасалу себептерінің бірі осы болды. Бүл теорияны біз кейінірек қарастырамыз.

Өткізуші ұлпалардың орналасу сипатына қарай 1) шоқтық типтегі сабақтарға (сол ұлпалар жеке шоқтар түрінде салынатын) және 2) шоқтық емес типті сабақтарға бөлінеді: бұл жағдайда өткізуші ұлпалар түтас сақина болып орналасады.

Бізге жеке шоқтар мысалында прокамбийден алғашқы ұлпалардың пайда болуын қарастыру біраз ыңғайлы да және дұрыс болар еді.

Сонымен, прокамбий – сабақтың ұзына бойына созылған, ұзын жасушалардан тұратын, алғашқы меристема.

Тамырдағы сияқты, уақыт бойынша біраз ертерек флоэма элементтері, одан кейінірек ксилема пайда болады. Бірақ олар өткізуші шоқтардың басқа жерлерінде әртүрлі салынады.

Флоэма шоқтарда сыртынан салынады (экзархно) және ортаға қарай ұмтыла дамиды. Ксилема эндархнолы салынады және ортадан тебе дамиды.

Сөйтіп, сабақта бұл ұлпалар бір-біріне қарай дамиды. Көптеген жағдайларда алғашқы жуандауда өзек күштірек дамиды. Мұндай жуандауды медуллярлық (картоп түйнегі) деп атайды. Біраз сиректеу, кортикалдық жуандауда, алғашқы қыртыс күштірек дамиды (кейбір кактустардағы сияқты).