2 Модуль Лексикология

Дәріс 2 сағат, тәжірибелік сабақ 4 сағат, СӨЖ 12 сағат

№ 4 дәріс

Тақырыбы: Лексикология. Сөз мағынасы және оның түрлері. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер. Фразеологизмдер

Жоспары:

1. Лексикология, оның зерттеу объектісі

2. Сөз мағынасы туралы түсінік

3. Омоним, синоним, антоним сөздер, олардың жасалуы

5.Еркін және тұрақты тіркестер.

№ 5 дәріс

Тақырыбы: Қазақ тілі лексикографиясы. Сөзжасам туралы жалпы түсінік.

Жоспары:

1. Қазақ тілі лексикографиясы туралы мәлімет. Сөздік, олардың түрлері, сипаттары.

2. Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі жайында мәлімет.

3. Сөзжасамның негізгі тәсілдері

3 Модуль. Морфология

Дәріс 7 сағат, тәжірибелік сабақ 14 сағат, СӨЖ 42 сағат

№ 6 дәріс

Тақырыбы: Грамматикалық ұғымдар. Сөз таптары. Зат есім. Көмекші есімдер

Жоспары:

1.Грамматика ғылымы туралы түсінік.

2. Грамматикалық мағына мен лексикалық мағынаның арақатынасы.

3. Грамматиканың салалары.

4. Зат есім туралы жалпы түсінік.

5. Зат есімнің лексика-грамматикалық, морфологиялық сипаты.

№ 7 дәріс

Тақырыбы: Сын есім. Олардың сөйлемдегі қызметі

Жоспары:

1. Сын есімнің семантикалық топтары

2.Сын есімнің морфологиялық құрылымы

3. Сын есімнің синтаксистік қызметі

4. Сын есімнің зерттелуі

№ 8 дәріс

Тақырыбы: Сан есім. Олардың сөйлемдегі қызметі

Жоспары:

1. Сан есімнің лексика-семантикалық сипаты.

2. Сан есімнің морфологиялық ерекшелігі.

3. Сан есімнің синтаксистік қызметі.

4. Сан есімнің зерттелуі.

№ 9 дәріс

Тақырыбы: Есімдік, оған тән негізгі мағыналық ерекшелік, мағыналық топтары, синтаксистік қызметі

Жоспары:

1. Есімдіктің лексика-семантикалық сипаты.

2. Есімдіктің морфологиялық ерекшеліктері.

3. Есімдіктердің сөйлемдегі қызметі.

4. Есімдіктердің қазақ тіл білімінде зерттелуі.

№ 10 дәріс

Тақырыбы: Етістік. Етістіктің лексика-грамматикалық категориясы

Жоспары:

1.Етістіктің жалпы сипаты.

2. Етістіктің лексика-грамматикалық категориялары.

3. Етістіктің лексика- семантикалық топтары.

4.Етістіктің грамматикалық сипаты.

5. Етістіктің жасалуы.

6. Етістіктің зерттелуі.

7. Етістіктің синтаксистік қызметі.

№ 11 дәріс

Тақырыбы: Үстеу. Шылау сөздер

Жоспары:

1.Үстеулердің зерттелу тарихы.

2.Үстеудің лексика-грамматикалық топтары.

3.Үстеудің морфологиялық ерекшелктері.

4.Үстеудің синтаксистік қызметі

5. Шылаулардың зерттелу тарихы.

6. Шылаулардың жалпы сипаттамасы, түрлері.

7. Жалғаулықтар, септеуліктер, демеуліктер, олардың қызметі.

№ 12 дәріс

Тақырыбы: Еліктеу сөздер. Одағай сөздер

Жоспары:

1. Еліктеу сөздердің зерттелу тарихы.

2. Еліктеу сөздердің мағыналық түрлері.

3. Еліктеу сөздердің фонетика- морфологиялық сипаты.

4. Еліктеу сөздердің синтаксистік қызметі

5. Одағай, жалпы сипаттама.

6. Одағайдың түрлері.

7. Одағайдың интонациялық ерекшеліктері.

8. Одағайдың құрамы мен қызметі.

4 Модуль. Синтаксис, оның зерттеу объектісі

Дәріс 3 сағат, тәжірибелік сабақ 6 сағат, СӨЖ 18 сағат

№ 13 дәріс

Тақырыбы: Синтаксис туралы жалпы түсінік. Сөз тіркесі. Сөйлем. Сөйлем мүшелері

Жоспары:

1.Синтаксис пәнінің объектісі, мазмұны.

2.Синтаксистің зерттелу тарихы, салалары.

3. Сөздердің байланысу тәсілдері, түрлері. Сөз тіркесінің типтері

4.Сөйлемнің модальділігіне және интонациясына қарай түрлері

5.Сөйлем мүшесі болудың шарттары.

6.Сөйлемнің тұрлаулы, тұрлаусыз, айқындауыш мүшелері.

7.Бірыңғай мүше, Үйірлі мүше.

№ 14 дәріс

Тақырыбы: Жай сөйлем мен құрмалас сөйлем синтаксисі. Емле және тыныс белгілері

Жоспары:

1.Құрмалас сөйлем белгілері, жасалу жолдары

2. Салалас құрмалас сөйлем.

3.Сабақтас құрмалас сөйлем.

4.Аралас құрмалас сөйлем.

5. Емле туралы жалпы түсінік.

6.Тыныс белгілерінің қалыптасуы мен даму жолдары. Тыныс белгілердің түрлері.

№ 15 дәріс

Тақырыбы: Сөйлеу мәдениеті. Тілдік норма, оның тіл мәдениетіне қатысы

Жоспары:

1.Тіл мәдениеті туралы ұғым.

2.Тіл мәдениеті ғылымының зерттеу обьектісі мен салалары.

3.Әдеби тіл және оның нормалары

10. Тәжірибелік сабақ мазмұны

№ 1-2 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Тіл дыбыстары және оның түрлері. Тіл және ерін үндестігі

Жоспары:

1. Тіл білімінің басқа ғылымдар мен байланысы.

2. Тілдің қоғамдық мәні мен қызметі.

3. Дауысты дыбыстардың жасалуы және түрлері

4. Дауысты және дауыссыз дыбыстардың айтылуы мен жазылуындағы ерекшеліктер

5.Буын түрлері

6. Фонетиканы зерттеген қазақ ғалымдары

7. А. Байтұрсыновтың қазақ тілі фонетикасының зерттелуіне қосқан үлесі

8. Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі

9. Монофтонг дыбыстардың ерекшеліктері

№ 3-4 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Фонетиканың зерттелу нысаны туралы түсінік

Жоспары:

1.Фонетиканы зерттеген қазақ ғалымдары

2.А. Байтұрсыновтың қазақ тілі фонетикасының зерттелуіне қосқан үлесі

№ 5-6 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі

Жоспары:

1. Монофтонг дыбыстардың ерекшеліктері

2. Дауысты дыбыстар,олардың жасалуы

3.Дауыссыз дыбыстар

№ 7-8 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы:Лексика туралы жалпы түсінік

Жоспары:

1. Термин сөздер, оладың жасалу жолдары.

2. Көнерген сөздер, олардың түрлері.

3. Неологизмдер ,олардың жасалу жолдары.

4. Араб, парсы және орыс тілдерінен енген сөздер.

№ 9-10 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Семасиология.

Жоспары:

1. Сөз мағынасының түрлері

2. Сөздік қор мен сөздік құрам

3. Фразеология туралы жалпы түсінік

№ 11-12 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы:Сөз құрамы, сөз тұлғасы

Жоспары:

1. Қосымшалардың орын тәртібі. Омоним қосымшалар.

2. Тіркесті күрделі сөздер мен аналитикалық формалы сөздер туралы мәлімет.

4. Сөз құрамын, лексика- грамматикалық мағынасын талдау, айқындау. Жаттығу жұмыстары негізінде талдау,ғылыми еңбектерден қажетті мәліметтер жинақтау.

№ 13-14 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы:Стиль жайлы жалпы түсінік

Жоспары:

1. Стильдің түрлері, қолданылу аясы.

2. Қазақ тілі лексикографиясы туралы мәлімет.

3. Сөздік олардың түрлері, сипаттары.

№ 15-16 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Қазіргі қазақ тілі лексикографиясы

Жоспары:

1.Лексикография және сөздіктердің түрлері туралы түсінік

2. Түсіндірме сөздіктер

3. Диалектологиялық сөздіктер

4. Салыстырмалы сөздіктер

5.Этимологиялық сөздіктер

6. Сигнонимдер сөздігі

7. Фразеологиялық сөздіктер

№ 17-18 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Сөзжасам туралы түсінік

Жоспары:

1. Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі жайында мәлімет.

2. Сөзжасамның басқа салалармен байланысы.

3. Негізгі тәсілдер: аналитикалық және лексика-семантикалық.

4. Морфема жайлы түсінік, оның салалары.

5. Күрделі сөздер жайында, олардың түрлері.

№ 19-20 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Сөз таптары

Жоспары:

1. Сөз таптары мен топтары

2. Сөздерді топтастыру принциптері

№ 21-22 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы:Сөз тіркесі

Жоспары:

1.Сөз тіркесі туралы түсінік.

2.Сөз тіркесінің түрлері.

№ 23-24 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Сөйлем мүшелері

Жоспары:

1. Жай сөйлемнің үйірлі мүшелері.

2. Бірыңғай мүшелер.

3. Айқындауыштың стилистикалық қызметі.

№ 24-26 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Жай сөйлемнің түрлері

Жоспары:

1. Атаулы сөйлем

2. Төл сөз бен автор сөзі. Төлеу сөз.

№ 27-28 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Құрмалас сөйлем синтаксисі

Жоспары:

1. Құрмалас сөйлем түрлерінің айырмашылықтары.

2. Көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем.

3.Аралас құрмалас сөйлем

№ 29-30 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Сөз мәдениеті

Жоспары:

1.Тіл мәдениеті және оның проблемалары

2.Сөз мағынасы және оны түсініп жұмсау

3.Көркем әдебиеттегі сөз қолданыс

11. СӨЖ тапсырмаларын орындау және тапсыру кестесі:

№	СӨЖ тапсырмалары	Бақылау түрі	Тапсыру мерзімі (апта)
1	Тілдің таңбалық сипаты және құрылымдық –жүйелілік ерекшеліктері	Мәнжазба	1 апта
2	Дауысты дыбыстардың жасалуы және түрлері	Тірек сызбалар	2 апта
3	Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі	конспект	3 апта
4	Буын түрлері	Тірек сызбалар	4 апта
5	Сөздің мағыналық түрлері	Сараптама жасау	5 апта
6	Қазақ емлесінің кейбір мәселелері	Мәнжазба	6 апта
7	Сөз мағынасының ауыспалы мағынада қолданылу тәсілдері	Сараптама жасау	7 апта
8	Көп мағыналы сөздер және омонимдер	Мәнжазба	8 апта
9	Синонимдердің мағыналық, стильдік реңктері	Конспект	9 апта
10	Диалект және кәсіби сөздер	Сараптама жасау	10 апта
11	Қазақ тілі лексикасының стильдік түрлері	Конспект	11 апта
12	Күрделі сөздің тұрақты тіркес пен еркін сөз тіркесінен өзгешеліктері	Сараптама жасау	12 апта
13	Грамматикалық мағынаның берілу тәсілдері мен жолдары	Конспект	13 апта
14	Грамматикалық категорияның сипаты мен түрлері	Сараптама жасау	14 апта
15	Грамматикалық категорияның сөз таптарына қатысы	Конспект	14 апта
16	Айқындауыш мүше және оның түрлері	Тірек сызбалар	15 апта
17	Сөздердің байланысу формалары	Конспект	15 апта

12. ОСӨЖ өткізу жоспары:

№	ОСӨЖ тапсырмалары	Бақылау түрі
1	Дауыссыз дыбыстардың акустика-артикуляциялық ерекшеліктері	Конспект
2	Буын жігі және тасымал	Реферат
3	Буын және дыбыс үндестігі.Тоғыспалы ассимиляция	Мәнжазба
4	Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелері	Реферат
5	Сөздің тура және ауыспалы мағынасы	Конспект
6	Сөздердің қолданылу аясына қарай бөлінетін түрлері	Мәнжазба
7	Сөздің морфемалық құрамы	Мәнжазба
8	Күрделі сөз және оның түрлері	Конспект
9	Сан есім, оның семантика-морфологиялық топтары	Конспект
10	Етістіктің грамматикалық категориялары	Реферат
11	Шылау және еліктеу сөздер	Конспект
12	Есімді және етістікті тіркесті тіркестер, олардың байланысу түрлері	Мәнжазба
13	Анықтауыш және айқындауыш	Конспект
14	Жай сөйлемнің құрылысына қарай бөлінетін түрлері	Конспект
15	Салалас құрмалас сөйлем және оның түрлері	Конспект
16	Сабақтас құрмалас сөйлем және оның түрлері	Мәнжазба
17	Оқшау сөз және оның түрлері	Мәнжазба
18	Тыныс белгілері	Конспект

13. Негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі

1. Ахметов Ә, Қ. Жүнісов, Оразбаева Ф. Қазіргі қазақ тілінеарналған жаттығулар.(Морфология). Алматы,1998.

2. Жүнібеков Қ., Оразбаева Н, Қасымова Б., Шалабев Б. Қазіргі қазақ тіліне арналған жаттығулар.Жаттығулар .Алматы, 1994.

3. Қалиев Ғ, Оразбаева Ф, Қасымова Б.,Шалабаев Б., Қазіргі қазақ тілі. Жаттығулар жинағы (Көмекші оқу құралы). Алматы,1997.

4. Исаев С. Қазақ тілі. Алматы, 1993.

5. Оралбаева Н, Әбдіғалиева Т, Шалабаев Б.. Практикалық қазақ тілі.Алматы, 1993.

6. Шалабаев Б. Кестелі грамматика, Алматы, 1996.

7. Бедсенбаева К. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. Алматы, 1973.

8. Болғанбаева Ә. Қазақ тілі лексикологиясы.Алматы, 1979.

Қосымша әдебиеттер тізімі:

1. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. Алматы, 1998.

2. Мырзабеков С. Дыбыс жүйесі. Алматы, 1999.

3. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Алматы,1991.

4. Хасенов Ә. Тіл білімі. Алматы, 1996.

5. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992.

6. Қазақ тілінің грамматикасы. 1-2 бөлім. Алматы, 1967.

7. Белбаева М. Қазақ тілінің синонимдер сөздігі. Алматы, 1998.

8. Достанов М., Қазақ тілі сөздерінің фонетика-лексикалық грамматикалық ерекшеліктерін қатар талдау әдістері. Алматы 1999

9. Мұсабекова Ф. Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясын. Алматы, 1998

10.Неталиева Қ. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі, Алматы, 2000

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты

.

Педагогика және филология факультеті

Мектепке дейінгі және бастауыш оқыту әдістемесі кафедрасы

Пәннің оқу бағдарламасы - SYLLABUS

Қазіргі қазақ тілі негіздері пәні бойынша

5В010100- «Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу » мамандығына арналған

Несие саны	3
Курс	2
Семестр	4
Емтихан (семестр)	4
Дәріс (сағат)	15
Тәжірибелік сабақ (сағат)	30
Студиялық сабақ (сағат)	-
Зертханалық сабақ (сағат)	-
СӨЖ (сағат)	60
ОСӨЖ (сағат)	30

Арқалық, 2016

1. Оқытушы(-лар) туралы мәлімет: Даулетова Айнаш Сериковна

2. Байланыс ақпараты: 87778 961 72 51

3. Пәннің пререквизиттері:Мектеп бағдарламасынан қазақ тілі

3. Пәннің постреквизиттері:Қазақ тілін оқыту әдістемесі

4. Пәнді оқытудың мақсаты: «Қазіргі қазақ тілі негіздері» пәні студенттерге тілдің қоғамдық мәні, құрылымдық ерекшеліктері, тіл көркемдігі жөнінде жүйелі білім беру, тілдің фонетикалық, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық нормаларын, тіл мәдениетін игерту мақсатын көздейді

5. Пәнді оқытудың міндеттері:

тілдің құрылымдық және жүйелік қасиеттерімен таныстыру;

- тіл дыбыстары және олардың түрлерін таныту;

- үндестік заңдылықтарын білдіру;

- буын түрлерімен таныстыру;

- сөз мағыналарының түрлерін айыра білуге үйрету;

- cөзжасамның негізгі тәсілдерін таныту және морфемаларды меңгерту;

- сөз таптарын жеке-жеке таныту;

- әр сөз табының грамматикалық түрлену жүйесін меңгерту;

- сөздерді тіркестіру формалары мен тәсілдерін меңгерту;

- сөйлем мүшелерін таныту, олардың синтаксистік қызметін байқату;

- сөйлемнің айтылу мақсатына және құрылысына қарай бөлінетін түрлерімен таныстырып, әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерін меңгерту;

- сауатты жазуға үйрету.

6. Пән бойынша студенттердің дайындық деңгейіне қойылатын талаптар (оқу нәтижелері, құзыреттілікке қойылатын талаптар)

Нақты пәнді оқыту нәтижесінде келесі құзыреттіліктер қалыптастырылуы қажет:

құзыреттіліктердің сипаты

Студент пәнді меңгеру нәтижесінде:

Білуге: ҚР Білім туралы Заңы, Баланың құқығы туралы Халықаралық Конвенциясы, ҚР қаулы-қарарлары, ҚР білімін басқару органы, нормативтік және құқықтық құжаттар, стандарттар, бағдарламалар, бастауыш білім беру бойынша әдістемелік нұсқаулар;

– бастауыш мектепте оқушыларды оқыту мен тәрбиелеудің жаңашыл үдерістері;

– ҚР жалпыға бірдей міндетті білім берудің бастауыш сатысының маңызы;

–бастауыш мектептегі ұйымдастырушылық-әдістемелік жұмысты жаңа формада басқарудың теориялық негіздері;

– бастауыш сатыдағы білім беру саласындағы зерттеу және тәжірибелік-эксперименттік жұмысты ұйымдастыру негіздері;

- Бастауыш сатыда білім беру саласындағы инновация және қазіргі технология.

Қабілетті болуға:

• қазіргі заманғы оқыту технологиясын пайдалана отырып, білімін жетілдіруге; жеке басының жұмысын ғылыми негізде ұйымдастыруға, ақпараттарды жинау мен оларды өңдеу мен сақтау үлгісіне ие болуға.

Білікті болуға: инновациялық технология, білім беру бағдарламасын, білім беру жүйесін ұйымдастырушылық-әдістемеліктің жаңа формасымен қамтамасыз ету жұмыстарын жүргізу;

– бастауыш мектептегі озық тәжірибелі ұстаздар мен білікті мамандардың тәжірибесін меңгерту;

– оқыту мен тәрбиелеу үдерісіне психологиялық-педагогикалық талдау жасау;

– балалар мен оқу-тәрбие жұмыстарын талдау және бақылау, балалар дамуын диагностикалауы міндетті.

8. Пәннің қысқаша мазмұны:

«Қазіргі қазақ тілі негіздері» пәнінің өзіндік орны бар. Себебі мектептегі оқыту ісінің басты міндеті оқушылардың ойлау дағдысын, жоғары интеллектуалдық ой-өрісін қалыптастыру деп есептесек, бұлардың бірден-бір алғышарттары болып табылатын – қарым-қатынастық (коммуникативтік), танымдық, адамгершілік, эстетикалық т.б. дағдыларды оқушылар тікелей тілді оқып-үйрену үдерісінде меңгереді. Осы жағдай бастауыш сыныптарда оқытылатын пәндер жүйесінде қазақ тілінің жетекшілік рөл атқаратынын көрсетіп, мұғалімнен тілден берілетін теориялық білімді жетік меңгеруді талап етеді.

9. Пәннің тақырыптық-күнтізбелік жоспары:

№	Тақырыптың атауы		Дәріс		Тәжірибелік сабақ		Студиялық сабақ		Зертханалық сабақ		СӨЖ		ОСӨЖ
1 модуль Тіл білімі, оның салалары
1.1		Тіл білімі және оның салалары.		1		2						4		1
1.2		Қазақ тілі фонетикасына кіріспе. Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі		1		2						4		2
1.3		Буын.Екпін.Интонация. Үндестік заңы.Ықпал		1		2						4		1
2 модуль Лексикология, оның зерттеу объектісі
2.1		Лексикология. Сөз мағынасы және оның түрлері. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер.Фразеологизмдер		1		2						4		1
2.2		Қазақ тілі лексикографиясы. Сөзжасам туралы жалпы түсінік.		1		2						4		1
3 модуль Морфология
3.1		Грамматикалық ұғымдар. Сөз таптары. Зат есім. Көмекші есім.		1		2						4		2
3.2		Сын есім.Олардың сөйлемдегі қызметі		1		2						4		2
3.3		Сан есім.Олардың сөйлемдегі қызметі		1		2						4		1
3.4		Есімдік, оған тән негізгі мағыналық ерекшелік, мағыналық топтары, синтаксистік қызметі		1		2						4		2
3.5		Етістік.Етістіктің лексика-грамматикалық категориялары		1		2						4		2
3.6		Үстеу. Шылау сөздер		1		2						4		1
3.7		Еліктеу сөздер.Одағай сөздер		1		2						4		1
4 модуль Синтаксис, оның зерттеу объектісі
4.1		Синтаксис туралы жалпы түсінік. Сөз тіркесі. Сөйлем. Сөйлем мүшелері.		1		2						4		2
4.2		Жай сөйлем мен құрмалас сөйлем синтаксисі. Емле және тыныс белгілері		1		2						4		2
4.3		Сөйлеу мәдениеті.Тілдік норма,оның тіл мәдениетіне қатысы		1		2						4		2
Барлығы				15		30						60		30

10.СӨЖ тапсырмаларын орындау және тапсыру кестесі:

№	СӨЖ тапсырмалары	Бақылау түрі	Тапсыру мерзімі (апта)
1	Тілдің таңбалық сипаты және құрылымдық –жүйелілік ерекшеліктері	Мәнжазба	1 апта
2	Дауысты дыбыстардың жасалуы және түрлері	Тірек сызбалар	2 апта
3	Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі	конспект	3 апта
4	Буын түрлері	Тірек сызбалар	4 апта
5	Сөздің мағыналық түрлері	Сараптама жасау	5 апта
6	Қазақ емлесінің кейбір мәселелері	Мәнжазба	6 апта
7	Сөз мағынасының ауыспалы мағынада қолданылу тәсілдері	Сараптама жасау	7 апта
8	Көп мағыналы сөздер және омонимдер	Мәнжазба	8 апта
9	Синонимдердің мағыналық, стильдік реңктері	Конспект	9 апта
10	Диалект және кәсіби сөздер	Сараптама жасау	10 апта
11	Қазақ тілі лексикасының стильдік түрлері	Конспект	11 апта
12	Күрделі сөздің тұрақты тіркес пен еркін сөз тіркесінен өзгешеліктері	Сараптама жасау	12 апта
13	Грамматикалық мағынаның берілу тәсілдері мен жолдары	Конспект	13 апта
14	Грамматикалық категорияның сипаты мен түрлері	Сараптама жасау	14 апта
15	Грамматикалық категорияның сөз таптарына қатысы	Конспект	14 апта
16	Айқындауыш мүше және оның түрлері	Тірек сызбалар	15 апта
17	Сөздердің байланысу формалары	Конспект	15 апта

11.ОСӨЖ өткізу жоспары:

№	ОСӨЖ тапсырмалары	Бақылау түрі
1	Дауыссыз дыбыстардың акустика-артикуляциялық ерекшеліктері	Конспект
2	Буын жігі және тасымал	Реферат
3	Буын және дыбыс үндестігі.Тоғыспалы ассимиляция	Мәнжазба
4	Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелері	Реферат
5	Сөздің тура және ауыспалы мағынасы	Конспект
6	Сөздердің қолданылу аясына қарай бөлінетін түрлері	Мәнжазба
7	Сөздің морфемалық құрамы	Мәнжазба
8	Күрделі сөз және оның түрлері	Конспект
9	Сан есім, оның семантика-морфологиялық топтары	Конспект
10	Етістіктің грамматикалық категориялары	Реферат
11	Шылау және еліктеу сөздер	Конспект
12	Есімді және етістікті тіркесті тіркестер, олардың байланысу түрлері	Мәнжазба
13	Анықтауыш және айқындауыш	Конспект
14	Жай сөйлемнің құрылысына қарай бөлінетін түрлері	Конспект
15	Салалас құрмалас сөйлем және оның түрлері	Конспект
16	Сабақтас құрмалас сөйлем және оның түрлері	Мәнжазба
17	Оқшау сөз және оның түрлері	Мәнжазба
18	Тыныс белгілері	Конспект

12. Негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі

12.1 Негізгі әдебиеттер тізімі:

1. Ахметов Ә, Қ. Жүнісов, Оразбаева Ф. Қазіргі қазақ тілінеарналған жаттығулар.(Морфология). Алматы,1998.

2. Жүнібеков Қ., Оразбаева Н, Қасымова Б., Шалабев Б. Қазіргі қазақ тіліне арналған жаттығулар.Жаттығулар .Алматы, 1994.

3. Қалиев Ғ, Оразбаева Ф, Қасымова Б.,Шалабаев Б., Қазіргі қазақ тілі. Жаттығулар жинағы (Көмекші оқу құралы). Алматы,1997.

4. Исаев С. Қазақ тілі. Алматы, 1993.

5. Оралбаева Н, Әбдіғалиева Т, Шалабаев Б.. Практикалық қазақ тілі.Алматы, 1993.

6. Шалабаев Б. Кестелі грамматика, Алматы, 1996.

7. Бедсенбаева К. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. Алматы, 1973.

8. Болғанбаева Ә. Қазақ тілі лексикологиясы.Алматы, 1979.

2. Қосымша әдебиеттер тізімі:

1. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. Алматы, 1998.

2. Мырзабеков С. Дыбыс жүйесі. Алматы, 1999.

3. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Алматы,1991.

4. Хасенов Ә. Тіл білімі. Алматы, 1996.

5. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992.

6. Қазақ тілінің грамматикасы. 1-2 бөлім. Алматы, 1967.

7. Белбаева М. Қазақ тілінің синонимдер сөздігі. Алматы, 1998.

8. Достанов М., Қазақ тілі сөздерінің фонетика-лексикалық грамматикалық ерекшеліктерін қатар талдау әдістері. Алматы 1999

9. Мұсабекова Ф. Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясын. Алматы, 1998

10.Неталиева Қ. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі, Алматы, 2000

13. Студенттердің білімін, икемін, дағдысын бағалау жүйесі

Ағымдағы бақылау (семестрдің 1-7 және 8-15 апталарында өткізіледі):

1. Студенттің әр дәріс сабағына қатысуы 100 балмен, қатыспауы 0 балмен бағаланады. Орташа арифметикалық өлшемі студенттің дәріс сабақтарына қатысу көрсеткіші болып табылады.

2. Практикалық (зертханалық, студиялық) сабақтағы белсенділігі мен тапсырмаларды орындау деңгейіне байланысты әр практикалық (зертханалық, студиялық) сабақ максималды 100 балмен бағаланады. Орташа арифметикалық өлшемі студенттің практикалық (зертханалық, студиялық) тапсырмаларды орындау көрсеткіші болып табылады.

3. Үй тапсырмасын орындау деңгейіне байланысты максималды 100 балл беріледі. Орташа арифметикалық өлшемі студенттің үй тапсырмаларын орындау көрсеткіші болып табылады. Үй тапсырмасының көлемін оқытушы анықтайды.

4. СӨЖ (оның ішінде ОСӨЖ) тапсырмаларын орындау максималды 100 балмен бағаланады. Орташа арифметикалық өлшемі студенттің СӨЖ (оның ішінде ОСӨЖ) тапсырмаларын орындау көрсеткіші болып табылады.

Ағымдық бақылау (АБ) бағасы келесі формуламен есептелінеді:

Межелік бақылау (семестрдің 7 және 15 апталарында өткізіледі):

Межелік бақылауда (МБ) студенттің білімі жазбаша жұмыс / ауызша жауап / компьютерлік тестілеу / норматив тапсыру / шығармашылық тапсырма орындау арқылы тексеріліп, максималды 100 балл қойылады.

Студенттің межедегі рейтингі (Р) келесі формуламен есептелінеді:

Студентті қорытынды бақылауға (емтиханға) жіберу рейтингі (Р_орташа) келесі формуламен анықталады:

Қорытынды бақылау (емтихан) (Е) емтихан сессиясы кезінде өткізіледі. Емтихан жазбаша түрде / компьютерлік тестілеу / норматив тапсыру / шығармашылық тапсырма орындау арқылы қабылданады, максималды 100 балл қойылады.

Қорытынды баға (ҚБ) келесі формула бойынша есептелінеді:

Білім алушылардың оқудағы жетістіктерін төрт балдық жүйе бойынша сандық эквивалентке сәйкес бағалаудың әріптік жүйесі

Әріп жүйесі бойынша	Балдың сандық эквивалент	Проценттік мазмұны	Дәстүрлі жүйе бойынша бағалау
А	4,0	95-100	өте жақсы
А-	3,67	90-94
В+	3,33	85-89	жақсы
В	3,00	80-84
В-	2,67	75-79
С+	2,33	70-74	қанағаттанарлық
С	2,00	65-69
С-	1,67	60-64
D+	1,33	55-59
D	1,00	50-54
F	0	0-49	қанағаттанғысыз

14. Межелік және қорытынды бақылау сұрақтары

І аралық бақылау сұрақтары

1. Тіл білімі жайында түсінік.

2.Тіл білімінің салалары

3.Тіл білімінің басқа ғылымдармен байланысы.

4.Тілдің қоғамдық мәні мен қызметі.

5.Тіл және ойлау, сөйлеу.

6. Тілдің құрылымы.

7. Фонетика ғылымы туралы түсінік

8. Фонетика саласының зерттелуі

9. Фонетиканың негізгі обектілері, салалары.

10. Дыбыс туралы ұғым.

11. Дыбыстау мүшелері жайында.

12. Тіл дыбыстарының жасалу жолдары.

13. Дауысты дыбыстар

14. Дауысты дыбыстардың жасалу жолдары.

15. Дауысты дыбыстар классификациясы.

16. Дифтонгоидтар.

17. Буын.

18. Екпін.

19. Интонация.

20. Үндестік заңы.

21. Буын үндестігі.

22. Дыбыс үндестігі.

23. Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалар.

24. Ықпал оның түрлері.

25. Ілгерінді ықпал

26. Кейінді ықпал

27. Тоғыспалы ықпал

28. Қазақ алфавитінің дамуы, қалыптасуы.

29. Дыбыстардың сөз ішіндегі тұрақты позициялары.

30. Емле оған қойылатын талаптар.

31. Лексикология оның зерттелу объектісі

32. Лексикологияның өзге ғылым салаларымен байланысы.

33. Семасиология оның зерттеу объектісі.

34. Сөз мағыналарын классификациялау.

35. Көп мағыналық жайлы түсінік.

36. Омонимдер олардың жасалу жолдары.

37. Синонимдер олардың жасалу жолдары

39. Антонимдер олардың жасалу жолдары.

40. Фразеологизмдер.

41. Тұрақты сөз тіркестері

42. Идиома.

43. Еркін сөз тіркестері

44. Мақал-мәтелдер

45. Стиль мәселесі жайлы түсінік.

46. Стильдің түрлері, қолданылу аясы.

47. Қазақ тілі лексикографиясы туралы мәлімет.

48. Диалект сөздер

49. Кірме сөздер

50. Архаизмдер

51. Историзмдер

52. Неологизмдер

53. Термин сөздер

54. Кәсіби сөздер.

55. Сөздік олардың түрлері, сипаттары.

56. Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі жайында мәлімет.

57. Сөзжасамның басқа салалармен байланысы.

58. Негізгі тәсілдер: аналитикалық және лексика-семантикалық.

59. Морфема жайлы түсінік .

60. Күрделі сөздер жайында, олардың түрлері.

ІІ аралық бақылау сұрақтары

1. Грамматика және оның зерттеу объектісі.

2. Қазақ тіліндегі сөздерді топтастыру принципі.

3. Зат есім жайында түсінік.

4. Зат есімнің лексика-семантикалық сипаты.

5. Зат есімнің мағыналық түрлері.

6. Деректі, дерексіз зат есімдер

7. Жалпы есім мен жалқы есім

8. Зат есімнің жіктелуі

9. Зат есімнің септелуі

10. Зат есімнің тәуелденуі

11. Көптік жалғауы

12. Сын есім жайында түсінік.

13. Сын есімнің мағыналық түрлері

14. Сын есімнің шырай категориясы

15. Шырайдың түрлері

16. Сапалық және қатыстық сын есім

17. Сан есім жайында түсінік

18. Сан есімнің мағыналық түрлері

19. Есептік сан есім

20. Реттік сан есім

21. Жинақтық сан есім.

22. Бөлшектік сан есім

23. Топтау сан есім

24. Болжалдық сан есім

25. Сан есімнің сөйлемдегі қызметі

26. Есімдік жайында түсінік

27. Есімдіктердің мағыналық түрлері

28. Жіктеу есімдігі

29. Сілтеу есімдігі

30. Сұрау есімдігі

31. Белгісіздік есімдігі

32. Болымсыздық есімдігі

33. Өздік есімдігі

34. Жалпылау есімдігі

35.Етістік туралы түсінік

36. Етістіктің негізгі категориялары, мағыналық түрлері.

37. Сабақты, салт етістік

38. Болымды, болымсыз етістік

39. Есімше

40. Көсемше

41. Шақ, оның түрлері

42. Рай, оның түрлері

43. Етіс, оның түрлері

44. Үстеу туралы мәлімет.

45. Үстеудің мағыналық түрлері.

46. Мезгіл үстеуі

47. Мекен үстеуі

48. Мөлшер үстеуі

49. Мақсат үстеуі

50. Сын-қимыл үстеуі

51. Себеп үстеуі

52. Күшейтпелі үстеуі

53. Шылау.

54. Жалғаулық шылау

55. Демеулік шылау

56. Септеулік шылау

57. Одағай сөздер

58. Көңіл-күй одағайы

59. Жекіру одағайы

60. Шақыру одағайы

61. Еліктеу сөздер.

62. Еліктеуіш сөздер

63. Бейнелеуіш сөздер

64. Қазіргі қазақ тілінің синтаксисі жайлы түсінік.

65. Сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері.

66. Сөйлем олардың грамматикалық белгілері.

67. Сөйлем мүшелері жайында мәлімет.

68.Тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелер.

69. Бірыңғай мүшелер.

70.Айқындауыш мүше.

71. Оқшау сөздер жайында.

72. Жай сөйлем синтаксисі, негізгі ерекшеліктері.

73. Құрмалас сөйлем.

74. Қазақ емлесінің кейбір мәселелері.

75. Тыныс белгілері, оның түрлері.

76. Сөйлеу мәдениеті туралы түсінік.

77. Тілдік норма, оның тіл мәдениетіне қатысы жайында.

Емтихан сұрақтары

1. Қазіргі қазақ тілі негіздері пәнін оқытудың мақсаты

2.Қазіргі қазақ тілі негіздері пәнін оқытудың міндеттері

3.Қазіргі қазақ тілі негіздері пәнінің қарастыратын мәселелері

4.Тіл білімі жайында түсінік

5.Тіл білімінің салалары

6.Тіл білімінің басқа ғылымдармен байланысы.

7.Тілдің қоғамдық мәні мен қызметі.

8.Тіл және ойлау, сөйлеу.

9.Тілдің құрылымы.

10. Фонетика ғылымы туралы түсінік

11. Фонетика саласының зерттелуі

12. Фонетиканың негізгі обектілері, салалары

13. Дыбыс туралы ұғым.

14. Дыбыстау мүшелері жайында.

15. Тіл дыбыстарының жасалу жолдары.

16. Дауысты дыбыстар

17. Дауысты дыбыстардың жасалу жолдары.

18. Дауысты дыбыстар классификациясы.

19. Дифтонгоидтар.

20. Буын.

21. Екпін.

22. Интонация.

23. Үндестік заңы.

24. Буын үндестігі.

25. Дыбыс үндестігі.

26. Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалар.

27. Ықпал оның түрлері.

28. Ілгерінді ықпал

29. Кейінді ықпал

30. Тоғыспалы ықпал

31. Қазақ алфавитінің дамуы, қалыптасуы.

32. Дыбыстардың сөз ішіндегі тұрақты позициялары.

33. Емле оған қойылатын талаптар.

34. Лексикология оның зерттелу объектісі

35. Лексикологияның өзге ғылым салаларымен байланысы.

36. Семасиология оның зерттеу объектісі.

37. Сөз мағыналарын классификациялау.

38. Көп мағыналық жайлы түсінік.

39. Омонимдер олардың жасалу жолдары.

40. Синонимдер олардың жасалу жолдары

41. Антонимдер олардың жасалу жолдары.

42. Фразеологизмдер.

43. Тұрақты сөз тіркестері

44. Идиома.

45. Еркін сөз тіркестері

46. Мақал-мәтелдер

47. Стиль мәселесі жайлы түсінік.

48. Стильдің түрлері, қолданылу аясы.

49. Қазақ тілі лексикографиясы туралы мәлімет.

50. Диалект сөздер

51. Кірме сөздер

52. Архаизмдер

53. Историзмдер

54. Неологизмдер

55. Термин сөздер

56. Кәсіби сөздер.

57. Сөздік олардың түрлері, сипаттары.

59. Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі жайында мәлімет.

60. Сөзжасамның басқа салалармен байланысы.

61. Негізгі тәсілдер: аналитикалық және лексика-семантикалық.

62. Морфема жайлы түсінік .

63. Күрделі сөздер жайында, олардың түрлері.

64. Грамматика және оның зерттеу объектісі.

65. Қазақ тіліндегі сөздерді топтастыру принципі.

66. Зат есім жайында түсінік.

67. Зат есімнің лексика-семантикалық сипаты.

68. Зат есімнің мағыналық түрлері.

69. Деректі, дерексіз зат есімдер

70. Жалпы есім мен жалқы есім

71. Зат есімнің жіктелуі

72. Зат есімнің септелуі

73. Зат есімнің тәуелденуі

74. Көптік жалғауы

75. Сын есім жайында түсінік.

76. Сын есімнің мағыналық түрлері

77. Сын есімнің шырай категориясы

78. Шырайдың түрлері

79. Сапалық және қатыстық сын есім

80. Сан есім жайында түсінік

81. Сан есімнің мағыналық түрлері

82. Есептік сан есім

83. Реттік сан есім

84. Жинақтық сан есім.

85. Бөлшектік сан есім

86. Топтау сан есім

87. Болжалдық сан есім

88. Сан есімнің сөйлемдегі қызметі

89. Есімдік жайында түсінік

90. Есімдіктердің мағыналық түрлері

91. Жіктеу есімдігі

92. Сілтеу есімдігі

93. Сұрау есімдігі

94. Белгісіздік есімдігі

95. Болымсыздық есімдігі

96. Өздік есімдігі

97. Жалпылау есімдігі

98.Етістік туралы түсінік

99. Етістіктің негізгі категориялары, мағыналық түрлері.

100. Сабақты, салт етістік

101. Болымды, болымсыз етістік

102. Есімше

103. Көсемше

104. Шақ, оның түрлері

105. Рай, оның түрлері

106. Етіс, оның түрлері

107. Үстеу туралы мәлімет.

108. Үстеудің мағыналық түрлері.

109. Мезгіл үстеуі

110. Мекен үстеуі

111. Мөлшер үстеуі

112. Мақсат үстеуі

113. Сын-қимыл үстеуі

114. Себеп үстеуі

115. Күшейтпелі үстеуі

116. Шылау.

117. Жалғаулық шылау

118. Демеулік шылау

119. Септеулік шылау

120. Одағай сөздер

121. Көңіл-күй одағайы

122. Жекіру одағайы

123. Шақыру одағайы

124. Еліктеу сөздер.

125. Еліктеуіш сөздер

126. Бейнелеуіш сөздер

127. Қазіргі қазақ тілінің синтаксисі жайлы түсінік.

128. Сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері.

129. Сөйлем олардың грамматикалық белгілері.

130. Сөйлем мүшелері жайында мәлімет.

131.Тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелер.

132. Бірыңғай мүшелер.

133.Айқындауыш мүше.

134. Оқшау сөздер жайында.

135. Жай сөйлем синтаксисі, негізгі ерекшеліктері.

136. Құрмалас сөйлем.

137. Қазақ емлесінің кейбір мәселелері.

138. Тыныс белгілері, оның түрлері.

139. Сөйлеу мәдениеті туралы түсінік.

140. Тілдік норма, оның тіл мәдениетіне қатысы жайында.

Ы.АЛТЫНСАРИН АТЫНДАҒЫ АРҚАЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ

Педагогика және филология факультеті

Мектепке дейінгі және бастауыш оқыту әдістемесі кафедрасы

Дәріс кешені

Қазіргі қазақ тілі негіздері пәні бойынша

5В010100- «Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу» мамандығына арналған

№1. Дәріс тақырыбы: Тіл білімі және оның салалары.

Жоспары:

1. Тіл білімі туралы түсінік.

2. Тіл білімінің басқа ғылымдармен байланысы.

2. Тілдің қоғамдық мәні мен қызметі.

Дәріс мәтіні:

Тіл білімі немесе лингвистика – тіл және оның даму заңдары туралы ғылым. Тіл қоғамдағы адамдардың өз ара пікір алысу, бір – бірімен қарым-қатынас жасау құралы. Әрбір тілдің дыбыс жүйесі, сөздік құрамы және грамматикалық құрылысы болады. Тілдің осы аталған әр түрлі жақтары тіл білімінің тиісті салаларында, мысалы тілдің дыбыс жүйесі тіл білімінің фонетика саласында қарастырылса, сөздік құрамы лексикология саласында, грамматикалық құрылысы грамматика саласында қарастырылады. Тіл білімінің осы аталған салаларының әрқайсысы өз ішінде бірнеше салаға немесе бөлімге, мысалы, фонетика саласы сипаттама фонетика, салыстырмалы – тарихи фонетика, экспериментальды фонетика және т.б. болып бөлінеді. Тілдің әр түрлі салаларының даму сипаты мен қарқыны түрліше болуы мүмкін. Тіл білімі тілдің әр түрлі жақтары мен салаларын, олардың дамуын, өз ара байланысын, тіл дамуының ішкі заңдарын зерттейді.

Тіл білімінің әр түрлі ғылымдармен байланысын жете түсіну үшін, оның қоғамдық ғылымдар және жаратылыстану ғылымдарының әр түрлі салаларымен байланысының әр қайсысына арнайы тоқталу қажет.

1) Тіл білімі мен әдебиеттану ғылымы филология ғылымдарының құрамына енеді. Білімнің бұл екі саласы бір-бірімен ертеден бері байланысты. Ақын-жазушының творчествосын зерттеу оның шығармасының тілі мен стилін зерттеуді де қамтиды, өйткені «тіл - әдебиеттің бірінші элементі». Тіл білімінің стилистика деп аталатын саласы әдебиеттану ғылымымен өте-мөте тығыз байланысты болады.

2) Тіл білімінің философиямен тығыз байланысы бар. Тіл білімі философиямен біріншіден, методологиялық қағидалар жағынан байланысса, екіншіден, зерттелінетін ортақ проблемалар жағынан жақындасып байланысады. Тілдің сыртқы байланыстарын былай қойғанның өзінде, тілдің өзі де өз ара бір – біріне байланысты, бір – біріне шарттас тілдік құбылыстардың жиынтығынан құралады.

3) Тіл білімі әсіресе логикамен тығыз байланысты. Тіл білімі мен логиканың байланысы ғылымның бұл екі саласында зерттелінетін құбылыстардың өз ара байланысынан келіп туады. Логика – ойлаудың заңдары мен ой формалары туралы ғылым. Ал, ойлау әдетте, тіл арқылы көрінеді, тіл арқылы жарыққа шығады.

4) Тіл білімінің тарих ғылымдарымен, соның ішінде этнография және археологиямен байланысы бар. Тіл тарихы – сол тілді жасаушы және сол тілді қолданушы халықтың тарихының бір саласы. Сондықтан белгілі бір тілдің тарихын сол тілді жасаушы, қолданушы және оның иесі – халықтың тарихына байланыссыз қарауға болмайды.

5) Тіл білімі географиямен де тығыз байланыста болады. Тіл білімі мен географияның өз ара байланысы ғылымның жаңа бір саласы- лингвистикалық географиядан көрінеді. Лингвистикалық география тілдегі фонетикалық, лексикалық және грамматикалық құбылыстардың қандай территорияға тарағанын және географиялық тұрғыдан алғанда, қай территориямен шектелетіндігін көрсетеді. Лингвистикалық географияның, әсіресе диалектілерді зерттеуде, белгілі бір диалектінің таралу шегін айқындауда үлкен маңызы бар.

6) Тіл таңбалардың коммуникативті жүйесі болып саналады. Осыған орай тіл білімі жалпы таңба атаулыны қарастыратын, таңбалардың жалпы теориясы туралы ғылым – семпотикамен байланысқа түседі. Семпотика жалпы таңба жүйелерін қарастырғанда, оларды мағынаны білдірудің және таңбалаудың құралдары ретінде қарастырады. Ол кез – келген таңбалар жүйесін, мысалы, телеграфта қолданылатын Морзе әліппесін, теңіз жолы мен әуе жолына, жалпы транспорт сигнализациясына қатысты таңбалар жүйесін, жазу мен шифрлардың әр түрлі тәсілдерін, географиялық картадағы таңбалардың табиғатын және тілдің таңбалар жүйесін қарастырады. Тіл білімінің практикалық мәні әсіресе біздің елімізде айрықша болып отыр.

Қорыта келгенде, бұл деректер тіл білімінің көптеген ғылымдармен байланысты екендігін, ол байланысты жете білудің теориялық жақтан болсын, практикалық жақтан болсын, айрықша маңыздылығын және бұл мәселелердің әсіресе ғылымға деген ынта мен құштарлықты арттыруда өте-мөте мәнді екендігін көрсетеді. Тап күресі және таптық идеология тілде белгілі дәрежеде көрінуі, онда өзінің ізін түсіруі мүмкін. Бірақ мұның өзі бір тұтас ұлттық тілдердің болуын жоққа шығармайды, тілді таптық құбылыс деуге де негіз бола алмайды. Тіл қатынас құралы ретінде жалпы халықтық қасиетін сақтайды.

Тіл мәдениетпен байланысты, бірақ онымен тепе – тең емес. Тілді қондырмамен теңестіру, бірдей деп есептеу қаншалықты қате болса, тілді мәдениетпен теңестіру, бірдей деп есептеу де соншалықты қате болмақ. Ал тіл қатынас құралы ретінде әрқашан жалпыхалықтық сипатта болып, буржуазиялық мәдениетке де, социалистік мәдениетке де, ескі мәдениетке де, жаңа мәдениетке де бірдей қызмет ете алады.

Тілдің өндіріс құралдарымен қызмет ету жағынан ұқсастығы бар. Тіл мен өндіріс құралдарының ұқсастығы мынада: тіл де, өндіріс құралдары да әр басқа қоғамдық құрылысқа – ескі құрылысқа да, жаңа құрылысқа да, мысалы, капиталистік құрылысқа да, социалистік құрылысқа да бірдей қызмет етеді, қондырмаға, қоғамдағы таптарға талғаусыз қарайды. Дегенмен, тіл мен өндіріс құралдарын теңестіру, оларды бірдей деп есептеу қате болар еді. Бұлардың арасында түбірлі айырмашылықтар бар: өндіріс құралдары материалдық игілік өндіреді, ал тіл ештеңе өндірмейді, адамдардың қатынас құралы, сөйлесу, түсінісу құралы ретінде қызмет етеді.

Сонымен тіл базис пен де, қондырмамен де, мәдениетпен де, өндіріс құралдарымен де бірдей емес, тілді олармен теңестіруге болмайды. Тіл таптық құбылыс емес. Тіл қоғамдық құбылыс бола тұра басқа қоғамдық құбылыстардан түбірлі айырмашылығы бар және өзіне тән ерекше белгілері бар құбылыс болып саналады..

Иллюстратвті және үлестірмелі материалдар: диафиильмдер, үлестірмелі қағаздар

Пайдаланылған әдебиеттер:

Н.Ә [2;7]

Қ.Ә [1;4]

№2 Дәріс тақырыбы: Қазақ тілі фонетикасына кіріспе. Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі

Жоспары:

1. Фонетиканың зерттеу нысаны мен салалары

2. Дыбыс, әріп, фонема.

3.Тіл дыбыстарының жасалуы

4.Дыбыстың түрлері мен дыбыстар тіркесі

Дәріс мәтіні:

Тіл білімінің басты бір саласы- фонетика. Фонетика тіл дыбыстарын зерттейді. Ол гректің рһопеfкоs- дыбыс сөзінен алынған термин. Оның негізгі зерттеу обектісі тіл дыбыстары, олардың құрамы мен жүйесі.

Жеке фонетика белгілі бір тілдің дыбыстық құрамын, ондағы дыбыс заңдарын зерттейді. Ол зерттеу мақсатына қарай 4 салаға бөлінеді. Сипаттама фонетика, тарихи фонетика, салыстырмалы фонетика және салғастырмалы фонетика.

1.Сипаттама фонетика тілдің өмір сүріп тұрған дәуірдегі дыбыстқ жүйесін қарастырады. Дыбыстарды сандық. Сапалық жақтан айқындау, олардың объектісі болып табылады. Физиологиялық фонетика- тілдегі дыбыстардың артикуляциялық, акустикалық қастеттерін тексереді.

2. Эксперименталдық фонетика- физиологиялық фонетиканың осы қырларын лаборотория жолымен, түрлі құралжабдық апараттар арқылы жеке дыбыстың немесе дыбыс тіркестерінің табиаты мен еркшеліктерін дәлме дәл айқындап көрсетеді.

3. Салыстырмалы фонетика- белгілі бір тілдің дыбыстық құбылыстарын өзге тілдің дыбыстық жүйесімен салыстыра отырып қарастырады.

4. тарихи фонетика- белгілі бір дыбыс былыстарының келіп шығуы немесе өзгеру себептерін зерттеп айқындауды мақсат етеді.

Фонетиканың төрт саласы бір- бірімен тығыз байланысты болып, бірін- бірі үнемі толықтырып отырады.

Тіл дыбысы және фонема атауларда екі түрлі түсінік бар, екеуін бір мағынада алып қарауға болмайды. Өйкені фонема тек бір дыбыстан ғана емес,екі, үш дыбыстан құралуы мүмкін. Мысалы жол. Джол. Үш әріп, төрт дыбыс, кейде екі фонема бір дыбыс болып естілуі мүмкін. Мысалы: жас шөп жащөп, кейде белгілі бір фонема сөз ішінде жойылып , нөлге теңелуі де мүмкін. Айтады- айтат, алты әріп, бес дыбыс болды. Әр тілдің өзіне тән заңдылықтары бар. Демек белгілі бір дыбыстардың фоемалық қасиеті екінші бір тілде яғни фонема бола алмайтын дәрежеде кездесуі мүмкін.

Қазақ тілінің өзіндік еркшелігінің бірі болып есептелінетін 29 фонема бар. а,ә,б,г,ғ,д,е,и,й,қ,к,л,м,н,ң,о,ө,п,р,с,т,у,ү,ұ,ш,і,ы бұлар байырғы төл сөздер мен сөз формаларын жасауда акустика, артикуляция жағынан қалыптасқан барлық сөздерде қолданылатын формалар. Қазақ тілі сөздік құрамының жалпы дыбыс жүйесінде халықаралық сөздерде қолданылатын 8 фонеманы в, ф, х, э, щ, һ, ч, ц, қоссақ тілімізде 37 фонема бар.

Тілдің заңдылығы бойынша фонеманың әр түрлі дыбыстарға беретін толып жатқан түрлері болады. Олар қолданылу еркшелігіне қарай вариант және варияция деген 2 топқа бөлінеді Бұлардың өзіндік еркшелігі бар.

Әріп- дыбыстың таңбасы. Дыбыс тарихи дәуірлерге бірдей қатысты түбірлі өзгерістерге көп ұшырамайтын табиғи тұрақты құбылыс, тілдің материалдық қабыршығы. Ал әріп- дыбыстың таңбасы ретінде қолдан жасалған шартты белгі, өзгермелі құбылыс. Бұған мысал ретінде ХХ ғасырда қазақ халқы әліпбиінің үш рет өзгергенін атап көрсетуге болады. Араб, латын, орыс алфавиті кириллица негізінде. Осы аталған әліпбилерді бір дыбысы олардың әрқайсысына әр түрлі әріппен таңбамен белгіленіп отырды. Қазақ тілі жөнінде пікір, зерттеулер, қазақша- орысша және орысша – қазақша сөздіктер ХІХ ғасырдың екінші жартысында дүниеге келе бастады. Қазақ сөздерін алғаш орыс графикасымен жазған Н. И. Ильминский 1822-1891 болды. Ол өзінің 1860 жылы Қазанда шыққан «Материалы к изучению киргизского наречия» атты еңбегінде қазақ тілінің дыбыстық грамматикалық жүйесі жөнінде баяндайды. Оның айтуынша қазақ тілінде 8 дауысты а, ә, е ы, і, о,ө, ұ, ү, 19 дауыссыз дыбыс бар. Н. Илминский а және ә дыбыстарын жуанды- жіңішкелі бір фонема деп қараған. Ақ-әк, ал- әл, ар-әр, өн-ән, ұн-ән, сияқты сөздерді мағыналық жақтан саралауда ә фонемасының өзіндік қызметі барын аңғару қиын емес,сондай- ақ ол қазақ тілінде дыбыстардың айтылуында , өзара үндесуіне, дыбыс алмасуларына да назар аударған. Ерін үндестігі бар екенін көрсетіп, көптеген мысалдар келтірген. Қазақ тілін зерттеушілердің бірі- атақты түрколог В.В. Радлов (1837-1918 )болды. Оның 1882 жылы Лейннциг қаласында жарық көрген « Солтүстік түкі тілдерінің фонетикасы» кітабында қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне біршама тоқталады. Автор қазақ тіліндегі дауыстылардың санын 9 деп көрсетіп, ашық( а.ә, е, о, ө), қысаң (ы,і, ү, ұ), жуан( а, о, ұ, ы). Жіңішке( ә,е, ө, ү, і). Еріндік( о, ө, ұ, ү), езулік( а,ә, е, ы, і), жіктейді. Ал дауыссыздарды да іштей қатаң( қ, к, т, ц, ч, ш). Ұяң( ғ, г, д, б,ж, з, ж), үнді (н,м, ң, р, л), және жарты дауысты у,й дыбыстар деп бөлген. Л дыбысы өзге дауыссыздардан бөле жарып , жуанды- жіңішкелі айтылатын екі дыбыс деп қараған. В. Радлов әсіресе дауыстылардың сингорианизміне айырықша назар аударды. Түркі тілдеріндегі екпін туралы айтқанда көп буынды сөздерге негізгі екпін сөздің соңына түсетінін көрсетеді. Сондай-ақ дауыссыз дыбыстардың тіркесу заңдылығына да көңіл аударған.Орыс зерттеушісі П. М. Мелиоранский( 1868-1906) «Краткая грамматика казах- киргизского языка» атты кітабында (1894-1895) жылдары екі кітап болып шыққан. Қазақ тілінің дыбыстық, грамматикалық құрылмын біршама толық баяндауға тырысады. Ол дауыстыларды Радлов ізімен жіктей келе, жуан, жіңшке, ашық, қысаңдеп ажыратады. Сингорманизм заңына зор мән беріп, дыбыстар үндестігін жан- жқты түсіндіреді. Сөздердің бірыңғай жуан не жіңішке болып келетінін, еріндік дауыстылардың үшін буынан кейін әлсірейтінін көрсетеді.

ХХ ғасырдағы қазақ тіл білімін ғылым көгіне көтерген алты алаштың рухани көсемі, ғұлама ғалым А. Байтұрсынов 1873-1937 болды.А. Байтұрсынов Тіл- құрал 1914 жылы шыққан еңбегінде тұңғыш рет қазақ тілінің фонетикасы мен мрмологиясын оқулық түрінде жүйелеп, түсіндірді. Тілдік ұғымдарға тыңнан атаулар ойлап тауып сынау, дағдыландыру деген атпен жаттығулар ұсынды.

Тіл дыбыстары дыбыстау мүшелері арқылы жасалады. Дыбыстау мүшелерінің әрқайсысының белгілі қызметі болады. Бірақ олардың әрқайсысының қызметі өз алдына жеке дара болмай, бірінің қызметі екіншісіне бағынышты және өзара тығыз байланысты болады. Дауысты дыбыстар дыбыстау мүшелерінің бірыңғай толық қимылынан пайда болған айтылудағы фонациялық ауаның кедерігісіз шығуынан жасалады.

Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстар акустикалық, артикуляциялық ерекшелігіне қарай 3 жақты жіктеледі.

1.Жақтың қатысына қарай ашық, қысаң. 2.Еріннің қатысына қарай еріндік, езулік. 3. Тілдің қатысына қарай жуан, жіңішке.

Дауысты дыбыстардың құрамы.

Үнге айналған ауаның ішкі сапасына қарай дауысты дыбыстар : монофтонг және дифтонг болып екіге бөлінеді.

Монфтонг дегеніміз- арасында ешбір артық қосындысы жоқ, таза үннен ғана жасалған дауыстылар. Бұл топқа ауаның сыртқа шығар жолы мейлінше ашық дауыстылар жатады: а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і.

Дифтонг дегеніміз- ауа тар жолдан сүзіліп, жан- жағына қоршаған сөйлеу мүшелерінен сығылысып шығарда оған үстеме , жанама үн қосылғанда жасалынған дыбыстар.

Дауыссыз дыбыстардың жіктелуі

1.Үнді дауыссыздарда үн басым болады да, салдыр аз болады. Үнділер ауыз жолды р, л, й, у, және мұрын жолды м, н, ң. болып бөлінеді. Ауыз жолдылар ауыз артикуляциясы арқылы пайда болады және де бұларды дыбыстағанда фонациялық ауа ауыздан шығады. : мұрын жолдылар мұрын қуысы арқылы жасалады, және бұларды дыбыстағанда фонациялық ауа мұрын арқылы шығады.

2. Үнсіз дауыссыздарды қатаң және ұяң дауыс қатысы жағынан екі түрлі ажыратуға болады.

1. Үнсіздің бірін айтқанда, жұтқыншаққа саусақты тигізгенде, аздап діріл пайда болса, ұяң дыбыс болады да, ондай діріл сезілмесе қатаң дыбыс болады.

2. Екі құлаққа екі қолды қойып, үнсіз дыбыстардың бірін қаттырақ айтқанда жаңғырық естілсе, ұяң дыбыс болады да, ондай жаңғырық естілмесе қатаң дыбыс болады.

Ұяң дауыссыздарды айтқанда ауа екпіні әліреп барып, ауыз қуысындағы тиісті мүшелерге соғады. Сондықтан оларда аздаған үн бар. Ауа екпіні қатты болмағандықтан, олар жұмсақтау айтылады. Яғни, ұяңдарда салдыр басым болып, дауыс аз болады.

Қатаң дауыссыздарда мүлдем үн болмайды. Өйткені оларды айтқанда ауа қарқыны дыбыс желбезегіне соқтықпайды. Сондықтан желбезек қимылдамайды, Ауа қарқыны ауыз қуысындағы тиісті сөйлеу мүшесіне күшпен келіпсоғылады да, салдыр ғана естіледі. Дауыссыз дыбыстар айтылу жолына қарай да үш топқа бөлуге болады.

Шұғыл эксплозив дауыссыздар- п,б, т, д, к, г, қ, ц, ч, м, н, ң.

Ызың фрикатив дауыссыздар- ф, в, с, з, ш, ж, х, ғ, һ, л, й, у.

Діріл вибрация- дауыссыздары-р.Шұғыл дауыссыздарды айтқанда дыбыстау мүшелері біріне- бірі жабысып ауа кілт үзіледі де, содан соң шұғыл қайта жалғасады. Ал ызыңдарды айтқанда дыбыстау мүшелері біріне- бірі жуысып, ауаның жолын барынша тарылтады, бірақ ауа біржола үзілмейді, сүзіліп шығады. Діріл дауыссыз р тіл ұшының дірілдеуінен пайда болады.

Иллюстратвті және үлестірмелі материалдар: үлестірмелі қағаздар, плакаттар, слайд

Пайдаланылған әдебиеттер:

Н.Ә [1;6]

Қ.Ә [1;6]

№3 Дәріс тақырыбы:Буын. Екпін. Интонация. Үндестік заңы. Ықпал.

Жоспары:

1.Буын, оның түрлері. Әртүрлі тілдердегі сөздердің буын құрылысы

2.Екпін және оның түрлері, элементтері.

3. Интонация

4.Үндестік заңы

5.Ықпал, оның түрлері

Дәріс мәтіні:

Дыбысталу жағынан алып қарағанда, сөйлеу жік-жігімен айтылған дыбыс шумақтарының тізбегінен құралады. Дыбысталудың шумағы өз ішінде жігі ажырап, кіші топтарға бөлшектенеді. Олар сөйлеудің фонетикалық единициалары ретінде қарлады олар мыналар:

1. Фраза

2. Такт

3. Буын

4. Дыбыс

Фраза – ең ірі фонетикалық единица. Бір фраза екінші фразадан пауза арқылы ажыратылады. Сөйлеуші екінші фразаны айту үшін фразадан кейін пауза жасайды. Пауза жасалғанда, дем ішке тартылады да, екінші фразаны айтқанда, сыртқа шығады. Мысалы, қонағын сүймеген баласын ұрады деген сөйлемде екі фраза бар: 1- қонағын сүймеген, 2- баласын ұрады.

Такт. Фраза тактларға ажыратылып бөлшектенеді. Такт- фразаның бір екпінге бағынған бөлшегі. Тіл-тілдегі атауыш сөздердің әрқайсысы бір-бір екпінге ие болғандықтан, өз алдына бөлек такт болып бөліне алады. Ал көмекші сөздер бөлек екпінге ие бола алмайды. Сондықтан олар өз алдына бөлек такт та құрайда алмайды. Көмекші сөздер атауыш сөздердің неалдына, не соңында келіп, олармен тіркескен қалпында бір такт жасай алады.

Буын - сөз құрамындағы бір немесе бірнеше дыбыстардың тобы. Мысалы: қа-ла-мыз-да, бі-ле-тін-де-рі-міз-дің.

Буын құрылысы жағынан 3 түрге бөлінеді: ашық буын, тұйық буын, бітеу буын

1. Ашық буын. Бір ғана дауыстыдан болған немесе дауыссыздан басталып, дауыстыға біткен буын ашық буын деп аталады. Мысалы: а-ла, ә-ке, а-та, қа-ра, да-ла, і-ні, мә-се-ле т.б.

2. Тұйық буын. Дауыстыдан басталып, дауыссызға біткен буын тұйық буын деп аталады. Мысалы: оң, ол, ақ, ал, ас, ұл, өрт, ұрт, ант.

3. Бітеу буын. Ортасы дауысты болып, екі жағы да дауыссыз дыбыспен тұйықталған буын бітеу буын деп аталады. Мысалы: құс, құм, күн, құр, қан, қас, қар, қап, қос, қол, түн, түр, төр т.б.

Сөз құрамындағы буындардың айтылуы біркелкі бола бермейді. Ол буындардың біреуі басқаларына қарағанда, айқынырақ ажыратылып, көтеріңкі айтылады. Мұндай қасиетке, әдетте екпін түскен буын ие болады. Осыған орай, екпін түскен буын буын екпінді буын деп аталады. Екпін түскен буын басқа буындардан негізгі 3 түрлі тәсіл арқылы ажыратылады.

1. Буынның біреуі басқа буындардан айрықша күшті айтылуы арқылы ажыратылады. Екпіннің мұндай түрі лебізді екпін немесе динамикалық екпін деп аталады.

2. Басқа буындардың ішінен бір буын айтылу тонының ырғағы арқылы ерекшеленіп, дауыс шымылдығының дірілінің жиілеуіне негізделеді. Екпіннің бұл түрі тоникалық немесе музыкальді екпін деп аталады. Екпіннің бұл түріне ие тілдер: қытай, корей, дүнген, япон, серб, литва және т.б. тілдер.

3. Басқа буындардың ішінен бір буын өзінің құрамындағы дауыстың созылыңқы айтылуы арқылыажыратылады. Бұл квантативті екпін деп аталады.

Екпін - сөйлем ішіндегі кейбір сөздердің немесе сөз ішіндегі кейбір буын, дыбыстардың басқа тілдік бөлшектерден ерекшеленіп, көтеріңкі айтылуы.

Екпін сөз екпіні, ой екпіні, тіркес екпіні, дыбыс екпіні деп бөлінеді.

Сөз ішіндегі бір буынның көтеріңкі айтылуы сөз екпіні деп аталады. Қазақ тілінде сөз екпіні, негізінен, соңғы буынға түседі. Мысалы: Бала далада ойнап жүр. Сөз ішіндегі екпін дауысты дыбысқа түседі.

Ой екпіні - сөйлем ішіндегі ерекше назар аударылатын сөзді оқшаулап, бөлектеп айту. Ой екпіні сөйлем ішіндегі сөзді бөлектейді. Мысалы:

Айбек ерте тұрды

Айбек ерте тұрды.

Айбек ерте тұрды.

Ой екпіні түсіру арқылы нақтылау, дәлелдей түсу мақсаты көзделеді.

Тіркес екпіні - бірнеше сөздің тіркесе, тізбектеле біртұтас екпінмен бөлектене айтылуы. Бұл көбіне күрделі сөздерге, негізгі және көмекші сөздердің тіркесіне тән. Мысалы: мектепке дейін, әке-шеше, әдет-ғұрып т.б.

Дыбыс екпіні - сөз ішінде дыбыстың бөлектеніп, көтеріңкі дауыспен немесе созып айтылуы. Мысалы: По-ой-па-ай, та-ма-ша-а! Дыбыс екпіні көңіл күйін білдіретін сөздерді айтуда жиі қолданылады. Айтылуда сөйлеушінің эмоциясын білдіреді.

Интонация(лат. іntono) – сөйлемдерді, олардың бөлшектерін сазына келтіріп сөйлеудің ырғақты әуені. Интонация — сөзді, сөз тіркесін, сөйлемді айтудағы дауыс мәнері, дауыс ырғағы, сөйлеудің ритм-мелодикалык бейнесі. Интонация — төмендегідей компоненттердің бірлігінен тұратын күрделі құбылыс: Кез келген тілдің фонетикалық жүйесі оның сегменттік бөлшектерінен, яғни сөздердің дыбыстарынан ғана (дауысты, дауыссыз) тұрмайды, ол тілдің күрделі суперсегменттік деңгейін, яғни сөйлемдердің, текстің жалпы интонациялық сипатын да қамтиды.

Әуелде «интонация» термині латынның «intonare», «қатты сөйлеу» деген сөзінен пайда болғанымен, бұл терминнің қазіргі мағынасы әрі күрделі, әрі сан қырлы. Әуен (мелодика), пауза, қарқын (темп), интенсивтілік, тембр интонацияның компоненттері болып табылады.

Интонацияның сөйлеу тіліндегі күрделі құбылыс ретінде атқаратын ролі айырықша. Ол сөйлемнің құрылуы мен жасалуына ғана қызмет атқарып қоймай, сонымен бірге оның коммуникативтік мағынасын, эмоциялық-экспрессивтік түрлерін анықтайды. Оның үстіне интонацияның сөйлем мен сөйлемнің ара жігін ажыратуда да мәні зор.

Үндестік заңы- түбір мен қосымшаның және сөз аралығындағы дыбыстардың бір-біріне ықпал жасап, өзара үйлесіп, айтылуын үндестік заңы дейміз. Оның екі түрі бар: 1) буын үндестігі, 2 дыбыс үндестігі.

Буын үндестігі. Әдетте қазақ тілінің сөздері бірыңғай жуан буынды я жінішке буынды болып келеді. Қосымша ол сөзге соған үндесіп жалғанады. Сөздің соңғы буынының жуан, жіңішке болуына карай қосымшалардың да бірыңғай жуан не жіңішке түрде жалғануын буын үндестігі немесе сингармонизм дейміз. Яғни буын үндестігі дауысты дыбыстың дауысты дыбысқа әсері болып табылады.

Дыбыс үндестігі. Түбір мен қосымшаның жігіндегі, сөз бен сөздің арасындағы дауысты және дауыссыз дыбыстардың көршілес дауыссыз дыбыстарға ілгерінді-кейінді ыкпал етіп өзгертуін дыбыс үндестігі (ассимиляция) дейді.

Қазақ тілінде дыбыс үндестігінін үш түрі бар: ілгерінді ықпал, кейінді ықпал және тоғыспалы ықпал.

Сөз ішінде немесе сөздер аралығында алғашқы дыбыстың өзінен кейінгі дыбысқа әсерін тигізіп тұруын ілгерінді ықпал дейміз.

а) Сөздің соңғы дыбысы дауысты, я үнді, я ұяң дауыссыз дыбыстардың бірі болса, дауыссыздан басталатын қосымшаның бірінші дыбысы не үнді, не ұяң болады.

Мысалы: бала-лар (бала-дар не бала-тар емес), күздік (күз-тік емес), қар-лы (қар-ды, қар-ты емес).

ә) Сөздің соңғы дыбысы қатаң болса, не сөз б, в, г, д дыбыстарының біріне аяқталса, оған қатаң дыбыстан басталатын қосымша жалғанады.

Мысалы: от-пен (от-бен я от-мен емес), космос-қа (космос-ға я космос-да емес), Ленинград-қа (Ленинград-ға емес).

б) Біріккен сөздердің, сөз тіркесінің алғашқы сыңары қатаң болып, соңғы сыңары ұяңнан басталса да ол қатаңға айналады, бірақ жазғанда түбірі сақталады.

в) Біріккен сөздердін, сөз тіркесінің алғашқы сыңары дауыстыға, я үндіге, я ұяңға аяқталып, екінші сыңары қатаң дыбыстан басталса, айтылуда қатаң дыбыс ұяңданып естіледі, бірақ жазғанда түбірі сақталады.

Сөз ішінде немесе сөздер аралығында кейінгі дыбыстың өзінен бұрынғы дыбысқа әсер етіп өзгертуін кейінді ықпал дейміз.

Сөздің соңғы дыбысы қатаң п, қ, к болып, жалғанатын қосымша дауыстыдан басталса, олар ұяң сыңарларына (п-б, к-г, қ-ғ болып) айналады, кейде п дыбысы у-ға айналады.

Мысалы:- күрек — күрегі, доп — добы, тарақ — тарағы, тап — таба, тауып — (тапып емес).

Кейінді ықпалдың жазуда ескерілмейтін түрі де бар:

а) Сөздің соңғы дыбысы н болса, жалғанатын қосымшалар қ, ғ, г, б, п дыбыстарынан басталғанда, н өзгеріп ң не м болып айтылады, бірақ жазғанда түбірі сақталады. Осылайша дауыссыздардың үндесуі біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің арасыңца да болады.

Сөз тіркестерінің, біріккен сөз сыңарларының аралығындагы көршілес дыбыстардың бір-біріне қатар ілгерінді де, кейінді де әсер етіп, екеуінің де басқа дыбысқа ауысуын тоғыспалы ықпал дейміз. Бірақ жазуда бұл дыбыстық өзгеріс ескерілмейді.

Мысалы: айтылуы: жазылуы:Дошшан Досжан, Жаңгожа Жанқожа

Иллюстратвті және үлестірмелі материалдар: үлестірмелі қағаздар, диафильмдер, слайд, бейнематериалдар

Пайдаланылған әдебиеттер:

Н.Ә [1;3]

Қ.Ә [3;6]

№4 Дәріс тақырыбы: Лексикология. Сөз мағынасы және оның түрлері. Омонимдер . Синонимдер. Антонимдер. Фразеологизмдер.

Жоспары:

1. Лексикология, оның зерттеу объектісі

2. Сөз мағынасы туралы түсінік