30. Эпос, лирика, драмаға бөлу мәселелері.

Эпос, лирика және драманың табиғатына 1930-шы жылдары неміс психологы және лингвисі К. Бюлер жасаған сөз теориясы өз жарығын түсірді, онда ғалым сөз саптаудың (тілдік актінің) үш аспектісі бар деп тұжырымдайды. Олар өз бойына, біріншіден, сөздің тақырыбы (репрезентация) туралы хабарламаны; екіншіден, экспрессияны (сөйлеушінің эмоциялық айшығын); үшіншіден, апелляцияны (сөз саптауды өзіндік іс-әрекетке айналдыратын сөйлеушінің әлдекімге қарата сөз толғауды) сыйдырады[741]. Тілдік іс-әрекеттің осы үш аспекті өзара байланыста болып келіп, сөз саптаудың түрлінше типтерінде (оның ішінде, көркем) өздерін қилынша танытады. Лирикалық туындылардағы ұйымдастырушы бастау көз және доминант тілдік экспрессия болып табылады. Драма апеллятивтік, сөздің өзіндік іс-әрекеттік қырына назарын аударып, сөз оқиға өрбуінің белгілі бір сәтіндегі жүзеге асатын өзіндік іс-әрекет ретінде танылады. Эпоста өз кезегінде кең ауқымды түрде  тоже широко опирается на апеллятивтік тілдік бастауға (өйткені, туындының құрамына олардың іс-әрекеттерін алмастыратын кейіпкерлердің сөз саптауы енуіне) арқа сүйейді.

Әдебиеттің басты үш тегі: эпос, лирика, драмадан өзге жаңа сипаттағы дербес төртінші немесе бесінші, алтыншы және одан да көп тектерді табу ешкімнің қолынан келмеді. Әдебиетті текке бөлуде тақырыптық, идеялық принциптер немесе көркемдік әдіске негізделген жүйелеулер өз жемісін бере алмады. ХХ ғасырда төртінші тек ретінде лиро-эпикалық жанр аталынып жүр. Ондай қосынды сипаттан туған жанрлық құрылымдарды негіз еткен жанрлар бар. Мәселен, лиро-эпикалық поэма, қара сөзбен жазылған әңгіме, баллада, мысал. Дегенмен, бұлар жаңа жанрлық тек емес, эпос пен лириканың кейбір басты немесе жанама белгілеріне құрылған – аралық тектің түрлері. «Әдебиет танытқышта» жанрлық классификациясының үш түрін көруге болады. біріншісі – ауыз әдебиетінің жанрлары, екіншісі діндар дәуір әдебиетінің жанрлары, үшіншісі сындар дәуір әдебиетінің жанрлары. Жанр, стиль, көркем тіл, бейнелеу тәсілі, образдар жүйесі сияқты басты әдеби категорияларын да қалыптастырды. Бұл мәселелер У. Қалижан, А. Жақсылықов еңбектерінде тек тақырыптық-идеялық және жеке ақын-жазушылар шығармалары төңірегінде айтылды, діндар дәуір поэтикасы А. Байтұрсынұлы бастаған және аяқтаған жерінен әлі ұзап шығып, біздің заманымызда лайықты ізбасар зерттеушісін таба қойды деу қиын. Қисса, хикаят, насихат, мінажат, мақтау, даттау, айтыс, толғау, намыс толғауы, марқайыс, терме – міне, Ахаң белгілеген діндар дәуір әдебиетінің жанрлары. Алғашқы екі жанрды қазіргі кезде эпостың құрамында қарастырудың жөні бар.

Әуезенің түрлерін А. Байтұрсынұлы ертегі жыр, ұлы әңгіме яки роман, әуезе жыр, тарихи жыр, ұзақ әңгіме, аңыз өлең, әңгіме, көңілді сөз, мысал деп аңғартады. Бүгінгі күнде бұларды роман, повесть, поэма, новелла деп жүрміз. Ғалымның жанрлық түрлерді жіктеуінен ол ұстанған үшінші принципті аңғаруға болады. Мәселен, қазіргі әдебиеттануда поэма делініп жүрген жанрды А. Байтұрсынұлы ертегі жыр, тарихи жыр, әуезе жыр, аңыз өлең дейді, яғни мұнда ең алдымен идеялық мазмұн және шығарма пафосы бірінші қатарға шығарылады, осындай ұстанымды толғауды ішкі түрлерге таратуынан да байқаймыз. Бұл, ХХ ғасырдағы әдебиеттануда бар принцип. Толғауды ішкі түрлерге ажыратуда «Әдебиет танытқыш» авторы тағы да идеялық мазмұн мен шығарма пафосын негізгі арқау етеді.