68. Қ.Мырзалиев «Жазмыш» кітабы.

Жазмыш

Қасырет кітабы

Дүниенің ең басты жұмбағы-адам. адамдар дүниенің бәрін түсіндіргенімен, өздерін өздері әлі де болса түсіндіре алған жоқ. әу баста қандай жұмбақ болсақ, қазырде сол жұмбақ қалпындамыз. ал өнер адамдары, дарын иелері, әсіресе ақындар- болмысынан бөлек, табиғатынан тілсім, қайталанбас құбылыс, ункюм. олар кеиде белгілі бір шығармаларының белгілі бір сәттерінде ақырын-ақырын ашылғандай болады. бірақ ондай сәулелі сәттер көп адамның санасына ся қоймайды. ақынның аты-жоны өзгермеиді демесек, өзі үнемі өзгеру үстінде, құбылу үстінде, керек десеңіз, өзін-өзі жоққа шығару үстінде, жаңғыру үстінде ғұмыр кешеді. оның өзі өмір сүруге ұқсамайды. оның өмірі- беинеттену, азап шегу, тіпті у ішу. ақын-жазушыға байланысты пөртрет деген сөзді жиы пайдаланамыз. сол сөздің өзі, ұғымның өзі ақын аталатын айрықша ерекше құбылыстың сексен сегіз қыры түгіл, бір қырының бір белгісін берсе беретін шығар. бере алмауы да мүмкін. менің бұл пікіріме біреу келісер, біреу келіспес. қайткенде де оны айтпасқа болмайды. қырық кісі- бір жақ, қыңыр кісі - бір жақ демекші, алпыс адам-быр жақ, ақын өзі бір жақ.

қысқасы, «жазмыш»-ақындар және ақындық қасырет туралы дара козғарас. бұл мәселеге мүмкіндігінше тереңдеп бару, түсініп бағу.Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігінде «жазмыш» сөзі туралы мынандай анықтама берілген: «Діни наным бойынша әуеден белгіленіп қойылады-мыс дейтін талай тағдырдың бұйрығы». Қанша томдық болса да, сөздік бұдан артық не дей алады?! «Жазмыштың» орысша баламасы - «рок». Орыс ағайындар бұл сөзді калай түсіндіреді екен деп, Владимир Дальдің сөздігіне үңілдім. Ол да негізгі мағыналардың бірі ретінде - «судьба, предопределение, участь неминучая, суженое» - деп ұғындырыпты. КСРО Ғылым академиясы Орыс тілі институты шығарған орыс тілінің төрт томдык сөздігінде тіптен ықшам: «Судьба (обычно злая, грозящая бедами, несчастьями и т. д.)», - дей салыпты. «Жазмыш» - жалпы философиялықта категория ғой деп, біраз ғалымдармен сөйлесіп көріп едім, жартымды ештеңе ести алмадым. «Барымен - базар» деген, осы үш беделді сөздіктің бар айтуымен ғана шектеле тұрамыз. Дінге сен, сенбе. Атеистбол, болма - бәрібір! Қай халық, қай ұлт болмасын дәл осы «жазмышта» адам

еркінен тыс, иесіне де, басқаға да бағынбайтын бөлек және ерекше құдіретке ғана байланысты күш-тағдыр жатқанын мегзейді. Ал, енді, өз еркіңмен дара пікір айтайын десең, осы анықтамалардан онша ұзап кете алмайсың. Көне, өте көне замандардың бірінде өз ортасына әбден белгілі бір философтың басына бүркіттің шеңгелінен шетінеп шыққан дәу тасбақа түсіп, сеспей қатқан екен. Ол тасбақа бүркіттің шымыр шеңгелінен шынында да босап кетті ме, әлде бүркіттің өзі тастап жіберді ме, әлде бір құдірет түртті ме? Кездейсоқ шығып кетсе, неге дөл осы жерде, философ кетіп бара жатқан тұста шығып кетеді? Тастап жіберсе, бүркіт философтың басынан басқа

басты неге таңдамайды? Рас, аңыз бойынша ол философтың басы бір тал шашы жоқ, жұмыр, жұмыртқадай жап-жалтыр екен. Егер оны бас емес, тас деп ойлаған күннің өзінде ондай бастың бүкіл Грекияда біреу-ақ болғаны ма? Жалғыз-ақ болған күннің өзінде сонау шырқау биіктен козғалып бара жатқан пенденің тас төбесінен дәл ұру - ақылға сыймайды. Қарапайым адам, міндетті түрде, оған Алланың өзі араласқан деп түсінеді. Қалай десеңіз де, соның логикасы дұрыстау! Джон Теннер деген АҚШ-та бір жазушы болған. Тоғыз жасында үндістер ұрлап әкетіп, отыз жыл солардың ішінде өмір сүрген. Солардың тілін, дінін, дәстүрін кабылдап, қабырғасы қатқан. Кейін оны өзінің оңаша лашығында қаннен-қаперсіз жатқан кезінде нәсілшіл отандастары айуандықпен өлтіріп кеткен. Жазмыш. Таза жазмыш. Ешқандай логика жоқ. Басқа баланы ұрламай, неге соны ұрлайды? Джон

Теннер үндіс емес. Ақ нәсілдің ұрпағы. Ендеше оны неге нәсілшілдер өлтіреді? Түсіндірме сөздіктерде айтылғандай: әуеден белгіленіп қойылған тағдыр демеске амал жоқ.