3.Мектеп жасына дейінгі балалардың психодиагностикасы.

Мектеп жасына дейінгі балалардың психодиагностикалау ерекшеліктері.

Мектеп жасына дейінгі балалардың танымдық процестерінің психодиагностикасы. Мектеп жасына дейінгі балалардың тұлғасы мен жеке адамдық қарым-қатынасының психодиагностикасы.

Мектепке дейінгі балалық шақ танымдық іс-әрекеттің даму және қалыптасу кезеңімен сипатталса, алты жасқа қарай баланың сөздік қорының көбейетіні соншалық, ол күнделікті тұрмысқа қатысты және өзін қызықтырған нәрселер жайында екінші адаммен оп-оңай түсінісе алады. Егер қалыпты дамыған бала үш жасында 500-дей сөз қолданса , алты жасар бала 3000-нан 7000-ға дейін сөз қолдана береді. Алты жасар баланың сөздік қоры зат есім, етістік, есімдік,сын есім,сан есім, шылау сөздерден тұрады. Психикасы дұрыс қалыптасқан балаға тән нәрсе - оның білуге құштарлығы. Баланың білмекке құштарлығы үнемі айналадағы дүниені танып білуге және өз санасында осы дүниенің өзіндік бейнесін жасауға бағытталған. Бала ойын үстінде тәжірибе жасайды, себеп-салдарлық байланыстар мен тәуелділікті анықтауға тырысады.

Бала білуге талпынады, білімді меңгеру үстінде оны «не үшін», «қалай», «неліктен» деген сан алуан сұрақтар мазалайды. Ол білімге жүгінуге, жағдайға орай өзі білмейтін сұрақтарға қисынды жауап іздеуге тырысады. Алты жасар бала кейбір мәселелерді шын жағдайға орай шешудің жолдарын қарастырады, ол тіпті оларды ойша шешуі де мүмкін. Ол нақты жағдайды болжамдап, оны көз алдына елестетуге әрекетте жасайды. Үлкендер мен құрдастары тарапынан балаларға тигізілетін ықпал негізінен іс-әрекет барысында жүзеге асады.

Үлкендер балалардың іс-әрекетін ұйымдастыра отырып ойындар мен суреттердің сюжеті жайында кеңестер мен нұсқаулар береді, бейнелейтін адамдардың өзара қарым-қатынастарымен және амалдарымен балаларды таныстырады, балалардың өздерінің іс-әрекеттері мен құлықтарына белгілі талаптар қояды, оларға баға береді, іс-әрекеттер барысында пайда болатын қиындықтар мен жанжалдарды шешуге көмектеседі. Балалар қоғамының негізін және оның мүшелерінің жеке басын дамытуға көмектесетін бірлескен іс-әрекетті орындағанда ғана балалар бірігеді және өзара әр түрлі қарым-қатынасқа түседі.

Адамның жеке басының дамуы үшін ойынның неғұрлым маңызды мәні бар. Балалар өздері үлкендер ролін ала отырып, олардың іс-әрекеттері мен қарым-қатынастарын елестетіп, үлкендер өздері еңбек және қоғамдық қызметте, өзара қарым-қатынаста жетекшілікке алып жүрген мінез-құлық ережелері мен қағидаларының өздері түсінген түрлерімен танысады. Мысалы, бала шеберханадағы жұмысшының ролін орындағанда ауруға деген қамқорлық пен ілтипаттылықты көрсете білуге тырысады.

23 Билет

1.Арнаулы қабілеттер туралы түсінік және олардың дамуы.

Адамның ақыл-ойының дамуы 19-20жасқа дейін жетеді, тұрақтылық фазасы 30-34 жасқа дейін интеллек-туалды қызметтің өнімділігі төмендейді. Жалпы ақыл-ой қабілеттерімен айналысатын іс-əрекет (оқу жəне кəсіби) түрлерінің дамуыадамның жас ерекшелігіне байланысты болады.Қабілеттердің дамуы оқушылардың жекелік айырмашылықтармəселесі болып табылады. Барлық адамдардың əрекет түрлерінорындау мүмкіндіктері бірдей болса, онда қабілеттер туралы сөз ет-пеуге де болар еді. Мүлдем еш нəрсеге қабілеті жоқ адам болмай-ды. Əр адамның бойында бір нəрсеге деген қабілет болады, бірақ олқабілеттер дəрежесі əр адамда əртүрлі деңгейде болады. Олардың іс-əрекетінің белгілі бір түрлеріне қабілеті жоғары немесе төмен бо-лып келеді. Бұған қарап, мысалы, музыкаға, хореографияға немесематематикаға қабілеті төмен оқушыларды дарынсыздар қатарына жатқызу дұрыс емес. Қабілеттің басқа салада жатқандығыныңбелгісі. Қабілеттер туа бітті қасиет емес, олар өмір сүру барысындаіс-əрекет арқылы дамып отырады. Айтылғандарды қорытындылай келе, «қабілет» термині адамның белгілі бір істі орындап, одан нəтижеге жеткізетін қасиетінбілдіреді деуге болады. Демек, əр баланың бойындағы табиғи нышандардың, жоғарғы қабілеттер деңгейіне көтерілуі, тек баланың белсенділігіне жəне дұрыс ұйымдастырылған оқу-тəрбие жұмысынабайланысты.«Жалпы қабілеттің қалыптасуы үшін, тек ақыл-ой деңгейі ғана асақажет емес, сондай-ақ оқу-тəрбиелік əсердің де, жас кезеңдерінде демəні зор», - деп көрсетеді Н. С. Лейтес.

2.Қабілеттіліктерді жақсы дамытуға арналған шарттарды атаңыз. Психология ғылымында қабiлеттiң үш конценциясы қалыптасқан.Оның бiрi – қабiлет – жеке адамның биологиялық басым қасиеттерi,олардың көрiнуi мен дамуы тұтастай тұқымқуалаушылықа байла-нысты деп дəлелдейдi жəне қабiлеттiң тұқымқуалаушылықпенанықталу кезқарасын терiске шығарады. Қабiлеттiң бiрiншi концепциясына қарама-қарсы екiншi концепция – қабiлет толығыменорта жəне тəрбиеге байланысты анықталады деп көрсетедi.Өмiрлiк бақылаулар жəне арнайы зерттеулер қабiлеттiң табиғи алғышарттарын терiске шығаруға болмайтындығын делелдейдi.Арнайы iс-əрекеттерде олар ерекше орын алады. Ғылымитұжырым бойынша адам миының анатомиялық қалыптасуыдаралық ерекшелiктерiн көрсетедi жəне оның функциясы-на əсер етпей қоймайды деп көрсетедiАрнайы дарындылық – субъектiде мəселенi шешу мен жоспар-лау стратегиясын функциялау арқылы көрiнетiн нақты (iс-əрекеттекөрiнетiн) ой, пiкiр, дағды, бiлiмдердiң жылдам жəне нақты жүзегеасыру мүмкiншiлiктерiнiң болуымен сипатталынады. Қабiлеттгiңсезгiштiк қасиетiнiң материализациясы үш түрден тұрады:1. Табиғаттың бөлiгi ретiнде өзiн жəне сыртқы ортаны бейнелеуқабiлетi (бiз естимiз, көремiз, сеземіз т.б. бұл процесте барлық сезiммүшелерi жұмыс iстейдi).2. Өзiн сыртқы ортамен байланыс жасай алу қабiлетi (жаңа нəрсенi құру, табиғатқа ойша əрекет жасау, киялмен жұмыс, болжам құру).3. Өзiнiң iс-əрекет барысында заттар мен өнiмдердi құру қабiлетiжəне үйлесiмдiлiк өлшемi бойынша өзiн iштей өңдейді (ойдың iскеасуы, нақты заттармен, құбылыстармен нақты əрекеттi жүзеге асыру).Адамдағы өзара байланысқан барлығы табиғаттан берiлгендiгiнайта кету керек.

3.Лингвистикалық қабілеттер.

Лингвистикалық қабілетті анықтауға арналған Айзенктің

сөздік (вербалдық) субтесті. Мақсаты: жасөспірімдерден бастап үлкендерге дейінгі жас кезеңіндегілердің сөздік интеллектің жəнешығармашылық қабілеттін зерттеу.Вербалдық субтест сөздік интеллектіні немесе логикалық ой-лау процесін зерттеуге арналған. Тесте анаграммалар кеңіненқолданылған. Анаграмма дегеніміз – ретсіз жазылған əріптержинағы. Оны шешу үшін берілген əріптердің орындарын ауы-стырып қою арқылы мағыналы сөз шығару керек. Сонымен қатаркөптеген сөздердің ортақ жұрнағын, жалғауын т.б. бөліктерін дұрыстабу арқылы шешілетін тапсырмалар келтірілген.Субтестіде бірте-бірте күрделенетін 50 тапсырма берілген.Қабілеттіліктің даму деңгейін бағалау белгіленген уақыт ішінде дұрысшешіліп, тапсырмалардың, жалпы санын орындаудың нормакөрсеткішімен салыстыру жолымен жүргізіледі.Орындау ережесі: «Сіздерге 30 минутта шешуге 50 тапсыр-ма берілген. Тапсырмаларды көп ойланбай тез орындау қажет.Егер субтестің қандай да бір тапсырмасы тез орындалмаса, оныөткізіп жіберіп, келесісін орындаңыз. Уақыт қалса, тастап кеткентапсырмаға қайта оралуға болады».Нəтижелерін бағалағанда берілген уақытта дұрыс.