24 Билет
1 Тұрақты токтың қуатын (P=I U) жанама әдіспен өлшегенде қателікті қалай табуға болады
1. Тұрақты және айнымалы бір фазалы ток тізбектерінде қуатты өлшеу үшін электродинамикалық және ферродинамикалық ваттметрлер пайдаланылады.
Өнеркәсіп және көтеріңкі жиіліктегі (5000 Гц дейін) тұрақты және айнымалы токтың қуатын дәл өлшеу үшін тасымал аспаптар түрінде электродинамикалық ваттметрлер шығарылады, олардың дәлдік кластары 0,1—0,5.
Өндіріс жағдайларында өнеркәсіп және өте жоғары белгіленген жиіліктері бар (400, 500 Гц) айнымалы токтізбектерінде қуатты өлшеу үшін қалқанша ферродинамикалық ваттметрлер пайдаланылады, олардың дәлдік кластары 1,5—2,5.
Сипатталу әдісі бойынша абсоюттік, қатысты және келтірілген қателік болып бөлінеді. Абсолюттік қателік өлшенетін шама бірлігінде сипатталады. Алайда өлшеу дәлдігінің толыққанды көрсеткіші бола алмайды, себебі, көрсеткіштері бірдей, мысалы, X = 100 мм болғанда Д = 0,05 мм тең, өлшеудің жоғары дәлдігіне сәйкес, ал X — 1 мм болса, төмен.
Кез – келген өлшеу құралының көрсетуі өлшенетін параметрдің шынайы мәнінен әрқашан бөлек болады. Мұндай өзгешілік құралдың абсолют қателігі деп айтады. Егер X - өлшенген шама, онда теңдеу мына түрде жазылады:
ΔX = Χөлш – Xшын (1.1)
мұнда
-
абсолюттік өлшеу қателігі;
Χөлш - өлшеу кезінде алынған нәтижесі;
Xшын - өлшенген шаманың шын мәні.
Абсолюттік қателік - физикалық шаманың шын мәні мен өлшенген мәнінің айырмасы
2) Өлшеудің қателіктері. Оларды топтау және жіктеу.
Өлшеудің қателігі – алған өлшемнің нәтижесінің дұрыс болмауы. Өлшеу қателігі физикалық шаманы өлшегенде болатын қателіктердің барлық құрамын қамтиды, сонан кейін алынған нәтиженің шын не нақты мәндерден аутқуын көрсетеді.
Қателіктер: Жүйелік, Кездейсоқ, Тұрпайы болады
Жүйелі қателіктерге қандай өлшеу қателіктері жатады? Олар: электрөлшеуіш аспаптың қателігі, қолданылған өлшеу әдістемесінің қателігі, өлшеуіш құралдың қателігі, аз мәнді елемегендіктің қатесі және сыртқы ортаның әсерінен қателік.
Электрөлшеуіш аспаптың жүйелі қателігіне үш топ қателіктер жатады: аддитивті, пропорционалды және шкаланы бөлу қателіктері. Егер өлшеуіш аспаптың тілі бастапқы кезде шкаланың нолінде тұрмаса аддитивтік қателік пайда болады. Бұл қателікті, егер аспаптың шкаласы бірқалыпты болса, алгебралық қосумен түзетуге болады. Пропорционалдық қателіктер көрсетуші аспаптарда қолданатын қосымша кедергілер мен шунттардың өз мәнінен ауытқуына байланысты.Егер бұл ауытқулардың мәндері белгілі болса, алынған өлшеудің нәтижесін түзеу коэффициентіне көбейтіп, пропорционалдық қателіктерді түзеуге болады. Шкаланы бөлу қателіктерін әр өлшеуіш аспапқа қосымша түзету таблицасын жасап жоюға болады. Ол таблицаларды жасағанда өлшеуіш аспаптарға қарағанда өлшеу дәлдігі жоғары өлшеуіш құралдар қолданылуы қерек. Қолданылған өлшеу әдістемесі мен өлшеуіш құралдың қателіктері кернеу көзінің электр қозғалыс күшін (э.қ.к.-эдс) өлшейтін вольтметрдің ішкі кедергісінің әсерінен пайда болады. Аз мәнді елемегендіктің қатесі өлшеу әдістемесі мен өлшеуіш құралдың қателіктеріне жақын. Ол қатені өлшеу кезінде де, өлшегеннен кейінде табуға болмайды. Себебі, оның неден пайда болатын факторларды да табу не білу қиын. Практикалық өлшеулерде жүйелі қателіктерді құрал-сайманмен және әдістемелік қателіктердің алгебралық қосындысы деп санайды:
3)Берілгені:
2 өлшеуіш аспап, 1 өлшеуіш аспаптың
=15
мА
=0,1.
2 өлшеуіш аспаптың
=100
мА,
=0,1.
Өлшенетін ток
=10мА.
Табу керек: 2 өлшеуіш аспаптардың салыстырмалы қателіктерін.
Iө=Iк