1)Халықаралық бірлікткер жүйесінің негізгі және қосымша өлшеу бірліктері

2)Өлшеу аспаптарының құрылымдық схемасы

3)Тензодатчиктер

1) Халықаралық бірліктер жүйесі құрамына екі қосымша бірліктерде кіреді. Қосымша бірліктер бұрыштық жылдамдық, үдеу және де басқа шамаларды өлшеу үшін қолданылады.

а) Жазықтықтағы бұрыштың (плоский угол) бірлігі – радиан (рад)- доғасы радиус ұзындығына тең болатын шеңбердің екі радиустері арасындағы бұрыш, оның мәні 57°17'48" бұрышына тең.

б) Екінші қосымша бірлік кеңістіктегі бұрыштың (телесный угол) өлшем бірлігі - стерадиан (ср) – төбесі сфера центріне орналасқан және осы сфераның биіктігінен қабырғалары сфера радусының ұзындығына тең квадраттың аданына тең болатын аудан қиятын кеістіктегі бұрыштың мәні.

Негізгі өлшем бірліктерінен басқа да осы негізгі өлшем бірліктерінің арақатынасы арқылы қосымша есептеулер негізінде анықталатын туынды өлшем бірліктерде қазіргі уақытта кеңінен қолданылады, олардың кейбір түрлері 1.2- кестеде көрсетілген

1.2-кесте Туынды өлшем бірліктері

Герц	Гц	Hz	c-1
Ньютон	Н	N	м*кг*с-2
Паскаль	Па	Pa	м-1*кг*с-2
Джоуль	Дж	J	м2*кг*с-2
Ватт	Вт	W	м2*кг*с-3
Кулон	Кл	C	с*А
Вольт	В	V	м2*кг*с3*А-1
Фарада	Ф	F	м-2*кг*с-3*А-2
Ом	Ом	Ω	м2*кг*с-2*А-2
Сименс	См	S	м-2*кг-1*с3*А2
Вебер	Вб	Wb	м2*кг*с-2*А-1
Тесла	Тл	T	кг*с-2*А-1
Генри	Гн	H	м2*кг*с-2*А-2
Люмен	лм	Lm	кд*ср
Люкс	лк	Lx	м-2* кд*ср
Беккерель	Бк	Bq	с-1
Зиверт	Зв	Gy	м2*с-2
Грэй	Гр	Sv	м2*с-2

1.3- кесте Өлшем бірліктерінің еселік мәндері

Еселік көрсеткіш	аталуы	Қысқаша өрнектелуі
		орысша	халықаралық
1018	экса	Э	Е
1015	пета	П	Р
1012	тера	Т	Т
109	гига	Г	G
106	мега	М	М
103	кило	к	K
102	гекто	г	H
101	дека	да	Da
10-1	деци	д	D
10-2	санти	с	C
10-3	милли	м	M
10-6	микро	мк
10-9	нано	н	N
10-12	пико	п	P
10-15	фемто	ф	F
10-18	атто	а	A

2) Аналогтық өлшеу аспабының жалпылама құрылымдық схемасы 3.1 суретте келтірілген.

3.1 сурет Өлшеу аспабының құрылымдық схемасы

Өлшеу тізбегі физикалық өлшенетін шамаларды түрлендіреді және өлшеу механизмінің кірісіне ыңғайлы формада жеткізеді

Өлшеу механизмі кірісіндегі электрлік энергияны механикалық энергияға түрлендіріп, қозғалмалы бөліктерін (мысалға катушкаларды) қозғалысқа келтіреді

Санақ құралы өлшеу механизмінің қозғалмалы бөлігімен қатаң түрде байланысқан көрсеткіштен (указатель) және шкаладан тұрады. Шкала арқылы өлшенетін шаманың сандық мәнін анықтаймыз.

Өлшеу аспаптарының жіктелуі

Әр түрлі өлшеу аспаптарының ерекшеліктерін есептеу үшін оларды әртүрлі белгілері бойынша жіктейді. Индикациялау түріне байланысты өлшеу аспаптарын мына түрлерге бөледі:

 көрсетуші, өлшенетін шаманың көрсеткішін ғана санайды, мысалы тілшелі немесе сандық вольтметр;

 тіркеуші, көрсеткіштердің осы немесе басқа ақпараттарды сақтаушыда тіркелуін алдын ала қарастырады, мысалы қағаз лентасында. Тіркеме аналогты немесе санды түрде болуы мүмкін. Оларды өзінше жазатын және жазып шығарушы деп ажыратады.

3) Күш және момент датчиктері үш типке бөлінеді: тензометрлік, магнитострикциондық және пьезометрлік.

Тензометрлік датчик (тензодатчик).

Бұл датчиктер деформацияны, күшті электр сигналына түрлендіруде қолданылады. Олар сымды, фольгалы, пленкалы және шала өткізгішті болып бөлінеді. Тезометрлік түрлендіргіш сымнан жасалған спираль түрінде дайындалады (8.3 сурет).

Деформацияны өлшеу үшін, тензодатчик қатты денелердің бетіне арнайы желіммен жапсырылады. Дене деформацияланған кезде тензодатчик сымы да деформацияланады. Нәтижесінде сымның кедергісі де өзгереді.

3. сурет. а) - тензометрлік элемент б) - датчикті өлшеу схемасына қосу.

1-негіз (основание), 2- спиральді сым, 3-деформацияланатын дене

Датчиктің шығыстық шамасы ретінде кедергінің өзгеруі алынады

∆R = R ∆L ∕ L (8.3)

мұндағы R – спираль сымның кедергісі, L - спираль сымның ұзындығы, ∆L – сым деформациясы, ∆R - активтті кедергінің өзгерісі.

Әдетте тензодатчиктер өлшеу тізбектеріне кернеу бөлгіш схемасы немесе көпірлік схема (8.3б сурет) бойынша қосылады. Егер деформация болмаған жағдайда (∆L = 0), өлшеу схемасының шығысында кернеу жоқ (U_вых = 0). Дене деформацияланған жағдайда, схемадағы R_рд кедергісі (8.3) – формуласы бойынша өзгереді де, көпірдің тепе-теңдігі бұзылады. Нәтижесінде А және В нүктелерінің аралығында деформация мөлшеріне пропорционал потенциалдар айырымы пайда болады.

4билет