1)Өлшеудің түрлері және тәсілдері. Тікелей бағалау тәсілі.

Өлшеудің негізгі түрлері 1.1 суретте келтірілген

1. Сурет Өлшеу түрлері

Өлшеу әдістері деп – өлшеу принциптері мен өлшеу жабдықтарын қолдануды түсінеміз.

Өлшеу принциптері деп – өлшеу кезінде түрлі физикалық құбылыстарды (эффектілерді) қолдануды түсінеміз.

1.2 сурет Өлшеу әдістемелері

Тікелей бағалауда өлшеу нәтижесі өлшеу аспаптарының тікелей көрсетулерімен анықталады. Бұл тәсілдің дәлдігі төмен.

2)Көпірлік өлшеу схемалары.

Көпір схемаларының кеңінен қолданылуы олардың көмегімен өлшеу нәтижесін жоғары дәлдікпен алуға болатындығы, жоғары сезімталдығы және әртүрлі шамаларды өлшеуге мүмкіндік беретіндігімен түсіндіріледі. Көпірлік схемалар кедергілерді, конденсаторлардың бұрыш шығынын, индуктивтілікті және жиілікті өлшеу үшін кеңінен қолданылады.

Көпірлік өлшеу схемасы 5.1 суретте келтірілген.

5.1 сурет Көпірлік өлшеу схемасы. НИ – нуль индикатор

Көпір схемалары құратын иықшалардың сипатына, көпірді қоректендіретін ток түріне байланысты көпірлер тұрақты және айнымалы ток көпірлері (50 Гц-1000 Гц және одан да жоғары жиілікте істейтін) болып екіге бөлінеді. Сонымен қатар теңгерілген және теңгерілмеген көпірлік тізбектер болып та бөлінеді. Теңгерілмеген көпірлік тізбектер түрлі процесстерді автоматты бақылауда қолданылады. Ал теңгерілген көпірлік тізбектер лабораториялық практикада және өлшеу жабдықтарын тексеруде қолданылады.

Көпірлік схемалар түрі	Өлшенетін параметр теңдеуі
Тұрақты ток көпірі
Аз кедергілерді өлшеуге арналған қосарланған көпір	Rпр=0 ΔR=0 үшін
Конденсатор параметрін өлшеу көпірі: а) шығын бұрышы аз болғанда
б) шығын бұрышы үлкен болғанда
в) жоғары кернеулі бөліп теңгеретін көпір
Орам параметрін өлшеу көпірі
өзара индуктивтілікті өлшеу көпірі
Тұрақты ток компенсаторы	үшін
Екі координаталы айнымалы ток компенсаторы	үшін

3)Жоғарғы жиіліктегі тоқтарды термоамперметр көмегімен өлшеу.

жоғарғы жиілікті тоқтарды өлшеуде термоэлектрлік амперметрлер (термоамперметр) қолданылады. Термоэлектрлік амперметр термопара мен магнитоэлектрлік жүйедегі өлшеу механизмінің жиынтығынан тұрады (9.2 сурет).

9.2 сурет Жоғарғы жиіліктегі тоқты термоэлектрлік амперметрмен өлшеу

Жоғарғы жиілікті өлшенетін тоқ меншікті кедергісі өте жоғары өткізгіштен (нихром, константана т.с.с.) өткенде, өткізгішті қыздырады да, қызу термопараның дәнекерленген жеріне беріледі. Термоэффект құбылысы бойынша термопарада термо ЭҚК - Е_Т туындайды. Термо ЭҚК шамасы өлшенетін тоқтың ортаквадраттық мәніне сәйкес келеді

(9.4)

пропорционалдық коэффциенті (термопара қаситтеріне мен магнитоэлектрлік аспаптың сипаттамасына тәуелді)

Магнитоэлектрлік аспаптан өтетін тоқтың шамасы (аспап шкаласы тоқтың ортаквадраттық мәніне сәйкес градуирленген)

(9.5)

өлшеу аспабы мен термопараның кедергілерінің қосындысы

(9.5) формуласынан көретініміз, аспап арқылы өтетін тоқтың мәні өлшенетін тоқтың квадратына тәуелді болғандықтан, бұл тәсілмен тұрақты және айнымалы тоқтарды да өлшеуге болады.