• . Ультрадыбыстық бақылау құралдары

Ультрадыбыстық бақылау (УДБ) бөлшектемей бақылаудың акустикалық түріне жатады (1.2-кесте қара). Олар тербелістерді қоздыру және оларды тіркеу тәсілдерімен ерекшеленеді. Акустикалық әдістердің ішінде жиі қолданылатындар: ультрадыбыстық дефектоскопия (УДД), ультрадыбыстық қалыңдықты өлшеу (УДҚӨ), акустика-эмиссиялық бөлшектемей бақылау. Қазіргі кезде әлемдік тәжірибеде УДД бөлшектемей бақылаудың 60% құрайды.

Мұнай-газ саласында УДД, мысалы, ұршықтардың корпустарын, тәлдік блоктардың өотерін, бұрғылау құбырларының құлыптарын,резервуарлар мен құбырөткізгіштердің пісіріліп қосылған жерлерін бақылауда қолданылады. УДҚӨ мұнай-газ жабдықтарының қабырғаларының қалдық қалыңдықтарын анықтауда негізгі әдіс болып табылады.

Бөлшектемейтін бақылаудың басқа түрлерімен салыстырғанда УДБ кез-келген ақауларды жатқан тереңдіктеріне тәуелсіз айқындауға мүмкіндік береді, жоғарғы өнімділікке, төменгі құнға, бұйымға бір жағынан ғана жету кезінде бақылау мүмкіндігіне ие. Кемшіліктері – ірі түйіршікті материалдарды, сондай-ақ қалыңдығы 4 мм аз жұқа қабырғалы бұйымдарды бақылау қиындығы. Пішіні күрделі бұйымдарды бақылау арнайы әдістемелерді немесе технологиялық нұсқауларды жасауды қажет етеді.

• Істен шағылар және олардың түрлері

Көптеген бөлшектер динамикалық және статикалық күштер әсеріне, сондай-ақ, қарқынды тозу мен даттануға ұшырайды, күрделі жағдайларда жұмыс істейді (қоршаған ортаның температурасы 500С, ұңғыдағы температура 200-3000С болуы мүмкін). Құрылымдары және жасалған материалдары әртүрлі бөлшектердің істен шығу себептері де әртүрлі. Бөлшектердің шыдам мерзімін арттыру үшін бұзылуға әкеліп соғатын себептерді талдау керек.

Бөлшектердің бұзылуың келесі топтарға бөледі:

1) деформация және сыну;

2) тозу;

3) химиялық-жылулық зақымдану.

Деформация мен сынулар ағымдық шегі мен беріктік шегінен асатын кернеулердің салдарлары болып табылады. Тозу үйкелісуші денелердің өзара әсерлерінің нәтижесі. Химиялық-жылулық зақымдану – жылулық факторлардың үлесі көптеу әсерлер кешенінің нәтижесі.

• Электрлік манометрлер мен вакуумметрлердің әрекет принципі және құрылымы

Электрлік манометрлері мен вакуумметрлер. Жартылай өткізгіштер техникасының және микроэлектрониканың дамуы қысымды мәндерінің үлкен диапазонында өлшеудің жаңа құралдарын жасап шығаруға мүмкіндік берді.

Бұл топтарғы аспаптардың жұмысы кейбір материалдарының қысымның әсерінен электрлік параметрлерін өзгертетін қасиеттеріне негізделген.

Пьезоэлектрлік манометрлер сезімтал элементке рауалы күшсалмақ 8*103 ГПа-ға дейін механизмдерде жоғары жиілікте лүпілдейтін қысымды өлшеуде қолданылады. Пьезоэлектрлік манометрлерде механикалық кернеуді электр тоғының тербелістеріне түрлендіретін сезімтал элемент болып кварцтан, барий титанатынан немесе ҚЦТ (қорғасынның цирконат-титанаты) типті керамикадан жасалған қалыңдығы бірнеше миллиметр цилиндр немесе тік бұрышты түріндегі пластиналар табылады. Пьезоэлектрлік манометрдің түрлендіргішінің құрылымы 10.5-суретте көрсетілген.

Өлшенетін қысым мембраналы 7 арқылы пьезоэлементтерге 8 және 9 әсер етеді. Олар металл аралық төсеммен 4 жанасатын ішкі жақтарында бір аттас зарядтар пайда болатындай етіліп орналастырылады. Пластиналардың ішкі жақтарындағы потенциалы аралық төсемге 4 жалғасқан оқшауланған өткізгішпен 3 алынады, ал пьезоэлементтердің сыртық жақтарынан – корпуспен және металл аралық төсемдер 2, 5, мембрана 7, шарик 10, қақпағы 1 арқылы алынады. Мембраны 7 қысатын штуцер 6 сезімтал элементті өлшеу объектісіне жалғастыруға арналған.

Тензометрлік манометрлердің габариттері кіші өлшемі, құрылғысы қарапайым, жоғарғы дәлдікті мен жұмысы сенімді болып келеді. Көрсетуінің жоғарғы шегі 0,1..40 МПа, дәлділік сыныбы 0,6, 1 және 1,5. Олар күрделі өндірістік жағдайларда қолданылады.

Сезімтал элемент ретінде тензометрлік манометрлерде, жұмыс істеу принципі деформация әсерінен кедергінің өзгеруіне негізделген, тензорезисторлар қолданылады.

Жылулық вакуумметрлердің (10.6-сурет) жұмыс істеу принципі газды ортаның жылуөткізгіштігіің оның сиреу дәрежесіне тәуелділігіне негізделген.