• Сырттай қарап бақылаудың ерекшеліктері

Фотометрияның көзбен тексеру (визуальдық) әдістері мен құралдары. Барлық көзбен тексеру фотометриялық өлшеулері жарық күшін, жарықтығын, жарық ағынын, жарықтануын, және жарық энергиясын көрінетін жарықтығын көзбен салыстыруға негізделген. Жарықтықтың абсолюттік мәнін көзбен бағалау мүмкін емес. Көзбен екі беттің жарықтануын жуықтап анықтауға болады. Жалпы көзбен тексеру әдістерінің екі түрі бар: тікелей әдіс және алмастыру әдісі. Көзбен фотометрлеуде тікелей әдісті іске асырудың екі фотометрлік өрісі бар (8.2-сурет, а). Фотометр өрісінің жарықтығы сәуле шығару көзінің өлшенетін параметрінің Х функциясы болып табылады. Фотометрдің басқа өрісі жарықтехникалық параметрлері белгілі үлгілік сәуле шығару көзімен N жарықтандырылады. Сәуле шығару көзінен Х келген жарықты қайтарымдық элементтің көмегімен екі өрістің жарықтығы көзбен қарағанда теңескенше өзгертеді. Алмастыру әдісін іске асыруда зерттелетін сәуле шығару көзі Х мен үлгілік сәуле N көзінен басқа қосымша салыстырушы сәуле шығарушы V енгізіледі (8.2-сурет, б). Алдымен Х және V сәуле шығару көздерінің ағындары фотометрлік салыстырады. Сонан соң сәуле шығару көзі Х сәуле шығару көзі N алмастырылып, N және V сәуле шығару көздерінің ағындары фотометрлік салыстырады. Ізделіп жатқан сәуле шығару көзінің Х параметрлерінің мәндері белгілі сәуле шығару көзі N параметрлерінің мәнінен және сәуле шығару ағындарын салыстыру нәтижесінде анықталады. 8.2-сурет – Фотометрияның көзбен тексері әдістерінің сұлбалары: а – тікелей әдіс; б – алмастыру әдісі

• Сұйықтар мен газдардың шығындарын бақылау және өлшеу әдістерімен және құралдар

Белгілі уақыт ішінде құбырөткізгіштің көлденең қимасы арқылы өтетін заттың мөлшерін анықтайтын өлшеу құралдарын мөлшер есептеуіштер деп атайды.

Уақыт бірлігі ішінде құбырөткізгіштің көлденең қимасы арқылы өтетін заттың мөлшерін анықтайтын өлшеу құралдарын шығынөлшеуіштер деп атайды.

Құрылымдарды көлемді және массаны өлшеуге арналған есептеуіштер мен шығынөлшеуіштерге бөлуден басқа, осы құрылымдардың жұмыс принциптері негізделген,физика заңдары бойынша олардың өлшеу әдістері де сыныпталады. Өлшеу әдістерінің мышадай түрлері бар:

- көлемдік;

- айнымалы және тұрақты қысым өзгерісті (дросселдеуші құрылымдар және айналып өту шығынөлшеуіштері);

- жылдамдық қарқынды (қарқындық түтіктер);

- айнымалы деңгейлік (саңылаулық шығынөлшеуіштер);

- жылулық, ультрадыбыстық, электромагниттік, тахометрлік, инерциялық, оптикалық, маркерлік және т.б.

Көлемдік әдісті пайдаланғанда қайтымды сораптар – тістегершікті, қалақшалы және басқа – қолданылады. Сорапқа қысым айырмашылығы әсер еткенде ротор айналып, әр айналымда сұйықтың белгілі мөлшерін беріп отырады. Шығынды өлшеу уақыт бірлігі ішінде өтнтін сұйық мөлшерлерінің санын есептеуге, яғни сораптың роторының айналу жиілігін өлшеуге саяды. Сұйықтың тұтқырлығы бұл кезде аспаптың көрсетуіне әсер етпейді, бұл көлемдік әдістің артықшылығы болып табылады. Бірақ сұйықтың температурасының өзгеруі айтарлықтай әсер етеді.

Жылулық әдіс негізінен екі нұсқада іске асырылады. Егер шығынөлшеуіштің сезімтал элементін температуралық кедергілік коэффициенті үлкен материалдан жіңішке жіп түрінде жасап, сол жібін токпен қыздырса, онда жіптің температурасы, демек, кедергісі де ағын жылдамдығына тәуелді болады. Жылдамдық (шығын) өлшемі ток күші немесе жіп кедергісінде кернеудің төмендеуі болады.

Егер жіптің кедергісін температуралық коэффициенті нөлге тең материалдан жасап, жіпті токпен қыздырса, ағын жылдамдығына тәуелді жіптің температурасын терможұптың көмегімен өлшеуге болады.

Ультрадыбыстық әдісті іске асыруда шығынды өлшеуді ағынның бағыты бойымен және қарсы бағытта ультрадыбыстық толқындардың (жиілігі 15 кГц жоғары) өтуі кезіндегі сигналдарды тарату мен қабылдау уақытының айырмашылығын, фазалар айырмашылығын және жиіліктер айырмашылығын анықтауға келтіруге болады.

Ультрадыбыстық шығынөлшеуіштер қозғалыс жылдамдығы 10 м/с дейін және құбырөткізгіштің диаметрі 2 м дейін кезде өлшеу қателігінің өлшенетін мәннен қателігін 0,5% асырмайды.