Мукъа алапаш яздара бокъонаш

§ 1. Нагахьа санна хьалхарча дешдаькъе шекон (лоаца) мукъа оаз и е у (ю) хозаш хилча, цига массаза а у (ю) язде деза.

Масала: уж, дуне, 1уйре, гуйра, дума, юхс, юхъе, юстара, юкъе.

Белгалдаккхар. Йиша яха доши цунах хьадиьнна-

раши йи долаш язду. йиша, йижарий, йиша — воша.

§ 2. Нагахьа санна деша хьалхарча даькъе шекон лоаца мукъа оаз а е е хозаш хуле, цига масса­за а е язде деза.

Масала: шепча, ц1ено, ц1ена, готрг,

ц1енде.

§ 3. Нагахьа санна деша хьалхарча даькъе шекон мукъа оаз е е и хозаш хилча, цига массаза а е язде деза.

Масала: пешк, дехьа, сехьа, дехье, т1ехьа, т1ехьашка, т1ехьаг1а, т1ехье, т1ехьале.

§ 4. Нагахьа санна деша хьалхарча даькъе шекон (лоаца) мукъа оаз о е а хозаш хилча, цига массаза о язде деза.

Масала: токхор, шолгоара, 1омавар, шола.

§ 5. Чаккхенашка (хьалхара доацача деш­даькъе) -г, -иг, -лг яхача суффиксашта хьалха шекон (лоаца) мукъа оаз а е и хозаш хилча, цига массаза а и язде деза, х1аьта -рг яхача суффикса хьалха хозаш хилча, цига а язде деза.

Масала: аьрдиг, аьттиг, моттиг, истине, 1иршинг, баскилг, лампилг, фоартилг, оаркхилг, машилг, м1арилг, латтилга, уллилга, хохкилга; ахкарг, луттарг, царгьеттарг, боккхарг, бекаре, ч1ондарг, къамарг, даьттадеттарг, лекхаре, нажарг, тувсарг.

§ 6. Кхы мел йолча моттигашка, нагахьа санна хьалхара доацача дешдаькъе шекон (лоаца) мукъа оаз а, у е и хозаш хилча, цига массаза а язде деза.

Масала: эггара, дигар, дураз, техкар, сигале, лаьллар, эскар, аълар, мелар, диар.

§ 7. Нагахьа санна йовш йола лоаца мукъа оаз а деша т1ехьа хозаш хуле, цига а язде деза: моза, хъалхара, шоллаг1а, дикаг1а\ х1аьта из йовш йола оаз а деша юкъе хозаш хуле, язде дезац: болхло, ахархо мангалхо.

§ 8. А, аь, у, э яхача мукъача оазашта хьалха й хозаш хилча, цига йа, йаъ, йу, йэ ца яздеш, я, яь, ю, е язду, х1аьта и, о хьалха хозаш хилча, цига йи, йо язду.

Масала: яха, яла, яа, яъшка, яьшай, яьхай, язъяъй, юхъ, юс, ювхьа, ювса, еха, еша, еза, хьаеха; х1аьта йижай, йисай, йийхай, йол, йовлакх, йоаг1а, йоассае.

§ 9 а) Оазаш ё, щ эрсий меттацара хьаийцача дешашта юкъе мара язъяц: объём, самолёт, лётчик, отчёт, Будённый, щётка.

б) Оаз ы эрсий меттацара хьаийцача дешашцеи б1ы, з1ы, ды, кхы яхача дешашцеи мара язъяц.

ДИФТОНГАШ ЯЗЪЯРА БОКЪОНАШ

§ 10. Г1алг1аи меттала шолха мукъа оазаш (ди- фтонгаш) укх тайпара язъю:

а) оа ше мел хозача метте язъю.

Масала: лоа, оамал оахам, доахан, доаг1а доах, хьоах;

Белгалдаккхар. Доккха (воккха, йоккха, боккха) яха мишталли белгалдешаш оа доацаш язду.

б) ов ше мел хозача метте язъю.

Масала: довза, ловза, хьовза, 1овша, ловса, ховха, довда, вовха, довха, тхов, дов, бов;

в) ой ше мел хозача метте язъе еза.

Масала: дой, хой, лой, йойла, лойла;

г) у (ю) д1аьха хозаш хилча, цунна т1ехьа в язде деза.

Масала: дувха, дувца, лувса, дувша, лувча, 1увша, шув, нув, нувр, юв, ювхъ, ювш;

д) ай язду ай хозача а, ей хозача а.

Масала: вай, сай, хъай, г1айба, майра, тай­на, хъайна, лайка, дайна, тайнад, майрал;

е) уо, иэ яха дифтонгаш хозача метте о, э, (е) язду: дог1а, тоха, эша, хьега, хьежа. Цхьабакъда, предложене бувзамца къоаста ца луш а, дешача хана харцахьа кхето йиш йолаш а хуле, цига уо, иэ язду: дог1а — дуог!а, хъо — хъуо, эзар — иэзар, делар — диэлар, мелар — миэлар;

ж) нагахьа санна мукъача оазий й1оахали лоацали предложене бувзамца къоаста ца луш а, де­шача хана харцахьа кхето йиш йолаш а хуле, а, я д1аьха хозача царна т1а тохара хьарак (') оттаде деза: ваха — ваха, яха — яха, вала — вала, да­ла — дала, аха — аха, яша — яша;

з) и д1аьха мел хозача метте цунна т1ехьа й язду.

Масала: ц1ий, хий, к1ийле, шийла, черсий,

г1умкий, дийнахъа, бийсанна, дешййта. хьехийта, вахийта, дийшад, хьийхад, алийтад, шийтта, пхийтта, вурийтта.

Белгалдаккхар. Цхьадолча ц1ердешай цхьоален

таьрахьа ц1ера дожара чаккхе духхьала и долаш

язъю: гали, корталй, маьнгй, х1анги.

МУКЪАЗА ОАЗАШ ЯЗЪЯРА БОКЪОНАШ

§ 11. Деша т1ехьа латта шекон мукъаза оаз мукъача оаза хьалха хозача тайпара язъе еза.