Шатундарды түзету мен бақылауға арналған құрал құрылғысы

Құрал (сурет 7.1) шатунның бұралуы мен майысуын түзету және оны бақылау үшін тағайындалған. Құрал тіректер 5, 7 және 10 бекітілген, плитадан 8 тұрады. Тіректер 5 және 7 оқтаулар 4 және 6 көмегімен шатунды бекіту үшін қызмет етеді. Тірекке 10 өлшеуіш ілгіштер (I, II, III индикаторлары) мен осьтегі 2 иінағаш 3 орнатылады. Шатун жоғарғы жұмыстық жағдайға тұтқа 9 көмегімен қойылады.

Шатунды түзету мен бақылауға арналған құрал

1 – штифтер; 2 – иінағаш осі; 3 – иінағаш; 4 және 6 – оқтаулар, 5, 7 және 10 – тіректер; 8 – плита; 9 – тұтқа.

7.1-сурет

Бақылау және түзетуді орындау үшін құрал тірегі 5 арқылы өткізілген үлкен оқтауға 4 шатунды орнатады. Кіші оқтауды 6 жоғарғы ілгіштің бергі саңылауына кіргізеді. Оқтаудың конустық отырғызу беттері шатун саңылауларына отырғызу тығыздығын қамтамасыз етеді.

Шатунды жоғарғы жағдайда тексереді. Сонымен бірге кіші оқтау 6 иінағаш 3 тіреулерімен беттесіп, 1 индикаторлар штифтеріне тіреледі. I индикаторлары шатун бұралуын, II индикаторы – саңылау осьтері арасындағы қашықтықтың ауытқуын (шатун майысуы) мен III индикаторы – саңылау осьтерінің параллельдігінен ауытқуын көрсетеді. Майысу кезінде шатун құралды шешпей- ақ арнайы кілтпен түзетеді. Құрал индикаторлары шатунды бақылау алдында эталонды шатун бойынша тексереді.

7.4 Тәжірибелік жұмысты орындау әдістемесі

Тәжірибелік жұмысты орындау келесі тәртіпте жүргізіледі:

1) үйдегі дайындық кезінде шатунның конструктивті – технологиялық сипаттаманы білу, нақтылап айтсақ:

а) оған қатысты элемент бөлшектерін және технологиялық талаптарын нақтылау;

б) шатун жұмыс жағдайын; тегі мен үйкеліс түрін, қабылданатын жүктемеге сипаттамасы; орта агрессиясын нақтылау;

в) мүмкін болатын дефектілердің түрі мен сипатын, дефектілеу тәсілі мен құралдар; дефектілеуді жою мен жөндеу технология әдістерін, жөндуге техникалық талаптарды нақтылау;

2) Оқытушы оқушылардың зертханалық жұмысты орындауға дайындығын тексеру;

3) Бастапқы берілгендерді дайындау, нақтылай:

а) Дефектілеуге жататын құрылымдық элементтер тағайындау, және олардың аттарын дефектілеу картасына (кесте 7.1) х баған 1- ге жазу;

Кесте 7.1

Дефектілеу картасы

Бөлшек элементтер ақауларының атауы	Ақауды анықтау, бақылау құралын анықтаңыз	Өлшем немесе ТТ		Бөлшек элементінің анық қалпы, мм	Қорытынды
		Жұмыстық сызба бойынша	Жөндеусіз жіберілетін
1	2	3	4	5	6
1
2
…
N

б) Әрбір құрылымдық элемент үшін технологиялық параметрлерді (жұмыстық сызба бойынша жөндеусіз жіберілетін өлшемдерді, өлшем дәлдігіне қатысты техникалық талаптарды, бет пішіні мен орналасуы жұмыстық бет сапалығы) және мағынасын, сонымен қатар дефектілеу тәсілі мен құралдарың анықтау параметрлер мағынасы мне дефектілеу тәсілі мен құрал атауларын дефектілеу картасының 2, 3, 4 бағанына жазу (кесте 7.1 қараңыз);

4 Жұмыстың орын ұйымдастырылуымен танысу және оның жинақтылығын тексеру, жабдық тағайындалуы мен орналасуын анықтама ақпарат құжаттар бөлшектерінің жабдықталуын нақтылау;

5 Құралдар мен жабдықтауды меңгеру, аспапты пайдалану ережелері мен техникалық қауіпсіздік ережелерімен танысу;

6 Шатунды, әсіресе оның жұмыстық бетін анық тексеру;

7 Шатун техникалық қалпын анықтау:

а) РК [11]- де көрсетілген ақаулық белгілерінің (тесіктер) болуын, ал олардың болмауы кезінде – орналасу орындары мен бітеу сипаттарын және басқа да көрінетін бұзылу жерлерін тексеру арқылы анықтау; тексеру нәтижелерін дефектілеу картасының 5- бағанына енгізу (кесте 7.1 қараңыз);

б) төменгі бас қақпағының болттарының гайкасын қажетті моменті [РК 200–РФСР–2025–73] бар кілтпен, мысалы, ЗИЛ-130 – 70…80 Нм, қатайту;

в) шатун төменгі бас саңылау диаметрін индикаторлық нутрометрмен өлшеу. Өлшеуді бас енінен l₁ = 1/4 және l₂ = 3/4 қашықтықта орналасқан I–I және II–II белдеулерінде (сурет 7.2,а) және де келесі жазықтықтарда жүргізу: А–А (ажырау жазықтығына перпендикуляр), Б–Б және В–В (А–А жазықтығынан 45^о бұрыш жасап екі жағына) да .

Шатун төменгі (а) жәнежоғары (б )саңылаулар диаметрлерін өлшеу сұлбалары

7.2-сурет

Өлшеу нәтижелерін кесте 7.2.- жазу. Алынғандардың ішінде ең үлкенін дефектілеу картасының 5- бағанына жазу (кесте 7.1);

Кесте 7.2

Өлшеу мен есептеу нәтижелері

Өлшеу объектісі	Өлшеу белдеуі	Диаметр сандық мағынасы, мм			Сопақтылық, мм	Диаметр сандық мағынасы, мм		Сопақтылық, Мм
		А-А	Б-Б	В-В		Г-Г	Д-Д
Шатун төменгі басы	I–I					–	–	–
	II–II					–	–	–
	Конус тәрізділік				–	–	–	–
Шатун жоғарғы басы	I–I	–	–	–	–
	II–II	–	–	–	–
	Кону­с тәрізділік	–	–	–	–			–

г) цилиндрлік еместікті – шатун төменгі бас саңылау сопақтылығын _ов және конустәрізділігін _кон есептеу:

, (7.1)

, (7.2)

Алынған сопақтылық екі мағынасын және конустәрізділік үш мәнін кесте 7.2. – ге енгізу. Олардың ең үлкенін дефектілеу картасының 5- бағанына жазу (кесте 7.1);

д) шатун төменгі саңылау жалпы тозу U_общ шамасын есептеу:

, (7.3)

мұнда D_и – өлшеу кезінде анықталған саңылау ең үлкен диаметрі, мм;

D_н – пайдалану басына дейінгі саңылау диаметрі (жұмыстың сызба бойынша ең үлкен шектік өлшем), мм;

е) біржақты бірқалыпсыз тозу U шамасын есептеу, мм:

, (7.4)

мұнда  – тозу бірқалыпсыздық коэффициенті ( = 0,55);

ж) бас ұзындығын l₁= 1/4 және l₂ =3/4 қашықтықта және Г–Г және Д–Д жазықтығында орналасқан I–I және II–II белдеулерінде (сурет 7.2,б). Индикаторлық нутрометрмен жоғарғы бас саңылау диаметрін өлшеу. Өлшеу нәтижелерін кесте 7.2. енгізу. Алынғандарының ең үлкенін дефектілеу картасының 5- бағанына жазу (кесте 7.1 қараңыз);

з) (7.1) және (7.2) формулалары бойынша шатун жоғарғы басының саңылау цилиндрлігің еместігін (сопақтылығы мен конустәрізділік) есептеу. Алынған сопақтылық екі мәні мен конус тәрізділік үш мәнін кесте 7.2- ге енгізу, ал ең үлкенін дефектілеу картасының 5 бағанына жазу;

и) Тозу бірқалыпсыздық коэффициенті  = 0,65 ескере отырып, (7.3) формуласы бойынша жоғарғы бас саңылауының жалпы тозу U_общ шамасын және біржақты бірқалыпсыз тозу U шамасын (7.4) фомуласымен анықтау;

к) шатун бас осьтері арасындағы қашықтықты L өлшеу, мм:

, (7.5)

мұнда l – бастар арасындағы қашықтық, мм;

D_в – жоғарғы бас саңылау диаметрі, мм;

D_н – төменгі бас саңылау диаметрі, мм;

л) шатунды бақылауға арналған аспапты баптау. Ол үшін аспап оқтауларына эталонды шатунды орнату; рычаг көмегімен эталонды тік жағдайға ауыстыру, сонымен бірге иінағашты жоғарыға орналастырады; индикатордың өлшеу серіппелерін жіңішке оқтау мен иінағашқа тіреу; индикатор шкаласы «0»- ге орнату; эталоннан иінағашты алшақтату; эталонды көлденең жағдайға түсіріп және аспапты шешу;

м) бақыланатын шатунды орнату. Ол үшін жіңішке оқтауды (жақтау) шатун жоғарғы басының саңылауына енгізу (піспектік саусақты енгізгендей); жуан оқтауды (жақтау) шатун төменгі басының саңылауына кигізу; шатун жақтауларымен құрастыруда аспаптарда бекіту; рычаг көмегімен шатунды тік жағдайға ауыстыру; индикатор өлшеу серіппелерін жіңішке оқтауға және иінағашқа тіреу;

н) индикатор II тілшелер көрсеткішін жазып алу. Майысу шамасын анықтау үшін осьтер параллельсіздігінің шамасының (h) көрсеткішін анықтау. Өлшеу және есептеу нәтижелерін кесте 7.3- ке жазу;

о) индикатор I тілшелерінің көрсеткішін жазып алу. Бұралу шамасын анықтау үшін осьтердің бір жазықтықта орналасуынан олардың ауытқуының шамасының () көрсеткішін анықтау. Өлшеу және есептеу нәтижелерін кесте 7.3- ке жазу;

п) Иінағашты шатуннан ажырату; шатунды көлденең жағдайға қою және де аспабты шешу;

р) шатун майысу шамасын Х_изг, мм, есептеу және де нәтижесін кесте 7.3 пен дефектілеу картасының 5- бағанына (кесте 7.1) енгізу:

, (7.6)

мұнда А – өлшеу базасы (иінағаш өлшеу тіреулері арасындағы қашықтық), мм;

Кесте 7.3

Шатун майысуы мен бұралуының өлшеу және есептеу нәтижелері

Индикатор жағдайы	Индикатор көрсеткіші, мм		Көрсеткіштер айырмасы, мм		Деформация түрі	Хизг, мм	Хскр, мм
	1	2	h	δ
Көлденең			–		Бұралу	–
Тігінен				–	Майысу		–

с) шатун бұралу шамасын Х_скр есептеу, мм, және де нәтижелерін кесте 7.3 пен дефектілеу картасының 5- бағанына (кесте 7.1 қараңыз).

, (7.7)

мұнда В – өлшеу базасы (индикатор өлшеу серіппелері арасындағы қашықтық), мм.

8) Қорытынды жасау. Бұл үшін РК–200–РСФСР–2025–73 талаптарымен барлық ақаулар бойынша бөлшек нақты қалпын саластырып және дефектілеу картасының 6 бағанына (кесте 7.1 қараңыз) дефектілеуге жататын («жөндеуге», «жөндеусіз», «жарамсыздық») әр элемент категориясын жазу. Жөндеуге бөлшекті жөнелту кезінде ақауды жою амалын көрсету;

9) аспап пен құжаттарды салып тастау; жұмыстық орынды жинастыру және кезекшіге тапсыру;

10) аяғына дейін зертханалық жұмыс бойынша есеп беруді аяқтап және жазып бітіру. Жұмыс нәтижелерін қорғау.