Эконоикалық түсініктердің негіздері
Экономикалық теория шектелген ресурстар әлеміндегі адамдардың қанағаттандыру әдістерін зерттейді. Соған сәйкес келетін санаттарды анықтауға тоқталайық.
Тұтынушылық – жеке индивид пен мәдениеттің дамуына сәйкес арнаулы түрге ие болатын, мойындалған қажеттілікті анықтаушы. Сатып алу қабілетімен бекітілген тұтынушылық тауар мен қызметке сұранысты көрсетеді. Экономикалық әдебиетте (Маслоу) адамдардың тұтынушылығын 5 деңгейге бөлінеді.
Физиологиялық тұтынушылық
Қауіпсіздік тұтынушылығы
Қатынас тұтынушылығы, рухани жақындық
Қоғамдық танымдағы тұтынушылық
өзін көрсетудегі тұтынушылық
Ресурстар – адамдардың тұтынушылығын қанағаттандыратын, жағдай мен қызметті жасау үшін пайдаланылатын заттар. Ресурстар толық іске кіріскенде, бір өнімді көбейтудің әдісі – ол бақса өнімді қысқарту болып табылады.
Экономикалық әдебиеттерде «игілік» түсініг адам тұтынуын қанағаттандыратын және мүдделерге, мақсаттарға, адамдардың тұтынушылығын қамтамасыз ететін, нәтижесінде тиімді ықпалы болатын адам қызметінің толыққандылығы.
Игілік материалдық және материалдық емес болып бөлінеді. Материалдық игілік былай бөліеді: табиғаттың табиғи сыйлары (жер, ауа, климат); өндіріс өнімдері (ғимарат, құрылыс, станоктар, тамақ өнімдері және т.б.). А.Маршал оған материалдық игілікті (патенттер, авторлық құқық, кепілдік зат) иеленуді де қосады. Материалдық емес игілік – бұл адам қабілетінің дамуына ықпал ететін жағдай және олар өндірістік емес салаларда құрылады: денсаулық сақтау, білім беру, өнер және т.б.
Игілік сондай – ақ, экономикалық (экономикалық қызмет нәтижесінде пайда болады) және экономикалық емес (адам күшінің жұмсалуынсыз табиғат береді) болып екіге бөлінеді.
Әр қоғам шектелген мүмкіндіктер мәселелерімен түйіседі. Қашанда тұтынушылықты барлығы қанағаттануы мүмкін болмағандықтан, әр адам, фирма немесе мемлекет – қалауын таңдауы тиісті. Экономистер мұндай сәтті баламалы шығын арқылы бейімдейді. Баламалы шығын – басқа тауар бірлігіне көбейту үшін, құрбан ету қажет бір тауардың саны.
Таңдаудың қажетті әсері мен баламалы шығын өндірістік мүмкіндіктердің қисығының көмегімен көрсетіледі. өндірістік мүмкіндіктердің қисығы экономикалық ресурстарды толық пайдалану кезіндегі екі өнімді шығарудың ең жоғары көлемін көрсететін әр нүктенің сызығын анытқайды. Мысалы, ел бар ресурстармен белгілі бір тауарлар (А және В) санын шығаруы мүмкін. Елдің өндірістік мүмкіндіктерінің қисығы келесі түрге ие:
А а
в В
Түзу сызықтың әр нүктесі ав осы елдегі экономикалық ресурстарды толық пайдалану кезіндегі тауарларды А және В өндірудің ең үлкен көлемін көрсетеді.
өндірістің мүмкіндігі туралы ақпараттарға ие бола отырып, қоғам немесе нақты өндіруші үш сұраққа жауап беруі тиіс.
Қандай тауарлар мен қызметтер және қанша көлемде шығару қажет?
Бұл тауарлар мен қызметтерді қалай өндіру қажет?
Бұл тауарларды кім сатып алады және бұл тауарлар мен қызметтерді қалай пайдаланады? Яғни, бұларды кім үшін шығару қажет?