7.2.Негізгі және айналымды капитал. Негізгі капиталдың тозуы

Капиталдың (қорлардың) әр түрлі бөлігі кәсіпорынға бір уақытта қайтып оралады. Сондықтан, негізгі капитал (негізгі қорлар) және айналымды капиталдың (айналымды қорлар) арасын бөледі.

Негізгі капитал (негізгі қорлар) - бұл сол өндіріс құралы, өзінің құнын дайын өнімнің біреуіне емес, жекелеп ауыспалы айналымның бірнешеуіне аударады. Көптеген технологиялык үдерістеріне қатысатын ғимарат, кұрылыс, машиналар басқа да еңбек құралдары жатады. Жыл сайын олардың бір бөлігі өтелімге жатады.

Өтелім - негізгі қордың құнын олардың тұлғалық және моральдық (жаңа еңбек құралымен салыстыру бойынша құнының төмендеуі) тозу мөлшеріне байланысты бірте-бірте дайым өнімге аудару (материалдық ескіру және табиғи істен шығуы). Шығарылатын тауарларға аударылатын еңбек құралының кұны, кәсіпкерге оны сатқаннан кейін қайта қайырылады және ол негізгі қордың тозуының орнын жабуға арналатын өтелім қорын құрайды. Тауарларды сатқаннан кейін, қор құнының осындай үлесі келесі қайта жөндеу және жаңа еңбек құралдарымен толық айырбастау мақсаты үшін ақша нысанында жинақталады.

Айналымды капитал (айналымды қор) - бір ауыспалы айналымда соңғы өнімнің өз құнын ауыстыратын, өндіріс құралының басқа бөлігі. Мұнда еңбек заттары - өнімдерді дайындаудың бір кезеңінде шығындалатын, шикізаттар, материалдар, жанар-май, энергия кіреді. Осы бөліктің шығынына сонымен бірге, шартты түрде бір ауыспалы айналымда жұмсалатын, қызметкерлердің еңбекақысын қосады. Бірақ жұмыс күшіне шығындар өндірістің заттық жағдайы орын алатындықтан, дайын өнімге көшірілмейді.

7.3. Инвестиция өндірістік қорларды қаржыландыру көзі

Инвестиция деп табыс алу мақсатындағы шаруашылық қызметіне салынатын барлық қаржыларды (активтерді) атайды. Экономикалық мазмұны бойынша инвестициялар - бұл негізгі капиталды техникалық қайта жарақтау мен кеңейту, құру сондай-ақ, осымен байланысты айналымды капиталдың өзгерістері.

Жалпы және таза инвестицияларды бөледі. Жалпы инвестициялар кәсіпорынның әдетте жыл бойындағы, белгілі бір уақыт ішіндегі капиталдық тауарларды сатып алуындағы шығындарының жалпы көлемін көрсетеді. Таза инвестициялар - бұл негізгі капиталдың жыл сайын көбеюі. Олар жалпы инвестиция мен өтелімдер арасындағы әртүрлілік ретінде анықталады.

Шаруашылық тәжірибесінде келесі түсініктер пайдаланылады: айырбасталатын инвестициялар және таза инвестициялар. Айырбасталатын инвестициялар - ескірген өндірістік қорды айырбастау үшін құрал-жабдықты (тұлғалық капиталға) сатып алуға салынған қаржы. Таза инвестициялар - негізгі қордың салмағын көбейту үшін құрал-жабдықтар сатып алу. Айырбасталатын және таза инвестициялар толық инвестицияларды құрайды.

Инвестициялар құрылымын келесі бағыттар бойынша қарастыруға болады:

• инвестицияның өндірістік құрылымы - бұл оларды салалар бойынша болу ;

• инвестицияның ұдайы өндірістік құрылымы -бұл жаңа құрылыс пен іс жүзіндегі кәсіпорынды кеңейту мен оны қайта құру және техникалық кайта жабдықтау арасындағы қатынастар;

• капитал салудың технологиялык кұрылымы - бұл құрылыстық құрастыру жұмыстарына шығын (инвестицияның пассивтік бөлігі) және жабдықтар, машина, құралдар (белсенді бөлігі) сатып алуға кететін шығындар қатынасы;

• инвестицияның шоғырлануы: инвестицияның жылдық көлемінің катынастары бойынша аяқталмаған құрылыстың құны аз болса, соншалық жақсы.